Dewlete

Dewlete sero hıkum kerde yew sistemo. Dewlete dı merdım esaso. Dewlete Qanun vırazena u merdıma qanuni gore idare kena. merdımi zi qanuni gore cıwiyeno.

Terzê dewletan

Almanya

Almanya (be Almanki: Bundesrepublik Deutschland) yew dewlete ke merkezê Ewropa dera. Zımey Almanya de Danimarka, veroc de Awıstırya u İswiçre, rocawan de Fransa, Luksemburg, Belçıka, Hollanda, rocvetış de Polonya u Çekıstan estê. Paytextê Almanya Berlino.

Barselona

Barselona yew sûkê da İspanyaya. Merkezê eyaletê Katalonya u merkezê wılayetê Barselona (wılayet)yo.

Belediya

Belediya, yew organizasyono ke yew sûk u qeza de zê xızmetanê elektrik, awe u pakiye vêneno, oyo. Seba belediya ra amarê yew nıfusi gani bıbo. Her dewlete gorey ihtıyaci ra belediya nana ro u darena we.

Carabaña

Carabaña, dewleta İspanya de, merkezê Madridiyo otonom de, komunê Madridi miyan de yew belediyaya.

Cumhuriyetê Şariê Çini

Çin, yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Asya dero. Dewleta Çini zaf gırda; dınya de ê hirêyına. Zımeyê Çini de Rusya u Moğolıstan; veroc de Hindıstan, Nepal, Myanmar, Laos u Vietnam; rocawan de Efğanıstan, Qazaxıstan, Pakıstan, Qırğızıstan u Tacikıstan; rocvetış de Koryay Zımey, Koryay Veroci u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Çini Pekino. Çin 22 (vist u dı) eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo). Çin ezayê Mıletê Yewbiyayey u G8io. Sistemê siyaseti sosyalizmo, ema sistemê ekonomi kapitalizmo. Ekonomiya Çini serra 2014 de vêrdo ekonomiya Amerika ra u dınya ser de biya ekonomiya en gırde.

Diyarbekır (wılayet)

Diyarbekır (ya zi Dêrbekır) yew wılayetê Tırkiyayo u mıntıqa ra zımey Mezopotamya de ronayeyo. Dormey Diyarbekıri ra wılayetê zey Meletiye, Xarpêt, Çolig, Muş, Batman, Mardin, Rıha u Semsûri estê.

Endulus

Endulus, yew eyaletê dewleta İspanyayo. Paytextê eyaletê sûka Sevillayo.

Estamol

Estamol (Astamol, Ostomol, Estemol, İstambol; be Tırki: İstanbul, Latinki: Constantinopolis/ Byzantium, Yunanki Κωνσταντινούπολης Kônstantinúpolis/ Βυζάντιον Byzantion) yew bacarê Tırkiyao. Namey xo heni aseno ke Yunanki (fekê Dorki) eis tàn pólin εἰς τὰν πόλιν (be bacar, Trk. şehire, İng. to the city) ra yeno. Estamol mıntıqa ra zımey rocawanê (ğerbê Tırkiya dero. Estamol qıtanê Ewropa (Trakya) u Asya (Anatoliye) serowo.

Mamekiye

Mamekiye (be Usmanıcki: قالان Kalan, Tırki: Tunceli) namey merkezê suka Dêsımiya. Dormey Mamekiye de, hetê zımey de Pulur u Pılemuriye, rocawan de Xozat, rocvetış (rocakewtış) de Nazmiya u veroc de zi Pêrtage u Mazgerd estê.

Mamekiye (wılayet)

Mamekiye (be Tırki: Tunceli ili, تونج ايلی), yew wılayetê Tırkiyayo. Merkezê wılayetê Dêsımi sûka Mamekiyo. Riyê erdê wılayeti pêro piya 7.774 (hewt hezar u çarsey u şeş) km²yo. Dormey wılayetê Mamekiye de nê wılayeti Erzıngan, Çolig u veroc de Xarpêt estê.

Mıntıqay Anatoliya Rocvetışi

Mıntıqay Anatoliya Rocvetışi (be Tırki: Doğu Anadolu Bölgesi), yew mıntıqay Tırkiyaya.

Mıntıqay Deryay Siyay

Mıntıqay Deryay Siyay (be Tırki: Karadeniz Bölgesi), yew mıntıqay Tırkiyaya.

Pulur

Pulur ya zi Vacuğe (be Usmanıcki: پلور, Tırki: Ovacık) yew qezay Dêsımiya. Dormey Puluri de hetê zımey (şımali) de Erzıngan, rocvetış (şerq) de Pılemoriye u veroc (cenub) de Çemısgezege, Xozat u merkezê Mamekiye estê.

Semsûr (wılayet)

Semsûr (Tırki: Adıyaman) yew wılayetê Tırkiyayo. Merkezê wılayetê Semsûri bacarê Semsûriyo. Riyê erdê wilayeti pêro piya 7.572 km²o. Dormey Semsûri de wılayetê Rıha, Meletiye, Gurgum, Diyarbekır û Qazianteb estê.

Tırkiya

Tırkiya (be Tırki: Türkiye Cumhuriyeti; tadayış be Zazaki: Cumhuriyetê Tırkiya), mıntıqa ra rocvetışê verocê Ewropa u rocawanê Asya dera. Zımey Tırkiya de Deryao Siya; veroc de Deryao Sıpê, Suriya u Iraq; rocawan de Deryay Egey, Yunanıstan, Bulgarıstan; rocvetış de İran, Ermenıstan, Azerbaycan u Gurcıstan estê. Paytextê Tırkiya Anqaraya.

Dewleta Tırkiya wılayetan ra yena pêra. 81 (heştay u yew) wılayetê xo estê. Tırkiya ezay NATO, Mıletê Yewbiyayey, OECDya.

Zaza

Zazay (Dımıli ya zi Kırmanc), yew şarê İrankiyo. Letey gruba İranıcan ra, mıletê dê zımey rocawanio İrankiyo. Anatoliye de, vêşêri Semsûr (Alduş), Bıdlis (Motki), Dêsım, Meletiye (Arapgir) (Pötürge), Erzıngan, Sêwaz (Zera), Erzurum (Xınıs), Muş (Varto), Çolig, Qeyseriye (Sarız), Diyarbekır (Hêni, Qulp, Piran, Çêrmug), Xarpêt (Pali, Maden, Qeze) Rıha (Sêwrege), Gumuşxane (Kelkit) (Şiran), Aqseraiye, Qers (Selim) de cıwiyenê. Dınya sero texminen 3-4 milyoni Zazay estê.

Zazaki

Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Zonê Ma, Şo-Bê ya zi Kırdki), zıwanê Zazayano, aidê gruba Zıwananê İrankiyano, zıwanê do İrankiyê zımey rocawanio, yanê zıwananê Goranki, Kurdki, Soranki, Kelhurki, Gileki, Beluçki, Sengserki, Mazenderanki, Talışki ra nezdiyo. Mıntıqa Mezopotamya zımey u Anatoliye de texminen 3-4 milyon merdumi Zazaki qısey kenê. Tırkiya de Tırki u Kırdaski ra tepeya hetê reqemi ra zıwanê hirêyıno. Tesbitê ilmdaranê Zazaki (Dımılki, Kırmancki, Kırdki, Zonê Ma) ra kokê xo reseno zımey İrani mıntıqay Deylemi (Gilan). Hetê tarixi ra Partki ra nezdiyo. Gorey tayê zıwannasan, Zazaki zıwanan u lehçeyanê Kurdan ra yewo. Labelê nê zıwanşınasan be argumano ilmi nêşao tesnifê xo sero qenaet biarê ke be senê sebeban u kriteran, zıwananê İrankiyê Rocawani miyan ra Zazaki gênê, Kurdki miyan de hesebnenê. Vatenê inan İranologanê beynelmılelan miyan de esas nêgêriyenê. Sebebê xoser biyaena Zazaki nê zıwanan miyan de ki noyo ke, Zazaki be hirê lehcanê xo ra yew zıwano, be zıwananê Kurdki ya ki Farski yew “dialect continuum” yani yew dewamiya lehcey tey çıniya. Be qıseo bin, qet yew fekê Zazaki yew ca de, her ke şi, nêbeno Kurmancki (Kırdaski); qet yew fekê Kırdaski ki jû mıntıqa de qet nêbeno zey Zazaki. Elbet ke taê mıntıqan de tesirê nê hurdımêna zıwanan yewbini rê zêdeo ya ki şenıko, labelê gramer u luğetê bıngehi tım sabıto.

Zazaki ra, zıwano ke ma zanime, hetê rıçıki (kok) ra nezdiyo, yani; qıse u gramerê cı zehf mendê ro yewbini, Kırdaski u Farskiyo. Labelê tenya enê hurdımêna zıwani niyê, zey ninan 40 zıwano bin esto ke rıçıkê xo be Zazaki yewo, nê aidê yew komiê (grube). Namey enê komi İranolociye de “zıwanê İranki”yê. Elaqay nê terimi “İran” be dewleta İranê ewroyêni çıniya; no yew nameo umumiyo. Farski ki nê 40 zıwanê İranki ra yewo, pilê zıwananê İrankiyan niyo. Zıwanê binê ke Zazaki ra rıçık ra tenêna nezdiyê, zımey (şımalê) İrani de, kışta deryaê Xezeri (Hazar) de qısey benê, zey: Herzendi (Tatkiyê Veroci), Talışki, Mazenderanki, Sengserki, Sımnanki, Gileki; heto bin ra ki Gorankiyo ke mabeynê İran u İraqi de qısey beno, yew ki Beloçkiyo ke İran u Efğanıstan u Pakıstan de qısey beno. Nê zıwanê

ke ma amardi, zıwanê İrankiyê rocawaniê (ğerb). Farski ke ser kewo (Farski ra ğeyr), zıwanê bini aidê zıwananê İrankiyê zımey rocawaniê. Zıwanê İrankiyê rocakewtene (rocvetış, şerq) ki estê ke gorey ê rocawani tenêna yewbini ra dûriê, labelê anci ki yew komê zıwanan seroyê. Ninan ra taê (têk): Peştoki (zıwanê Efğanıstaniê dıyıno resmi), Osetki (Kofkasya de qısey beno, Tırkiya de ki), Yeğnobki, Peraçki, Ormurki, fekê Pamiri. Zıwanê İranki eninan ra yenê pêra.

Nê zıwanê İrankiyê ewroyêni texminen 4000 serre ra aver be werezayanê xo zıwananê Hind-Ariyan (Urdu, Pancabi u ê bini) u Nurıstani (Aşkun uêb.) ra biyê ciya. Enê zıwanê Hind-İranki xo miyan de yewbini ra 4000 serre ra aver hetê gramer u

xeznay kelıman ra zehf nezdi biyê. Oyo ke vacime, gramerê zıwanê Ewısta (Avesta) u Vêda hetê grameri ra %90 zey yewbini biyê.

Ezbeta zıwananê Hind-İrankiyan ki anci aidê keyey (familya) zıwananê Hind-Ewropao. Yani, zehf dûri ra ta zıwanê İrlanda u Cêrmenki (Almanki, İngilizki, Danki) u Romanki (İtalyanki, İspanyolki) u Yunanki u Arnavutki u Ermenki ra heta Hind-Arki, yew ki zıwananê merdeyan ra Hititki u Toxarki ra pêro weretê.

Zonğuldak (wılayet)

Zonğuldak yew wılayetê dewleta Tırkiyayo. Kışta Deryao Siya de ca gêno.

Çolig (wılayet)

Çolig (ya zi Çewlig, bı resmi: Bingöl)) yew wılayetê Tırkiyayo. Cayê xo mıntıqa ra rocakewtenaTırkiya dero. Zımey (Şımalê) Çewligi dı Erzurum u Erzıngan; veroc (cenub) de Diyarbekır; rocvetış (şerq) dı Muş; rocawan (ğerb) de Xarpêt u Dêsım estê. Çolig 39°-54 u 41°-21 verıniya zımey be 38°-27 u 40°-27 derganiya rocakewtene miyan de ca gêno.

İran

İran (be Farski: جمهوری اسلامی ايران Jomhurī-ye Eslāmī-ye Īrān) ya zi be nameyo resmi Cumhuriyetê İranio İslami, yew dewleta qıtay Asyaya. Zımeyê İrani de Deryay Xezeri, Ermenıstan, Azerbaycan û Tırkmenıstan; veroc de Korfezê Farsi; rocawan de Tırkiya û Iraq; rocvetış de Efğanıstan û Pakıstan estê. Paytextê İrani Tehrano. İran 30 eyaletan ra yeno pêro û ezayê Mıletê Yewbiyayeyan (UN) û OPECio. Sistemê idarey cumhuriyeto İslamiyo, labelê sistemê Ekonomiye sosyalisto.

Zıwananê binan de

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.