Cumhuriyetê Şariê Çini

Çin yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo mıntıqa ra rocvetışê Asya dero. Dewleta Çini zaf gırda; dınya de ê hirêyına. Zımeyê Çini de Rusya u Moğolıstan; veroc de Hindıstan, Nepal, Myanmar, Laos u Vietnam; rocawan de Efğanıstan, Qazaxıstan, Pakıstan, Qırğızıstan u Tacikıstan; rocvetış de Korya Zımey, Korya Veroci u Okyanuso Pasifik estê. Paytextê Çini Pekino. Çin 22 (vist u dı) eyaletan ra yeno pêra (mıteşekkılo). Çin ezayê Mıletê Yewbiyayey u G8io. Sistemê siyaseti sosyalizmo, ema sistemê ekonomi kapitalizmo. Ekonomiya Çini serra 2014 de vêrdo ekonomiya Amerika ra u dınya ser de biya ekonomiya en gırde.[1][2][3]

Cumhuriyetê Şariê Çini
中华人民共和国
Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó
Asayış
Badaling China Great-Wall-of-China-01
Desmal u Arma
Flag of the People's Republic of China
National Emblem of the People's Republic of China
Melumat
WareDewleta xosere (en)
MıntıqaChina (en)
SinoriMoğolıstan, Qazaxıstan, Qırğızıstan, Tacikıstan, Pakıstan, Hindıstan, Nepal, Butan, Myanmar, Laos, Vietnam, Rusya, Korya Zımey, Efğanıstan, Korya Veroci u Japonya
SazbiyayışTışrion Verên 1,1949
İdarePekin State Council of the People's Republic of China (en)National People's Congress (en)
Erd9 596 961 km²9 596 961 km2
Nıfus1 409 517 397
HıkumetCumhuriyeto Sosyalist Single-party state (en)
SerdarXi JinpingXi Jinping (en)
Kodê telefoni+86
Kodê interneti.cn
Zıwano resmiStandard Chinese (en)
MerşMarch of the Volunteers (en)
Cayo tewr berzKoyê Everesti
Cayo tewr nızmAyding Lake (en)
PereRenminbi (en)
Ravêrşiyayışê heqa merdıman0,75
Xerita
CHN orthographic

Tarix

Tarixê Çini zaf dewlemendo. Merdumê Çinıcan barut u kağıde vıraşti. Felsefeyê Konfuçiusi Çin ra veciya. Esrê 19. u 20. de Çin işğalê dewletanê Ewropaıcan de mend u bi koloniya/mustemera dewletanê Ewropayıcan. Tepeya Mao Tse Tungi Çin kolonistan ra reyna ra. Oyo ke xeyalê Maoy komunizm bi, ey Çin komunist ilan kerd. Serra 1949ıne de Çin bi xoser.

İklım u sûki

Erdê Çinio ke zaf herayo, iklimê Çini zi ca be ca vuriyeno. Zımeyê Çini zaf serdıno, hema verocê Çini zaf germıno.

Bacarê gırdi:

  • 1. Şengay. Nıfus: 12.200.000
  • 2. Pekin. Nıfus: 9.200.000
  • 3. Çonçin. Nıfus: 7.200.000
  • 4. Hong Kong. Nıfus: 6.900.000

Sûkê Şengay u Hong Kongi zaf raver şiyê. Bina u banê xeylê berzi estê, bacarê dewiziê, paytextê borsayê, merkezê iqtısadê Çini u Asyayê. Hong Kong de xeylê şırketê teknolociye u iqtısadi estê.

ChinaGeography
Xerita Çini

Nıfus

Nıfusê şarê Çini 1,313 milyaro. Tede mıxtelıf mılleti estê: Uyğuri, Moğoli, Koreyıci, Tibetıci. Dinê Çini çıniyo, şarê Çini zafêr ateisto, ema tayê Mısılmani, Musewi u İsewiy/Xrıstiyani estê. Zıwano resmi Mandarinkiyo, oyo ke aidê Çinkiyo. Zıwanê Çinkiyê nuştey 3000 serrio esto. Xeylê diyalektê Çinki estê zey Kantonezki, Xiang, Yue, Min, Gan, Hakka, Wu; tainan çım de nê zıwaniê, yewbinan nêgênê/nêcênê, areze nêbenê ki, pêro yew işaretanê nuştey gurenenê.

Ekonomiya

Ekonomiya Çini zaf gırda u heraya. Ewro Çin hetê ekonomiye ra dınya de numreyo yewın dero.[4] Her serre ekonomiya Çini %10 bena gırde. Çin zaf idxalat (eksport) keno. Semedê ercaniya karkeran ra şırketê Dewletanê Amerikayê Yewbiyayiyan fabrikan vırazenê. Merdumê ilmê iqtısadi anê zıwan ke Çin beno serquwete ke recimê Amerika (DAY) naye ra beno nêrehet.

Çımey

  1. http://www.bigpara.com/haber-detay/gundem/dunyanin-en-buyuk-ekonomisi-artik-cin/968828/?bprtme=0415339843&sTo=255
  2. http://www.hurriyet.com.tr/ekonomi/27747530.asp
  3. http://www.ensonhaber.com/cin-dunyanin-en-buyuk-ekonomisi-2014-12-10.html
  4. http://www.ensonhaber.com/cin-dunyanin-en-buyuk-ekonomisi-2014-12-10.html
.cn

.cn internet de namey bandıra sewiya serêna kodanê dıwelan (be İngılızki: country-code Top Level Domain (ccTLD)) ra yewo u seba dewleta Çini nuşiyeno. No kılmkerdış internet de pelanê Çini mocneno.

Butan

Butan yew dewleta qıtaya Asyaya. Cayê xo verocê (cenub) qıtaya Asya dero. Dorme ra Hindıstan u Çin estê. Paytextê Butani sûka Thimphuyo. Nıfusê xo 672,425o. Zıwanê xoyo resmi Dzongkhakiyo. Sistemê idarey monarşiya u Butani serra 1907ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Dewleti

Ena pele de lista qıteyan be dewletanê dınya esta.

Hong Kong

Hong Kong yew bacarê Çinio. Hong Kong mıntıqa verocê rocvetışê dewleta Çini dero. Rocakewtena (rocvetışe, şerqe) Hong Kongi de Okyanuso Pasifik esto.

Laos

Laos yew dewletê qıtayê Asyao. Caê xo rocvetışê verocê qıtayê Asya dero. Dorme ra Tayland, Vietnam, Kamboçya, Çin u Okyanuso Hint estê. Paytextê Laos suka Vientianeo. Nıfusê xo 5,924,000ia. Zıwanê xoyo resmi Laokiyo. Sistemê idarey communisma u Laos ser 1949i de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Mandarinki

Manderinki yew zıwanê merdumanê Çinıcano. Dewletanê Çin u Singapuri de Manderinki zıwano resmiyo. Texminen 867.2 milyon merdumi Manderinki qısey keno.

Moğolıstan

Moğolıstan yew dewleta qıtay Asyaya. Cayê xo qıtay Asya miyan dero. Dorme ra Rusya u Çin estê. Paytextê Moğolıstani sûka Ulaanbaatario. Nıfusê xo 2,646,000o. Zıwanê xoyo resmi Moğolkiyo. Sistemê idarey demokrasiya. Moğolıstani serra 1921ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Myanmar

Myanmar yew dewleta qıtaya Asyaya. Cayê xo rocvetışê verocê qıtaya Asya dero. Dorme ra Tayland, Laos, Bengladeş , Hindıstan, Çin u Okyanuso Hint estê. Paytextê Myanmari sûka Naypyidawio. Nıfusê xo 50,519,000io. Zıwanê xoyo resmi Myanmarkiyo. Sistemê idarey otokrasiya. Myanmari serra 1948ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Nepal

Nepal yew dewletê da qıtaya Asyaya. Cayê xo verocê (cenubê) qıtaya Asya dero. Dorme ra Hindıstan, Tibet û Çin estê. Paytextê Nepali sûka Kathmanduya. Nıfusê xo 27,133,000o. Zıwanê xoyo resmi Nepalkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Nepali serra 1768ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Pekin

Pekin paytextê Çiniyo.

Qazaxki

Qazaxki (zıwanê xo de: Qazaq tili, قازاق تىلى) zıwanê do Qıpçakio ke miyandê zıwananê Tırkiya de ca gêno u Qazaxıstan de wayirê resmiyetio. No zıwan be zıwananê Noğayki u Qereqalpaki ra nezdio. Dınya ser de pêro-piya des milyon teni, Qazaxıstan de zi heşt milyon teni be nê zıwan qal keni. Qazaxê ke rocawanê Moğolıstani (Bayan Ölgey de) de cıwiyenê, ê zi Qazaxki ra qal kenê u zıwanê xo ra nusenê. Bayan Ölgey de %88,7ê şarê mıntıqa Qazaxan ra yena pera. No zıwan miyandê Qazaxıstani de be Alfabey Kırilki, Cumhuriyetê Şariê Çini de be Alfabey Erebki u Ewropa de zi be Alfabey Latinki ra nusiyeno.

Qazaxıstan

Qazaxıstan dewletê da qıteyanê Ewropa û Asyayo. Cayê xo rocvetışê qıtay Ewropa û miyanê qıtay Asya dero. Dorme ra Rusya, Çin, Qırğızıstan, Ozbekıstan, Tırkmenıstan û Deryayê Xezeri estê. Paytextê Qazaxıstani bacarê Nursultano. Nıfusê xo 16,417,000o. Zıwanê xoyo resmi Kazaxkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto û Qazaxıstani serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Qırğızıstan

Qırğızıstan yew dewleta qıtay Asyayo. Cayê xo qıtay Asya miyan dero. Dorme ra Çin, Tacikıstan, Ozbekıstan u Qazaxıstan estê. Paytextê Qırğızıstani sûka Bişqeqio. Nıfusê xo 5,264,000o. Zıwanê xoyo resmi Qırğızkiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto u Qırğızıstani serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Tacikıstan

Tacikıstan yew dewleta qıtay Asyaya. Cayê xo miyanê qıtay Asya dero. Dorme ra Rusya, Efğanıstan, Qırğızıstan, Ozbekıstan u Çin estê. Paytextê Tacikıstani bacarê Duşanbeyo. Nıfusê xo 7,616,000o. Zıwanê xoyo resmi Tacikiyo. Sistemê idarey cumhuriyeto. Tacikıstani serra 1991ıne de xo reyna ra, xoser ilan kerd.

Tibet

Tibet (be Tibetki: བོད་; bod, be Çinki: 西藏) cayo ke miyanê Asya de ca gêno, welatê şarê Tibetiyo. Berziya Tibeti heta 5000 metreyi ra veciyena, coka ke naca zey "serê cihani" zaniyeno. Dorme ra hetê zımeyi de Şincan Uğyur u Qinqhai, rocvetış de Sichuan, veroc de Hindıstan, Bhutan u Nepal estê. Paytextê Tibeti Lhasayo. Zemanê veri de Tibet serbest u xoser biyo. Heta serra 1950ıne Tibet xoser mendo, xo idare kerdo. Cumhuriyetê Şariê Çini serra 1950ıne de ameyo tiya, işğal kerdo u vısto ra destê xo. Hukmatê Cumhuriyetê Şariê Çini ra gore, Tibet her tım herra Çini biya, teyna miyandê serranê 1913 u 1950ıne de destê hukmatê Cumhuriyetê Şariê Çini ra veciyo. Yanê Çini ra gore naca hetê vêrde ra herra Çiniya tarixiya.

Tibetıcan ra gore zi Çin kultur u şarê Tibeti kerdê xırabe, kıştê, naca de cênosid (qırrkerdış) vıraşto u Tibeti sero cênosido kulturel vırazeno, rameno. Hukmatê Çini ra gore zi idaya (vatena) Tibetıcan raşt niya, spekulasyonê teberê raşti dera. Serra 1959ıne de Dalay Lama verba hakimiyetê Çini de serewedarıtış vıraşto. Humkatê Çini u Dalay Lama ameyê pê, inan miyan de pêameyış (sulh, aştiye) vıraziyayo. Dalay Lama vêrdo ra Hindıstan. Hema ke ewro zi Cumhuriyetê Şariê Çini u hukmatê Tibeti miyan de, Tibet erdê Çiniyo ya zi niyo, problemi estê.

Tibetki

Tibetki ya zi Tibetkiyo Standard (ལྷ་སའི་སྐད་, lha-sa'i skad) zıwanê Tibetıcano, miyandê zıwananê Tibetkiyan de ca gêno. Tibetkiyo rocane sero fekê Lhasa (Ü-Tsang, Tibetkiyê Miyani) baz gêriyao. No zıwan herra Tibeti sero ca be ca yewbinan ra cıra qali beno. Na ri ra Tibetki zey Tibektiyê Lhasa zi şınasiyeno. Zıwanê Tibetki Cumhuriyetê Şariê Çini de eyaletê Tibeti de zıwano resmiyo. Zıwanê nuştışi de Tibetkiyo Klasik vervêniyao u no fek zi xeylê konservatifo, yanê xo tesırê zıwananê binan ra xeylê pawıto, şevekno. Amarê qalkerdoğanê zıwanê Tibetki 1 (yew) milyono.

Uyğurki

Uyğurki, (ug Uyƣurqə: ug Uyƣur tili; u Mandarinki : 维吾尔语, Wéiwúěryǔ ; Ruski : Уйгурский) yew zıwanê Zıwanê Altayki yo. Asya Miyanêne dı Eyaletê Sincan-Uyguriyo Otonomi dı dewleta (Cumhuriyetê Şariê Çini), Tırkiya u Qazaxıstan Dı cıwiyenê.

Vietnam

Vietnam yew dewletê da qıtay Asyaya. Cayê xo rocvetışê verocê qıtay Asya dero. Dorme ra Laos, Kamboçya, Çin û Okyanuso Hind estê. Paytextê Vietnami sûka Hanoiya. Nıfusê xo 87,375,000o. Zıwanê xoyo resmi Vietnamkiyo. Sistemê idarey sosyalizmo. Vietnami serra 1945ıne de xo reyno ra, xoser ilan kerdo.

Şengay

Şengay (be Çinki: 上海, be İngılızki: Shanghai) yew bacarê Çiniyo. Şengay mıntıqa ra rocvetışê dewleta Çini dero. Rocvetışê Şengay dı Okyanuso Pasifik esto. Nıka Shanghai bacarê tewr gırdê Çiniyo.

Eyaletê Çini
Dewletê Asya

Zıwananê binan de

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.