Komunizm

Komunizm (be Latinki communis 'piya') terifê mocnayışan u hereketanê siyasiyano ke hedefê inan aver mılkiyeto mıştereko, be zewbina mena, qewmo bêsınıfo ke tede mılko xısusi xeyrê wasıtanê vetışi rê wedariyo u weşiya qewmi de vetış rasyonel u piya bêro plan kerdene u be raye ardene.

Banknot

Banknot (ya zi cı rê pereyo kağıdên zi vaciyeno) pereyo kı kağıde ra vıraziyao u faizê cı çıniyo, oyo. Merdım be banknotanê xo çiyê erineno.

Cumhuriyetê Şariê Çini

Çin yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Asya dero. Dewleta Çini zaf gırda; dınya de ê hirêyına. Zımeyê Çini de Rusya u Moğolıstan; veroc de Hindıstan, Nepal, Myanmar, Laos u Vietnam; rocawan de Efğanıstan, Qazaxıstan, Pakıstan, Qırğızıstan u Tacikıstan; rocvetış de Korya Zımey, Korya Veroci u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Çini Pekino. Çin 22 (vist u dı) eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo). Çin ezayê Mıletê Yewbiyayey u G8io. Sistemê siyaseti sosyalizmo, ema sistemê ekonomi kapitalizmo. Ekonomiya Çini serra 2014 de vêrdo ekonomiya Amerika ra u dınya ser de biya ekonomiya en gırde.

Deyndar

Deyn manay xo enoyo ke merdım çıke bı qıse ke peyde ay çi bıdo ê/ya ine ra bıgiro ra yeno vatışi. Deyndar zi namey ay merdımano. Merdım reyan beno ke bêpere ya zi bêmal bımano eni gaman de merdım eşkeno yewêbini ra deyn bıgiro. Ma vacê ez wazena keyey ke bıgiri labelê perey mı kemiyo yanê qim nêkeno, ez ena game de eşkena şiri merdımanê xora deyn bıgiri. Eke ez şiri ine ra pere bıwazi û ine ay perey bıdê mı ez bena deyndar. Eyro roc deyndari tenya miyanê nasan de nêbena, banqay estê û eni banqay merdiman rê bı deyn peran danê û bı faiz ine ra ay peran gênê.

Dino sekuler

Dino sekuler oyo ke terimê ke seba sistemê bawerkerdışiê ke nonteistê u kapitalizm, komunizm u ê binan arê kenê, vaciyeno. Serra 1936ıne de papaz u rahibê Protestanti be asaniye vato ke komunizm dino sekulero. Dı serran ra tepeya, şanê Cengê Cihaniê Dıyın de F. A. Voigt her dı Marksizm u Sosyalizmo nasyonal zey dinê sekuleri şınasnê. Zemanê nezdi de ki terefê Roger Pielke Jr.i ra. germbiyayışo global zey dinê sekuleri şınasniyayo.

Ekonomiye

Ekonomiye rıçıkê xo sera arezekerdışê xo zıwanê Yunanki ra keye reyira berdışo. Ekonomiye raştiya xo de rısena mıhasebey. Merdım asan asan nêşkeno ekonomiye mıhasebe ra duri peygêro. Labelê ekonomiye mıhasebe niya mıhasebey hirayiri û gırdiri çikewa. Ekonomiye cı geyrayişê vıla bıyayişê perey, şertê kari, eleqeyê kar û karker, eleqeyê karker û dewleteo. Dı tewır ekonomiye estê.

1- Tera bı İngilizki yeno vatışi Macroeconomy (Ekonomiya Gırde)

2- Tera bı İngilizki yeno vatışi Microeconomy (Ekonomiya Qıce)

Enflasyon

Enflasyon serê fiyeti de berz biyayışo gırdo. Enflasyon de hem fiyati sero pilbiyayış pêro beno u hem zi şeno tenya jew ya zi dı kezi bo. Yani fiyati hera beni. Pereyo ke nominalo, gorey pereyo cêbê merduman rê yeno, deha hera beno yani deha berz beno u enflasyon vecino. Enflasyon be deflasyoni ra cıraya. Enflasyonê telebi de cêbê merduman de pere zaf beno u a ri ra merdum deha zêde mal u xızmet wazıno u fiyet berz beno. Enflasyonê meliyeti de malê ke vıraziyenê u ucreti pêro berz beni. Eke enflasyon zaf beno, cı rê enflasyono hiper vaciyeno, eke enflasyon sewiya normale de beno, cı rê enflasyono kronik vaciyeno.

Erc

Erc, manay xo Erebki de qimeto. Çiyo ke bıqimeto ra yeno vatışi ercaye. U qimet bı xo erco. Pehlewki de vera erci ercomend zi hamewo xebetnayışi. Her çi ercêke xo esto. Çikewo bêerc çınyo. Tenya erci gorey merdıman ra merdıman, ya zi mıletan ra mıletan vurenê. Ma vacê çiyo ke ma rê ercayewo beno ke şaro bini rê ercaye nêbo. Eger ma bıwazê erc tam mana bıkerê eyro perey her dewletan ercêke xo estê. Nıka perey Tırkiye lira (tr) yo u perey Emeriqa zi dolaro. Miyanetewe de ercê eni peran yew nêyo. Yew dolarê Emeriqa nıka yew lira erctıryo yanê qimetıro. Erc tenya hetê estomendi ser nêyo. Ercê her mıletan ciyayê. Ma vacê roşanê Remezani ercê xo miyanê mısılmanan de esto. Labelê miyanê xıristiyanan de roşanê serenewe esto u inan rê zi roşanê serenewe bıerco yanê bıqimeto.

Finans

Finans oyo ke, fealiyeto ke fon u sistemê ekonomiki vırazeno, cı rê vaciyeno.

Fıkri

Fıkır (< Erebki fikr فکر), İng. idea, Alm. Idee, Yunanki idéin (diyaene), idéa, éidos (asayış, şıkl, qılafet, dürıf))

Mena xo felsefe de Platoni ra nat, tarifê giyanê (canê) zerreyi û raştiya yew çi ya zi vateyê tewr berzi.

Tayê fıkri mocniyenê:

Anarşizm

Estbiyayene

Komunizm

Marksizm

Narsizm

Hippi

Hippi vinayışo apolitiko kı gorê cı pêro merdımi, heywani u nebati wayirê dınyayê. Vinayışê hippi mutlaq red keno, ho rê sinor qabul nêkeno, hemey qanunan red keno u heyatê komuni (bı cemati weşiya ho ramıtış) aver rameno, gorê ho vinayışo serbesto. Hippiy serê seranê 1960yan dı veciy. İnan zemanê ho dı vera komunizm u faşizmi dı mendê, vato kı serbestiya merdımi zerrey ho dı ca gêno, terzê heyatiyo. Hippi camêrdi ya ji cıniki gênciya ho ra hetan sera hoya hirısi nas keno. Hippiyan rê dehana zêde freaks vajiyao, kamo kı narkotik gurino cı rê vatini. Hip getoyanê zenciyan ra ameyo gırotiş. Hippiy siyaset ra gıre nêbiy. Roj bı roj narkotizm, muzik u seks kowtê kulturê hippiyan miyan. Hippiyan dı vejetaryan werdış esto, goştwerdış çıniyo.

Hippiy vera Lejê Vietnami dı vındertê. Sera 1970 dı kulturê hippiyan resao Tırkiya. Estanbol dı zaf hippiy resay, vinayışo çep ra zaf hippiy kowtê hippiyan miyan u ana cıwiyay. Hippiy bı keyfweşi, muzik u cınayış (seks) piya eyni ray dı pay şiy. Gorê inan hemey ganiyê kı dınya sero weşiya ho rameni, eyniyê. İnan din, siyaset u çiyê zê inan qabul nêkerdi. Ê bawer kerdi kı merdım gerek serbet bo, çiyê qabul meko, kamiya mıli, din, aile pêro piya tabuyê. Hemey qalıbê kı sinor danê merdıman, inan qabul nêkerdo, sloğanê inan ji “lej mek, bına cı” biyo. Kıncê inan hera biy, ê gıjkın biy. Korê inan darıstanan dı weşiya ho ramıta, inan waşto kı heyatê tebii bıtepşê.

Makroekonomiye

Makroekonomiye komanê zey dewlete, xebatkaran, kardaoğan ser xebetina u wazena ke elaqeya/gıreya enê koman bışınasno. Heto bin ra mikroekonomiye koman nê, şexsi gêna vera çıman u analiz kena.

Vacime eke yew dewlete de ke maaşê insanan zêdiya, gelo tesirê xo enflasiyon, konjunktur u faiz sera senêno? mınasebetê enê kriteran (enflasyon, konjunktur u faiz) miyanê xo de senêno?

Persa bıngeyıne ê makroekonomiye fonksiyonê dewlete seraya.

Goreyê mınasebeto corên, hukmat (dewlete) polika nana ro u kar u barê xo fino raye, wazeno ke ma vacime bêkariye miyan ra wedaro u enflasiyon waro do. Dewlete (hukmat) wazena ke ebe xeyrê hacetanê zey qamçuri/vergi, faiz, miqtare pereyano ke piyasa dero u xêrcê dewlete (giderê dewlete) hedefanê xo biyaro ca.

Hedefê dewlete/hukmati ênêyê:

Enflasiyon wederiyo.

Bêkari çine bê.

İmport u eksportê dewlete têdust bê, wa dewlete dewletanê binan ra giredayi mebo u dewlete hetê ekonomi ra gırd bo.

Mılet ke reyna hukmat çinıt we, enê çiyanê corênan gêno vera çıman u goreyê dê hukmato newe çineno we.

Mikroekonomiye

Mikroekonomiye be menay kılmi ekonomiya qıteka. Zuanê Yunanki ra yeno, menay cı noyo mikros; qıtek u ekonomios; ekonomiye. Mikroekonomiye ekonomiye ri heti firma, fabrika, endustriye u werdoğan ra çım erzına u deha kemi ekonomiya, yani deha tenik meseleyan sero kar kena. Mikroekonomiye de meseley maliyeti fırsatvıraştışi, erz-teleb u elastikiyeti esti.

Mikroekonomiye cewabi eni persan gerina:

Çı, çıqas vıraziyeno?

Senin vıraziyeno?

Key vıraziyeno?

Kanca de vıraziyeno?

Kami ri vıraziyeno?

Neqıd

Neqıd (ya zi pêşın), pereyo ke destê merdımi dero u merdım şeno key ke çiyê erineno o perey bıdo cı, oyo. Key ke perey neqdi vaciyeno, zêdêr pereyê kağıdi u metali qal benê. Yew zi herunda neqıdi çekuya bine pêşın zi vaciyeno. Çekuya neqıdi Erebkiya.

Politika

Politika aya ke prensiba ke karê hetenayışi, karê dewleti rê rayedayışa u form u konsepta sosyala. Vêrde miyan de politika heni vêniyaya ke aktivasyon u fealiyetê sûkana. Aristoteles ey sero wına vato ke politika aya ke şar sero konsensusa pêroyiya. Politika de cayê dewleti zaf muhimo u pilo. Wextê veri de, zerrekê politikay zey ewro gırd u hera nêbiyo. Be averşiyayışê zemani, zerrekê politikay xo zaf hera kerdo. Seserra 19ıne de xeylê ideolociy kewtê zerrekê sistemê politika. Patriarşiye, monarşiye, sosyalizm, humanizm, komunizm, liberalizm u ê bini pêro kewnê bınê zerrekê sistemê politika. Şınasiye esta ke politika sero gureyena, namê cı politolociyeyo.

Vênayışo hirêyın

Vênayışo hirêyın, pozisyono politiko ke hem vera komunizmi de hem zi vera kapitalizmi de vındeno, nasyonalizm çıme u referans gêno. Vênayışo hirêyın politika miyan de vênayışanê çep u raşt ra tepeya hirêyın yeno. Vênayışê hirêyıni ra gore komunizm ya zi kapitalizm edaletê sosyali şıkenê, kamiya mılli u ırqi rê zerar danê. Coke ra faşizmi ra zi nezdiyo. Ewro serê dınya de vênayışê hirêyıni sero partiyi estê hema iqtıdar de çıniyê.

Xeybeyo politik

Xeybeyo politik (ya zi spektrumo politik zi vaciyeno) miyandê sistemê sınıfkerdışê pozisyonanê siyasetiyo. Spektrumê politiki miyan de xeylê mıxtelif ideolociy, partiy, vênayışê politiki estê u kewnê têmiyan. Hema ke inan miyan de vênayışê çepi u vênayışi raşti hetê vêrde ra zaf kıhanê. Raya asane ra perra çepe u raşte ra, perra çepe komunizm u sosyalizm xısusên kewnê politika çepe, heto bin ra faşizm u konservatizm zi kewnê politika raşte. Yew zi liberalizm esto ke teberê inan de vındeno. Hetê xoseriya merdıman de vındeno, hema ke vênayışê cıyo ekonomik perra çepe ra niyo. Coka her dıyê vênayışan ra zi dûri maneno.

İdeolociy

İdeolociye (Yunanki "mocninê (öğreti) fıkran")

a) sistemê vênayışanê dınya u prensipanê (mebdey) bıngehi u ê qıymetnayışano ke yew gruba (qefle) sosyale, kulturê ya ki çiyê henêni ra gırêdaeyo.

b) konsepsiyonê (eserê ibda) vênayışanê dınyao ke tede fıkri resaena hedefanê siyasiyan u iqtısadiyan rê kar kenê.

İdeolociyê seserra 20.ê pili Komunizm u Faşizm hesebiyenê.

Şengay

Şengay (be Çinki: 上海, be İngılızki: Shanghai) yew bacarê Çiniyo. Şengay mıntıqa ra rocvetışê dewleta Çini dero. Rocvetışê Şengay dı Okyanuso Pasifik esto. Nıka Shanghai bacarê tewr gırdê Çiniyo.

Zıwananê binan de

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.