İmperatoriya Roma

İmperatoriya Roma wextê tarixê antiki de yew dewleta gırde biya. Merdumê Yunanıc u Romanıci serra 27ıne (V.İ.) de İmperatoriya Roma nanê ro. Serra 395ıne de semedê (sebebê) istilayê eşiranê barbarran ra İmperatoriya Roma biya letey: İmperatoriya Romaya Ğerbi u İmperatoriya Romaya Şerqi. İmperatoriya Romaya Ğerbi, serra 476ıne de biya xırabe. İmperatoriya Romaya Şerqi ya zi İmperatoriya Bizansi serra 1453ıne de biya xırabe, miyan ra dariya we.

Paytextê İmperatoriya Roma sûka Roma biya. Zıwanê xoyo resmi hem Latinki hem zi Yunanki biyo. İmperatoriya Roma medeniyet u zagonê ma rê zaf mêraso de hewl verdayo. Ewro ma ha teqwimê Roma u alfabeyê Latinki sera kar kenime.

Erdê İmperatoriya Roma zaf gırd biyo. Hem qıta Ewropa, hem qıta Asya u hem zi qıta Afrika de hukım kerdo. Waxtê xoyê zernêni de (waxto ke zaf quwetın biya), erdê İmperatoriya Roma de 52 (phancas u dı) eyaleti estbiyê.

Theodosius I's empire
İmperatoriya Roma
Asayış
Inscription Theatre Leptis Magna Libya
Desmal u Arma
Vexilloid of the Roman Empire
Melumat
Wareİmperatoriye
MıntıqaRoma Antike
Sinoriİmperatoriya Parti
İdareSenate of the Roman Empire (en)
Erd4 790 000 km2
Nıfus56 800 000
HıkumetAutocracy (en)
Zıwano resmiLatinki, Yunanki u Greki
PereSestertius (en)
Xerita
Roman Empire Trajan 117AD

Çımey

Barselona

Barselona yew sûkê da İspanyaya. Merkezê eyaletê Katalonya u merkezê wılayetê Barselona (wılayet)yo.

Diktatorê Roma

Diktatorê Roma (Latinki: Dictator romanus) Cumhuriyetê Roma de merdımo ke serdariya imperatoriya Roma kerda u imperatoriya Roma dikte kerda, vısta ra destê xo, cı rê vaciyeno. Diktatorê Roma rê "efendiyê şari" vaciyêne.

Hadrianus

Publius Aelius Traianus Hadrianus (b. 24 Çıle 76 – m. 10 Temuz 138) yew imperatorê İmperatoriya Roma biyo. Tarixê Roma de panc imperatoranê gırdan rayo. Hadrian be namê Publius Aelius Hadrianusi Italica ya zi Roma de maya xo ra ameo dınya. Rıçıkê keyeyê xo İtalica ra yeno. Hadrian tornê bibiya Trajanio, coke ra be qraliyetê Roma ra bestiyayo. Trajan Hadrian ra ver imperatorê Roma biyo, cêniya cı ra gore merdışê xo ra ver Hadrian imperator mocno. Cêniya imperatorê verêni Trajani ra gore, aye waşto ke Hadrian imperator bo. O sebeb ra Hadrian be reca cêniya Trajani serra 100ıne de be Vibina Sabrina ra zeweciyayo.

İmperator Hadrian, demê xo de İmperatoriya Roma miyan de ca be ca geyrayo. Zıme de İngıltere, Daçya, veroc de Moritanya sero seferi kerdê, rocvetış de be İran lec kerdo. Hadrian demê xo de ameyo Levant (Fılistin u İsrail) ziyaret kerdo u no ziyaret Cıhudan miyan de hewl vêniyayo. Ema dıma Cıhudan musayê ke Hadrian mabedê Cıhudan keno xırabe u heruna cı de mabedê Jupiteri vırazeno. Felsefeyê Hellenistiki ra gore bedenê xo şıkıtene hewl niyo u şaşo. O sebeb ra Roma sunet kerdo illegal. Heme ninan ra tepiya Cıhudan (Yehudiyan) isyan (cı rê İsyanê Bar Kohba vaciyeno) veto, xoseriya xo ilan kerda u eskerê Roma Qıdus ra vetê, eştê teber. Ordiyê Hadriani ameyo Yeruşelim u isyan şatno, isyankari kerdê vıla. Hadriani waşto ke Cıhudan dınya ra bıestero. Coka Yeruşelim (Qıdus) ra ameyış u kewtışê Cıhudan, qanunê Tewrate, teqwimê İbrani kerdê qedexe (yesax), pilê Cıhudiê dini kıştê, kıtabê Cıhudano mıqadesi veşno. Cayê mabedê Cıhudan rê dı heykeli (heykelê Jupiteri u heykelê xo) vıraştê, namê İsraili xerita ra esterıto u dışmenê Cıhudan Fılistinıcan rê desteg do cı, İsrail rê namê Fılistinê Suriya dayo cı.İsyanê Cıhudan de 580,000 ra zêde Cıhudi kışiyayi, 50 sûki u 985 dewi biyê xırabe, Roma erdê Cıhudan be erdi ra kerdo yeksan. Demê Hadriani de ninan teber de ceng nêbiyo, pêameyış ciwıyayo. A ri ra demê cı rê zemano gırd vaciyayo.

Konstantinopolis (name)

Konstantinopolis (Yunanki: Κωνσταντινούπολις, Konstantinúpolis ya zi ἡ Πόλις i Pólis, Latinki: Constantinopolis, Usmanıcki: قسطنطينيه Kostantîniyye) namey Estanbolio kıhano, sûkê da kıhana ke paytextê İmperatoriya Roma (330–395), İmperatoriya Bizansi (395–1204 ve 1261–1453), İmperatoriya Latini (1204–1261) u İmperatoriya Usmanıcan (1453–1922) bi. Key ke İmperatoriya Usmanıcan rıciya u Tırkiya roniya, namey sûke vıriyo u bi Estanbol.

Konsul

Konsul İmperatoriya Roma de demê cumhuriyeti de parlamentoyo serêno, senatoyo verêno. Merdımo ke kewtêne konsul miyan, uca de dı serri kari sero mendênê u peyniya karê xo ra tepiya zi keso normal biyêne. Her konsul çiyê bini rê ewniyayêne. Yewo ke ordi ra ewniyayêne, yewo ke zi edaleti ra ewniyayêne.

Latinki

Latinki yew zıwanê Hindo-Ewropao u zıwano zaf kıhan u antiko. Ewro tayê merdumi Latinki qısey (qal) kenê. Latinki, dewranê İmperatoriya Roma da zıwanê resmi bi. Ewro, Latinki Vatikan da zıwanê resmiyo.

Lizbon

Lizbon hem paytextê dewleta Portekizio u hem zi bacarê Portekizio tewr gırdo. Cayê xo rocawanê Portekizi dero. Lizbon Portekiz de merkezê iqtısad, siyaset u zagonio. Lizbon terefê İmperatoriya Roma u Ereban ra işğal biyo. Serra 1147ıne de Xıristiyanan Lizbon reyna gırewto. Serra 1755ıne de yew zelzeley bacarê Lizboni kerdo xırabe. Ewro 564,477 insani tede ronışteyê.

Neron

Nero (Claudius Caesar Augustus Germanicus, 15 Kanun 37 – 9 Heziran 68), namey xoyo raştıkên Lucius Domitius Ahenobarbus biyo. Sari ey eve namê Nero Claudius Caesar Drusus Germanicus ki nas kerdo. Xanedaniya Julio-Claudiani de ponçın u İmperatoriya Roma peyêne de imperatorê de tewr peyenn biyo. Nero, terefê apê xoyê pili Claudiusi ra serba warisê texti ewlad cêriyo. Ebe namê Nero Claudius Caesar Drususi ra merdena İmperator Claudiusi dıme 13ê Tışrinê Peyêni 54 de nişto ra textê Roma. Nero seba deha quwetınbiyayene marda xo kışto.

Patrici

Patrici (wendışê cı: patrisi) tarixê Roma Antike dı gruba kı keyanê pilan a vıraşta, cı ra patrici vaciyeno. Dıma zi ena grube teberê keyanê pilan ra tayê grubê bini zi gırewtê xo miyan. Vatışê patrici rıçıkê Latinki ra pater (pi) u xeylê kerdışê cı patres (piy) ra gêno. O taw merdıman pater ezanê Senatoyê Roma rê vato. Tarixê Roma dı tek teyna yew patrici şao pozisyonê rahibi bıgêro.

Quaestor

Quaestor İmperatoriya Roma de memuro ke karanê finansali ra ewneno, kontrol keno u çiniyeno we, cı ra vaciyeno. Raveri amarê Quaestoran dı biyê hema dıme ra amarê inan heta çewres ra berziyayê.

Roma Antike

Roma Antike IV seserra 9. ra tepeya nêmadey İtalya sero tayê dewletê İtalyanê qıteki veciy miyan, inan ra biya. Dıma zi Roma Antike pêro dormey Deryay Miyanêni vıstê xo dest, yew sivilizasyono gırd vıraşto u veto miyan. Roma Antike 1200 serre weşiya xo ramıta, sivilizasyonê Roma pêdıma sistemo monarşik, oligarşik, cumhuriyet u pêro ninan ra dıma zi sistemo otokratik guriyo.

İmperatoriya Roma pê raya destê xo ra vıstışi u asimile kerdışi hetê Ewropa u warê kı dormê Ewropa gênê, ê kerdê xo dest. Şarê kı goç kenê, ê İmperatoriya Roma sero pay şiy, inan İmperatoriya Roma lerzna, kerda kıhan. Coka İmperatoriya Romay Rocawani pê Hispanya, Galya u İtalya seserra 5. dı biy parçey, enê qısımi yewbini ra abırriyay. Heto bin ra zi İmperatoriya Romay Rocvetışi zi pê destê padişahê İmperatoriya Usmanıcan Mehmed II biya vêran, vêrda a destê Usmanıcan.

Roma Antike rıçıkê xo vêşêr Yunano Antik ra gırewto, bınê kulturê Yunanê Antiki dı menda. Cok zi her dı medeniyeti zi kewnê "antiko klasik" miyan. Roma Antike qıtay Ewropa sero kıştê hıquqi, leci, huneri, edebiyati, nuştış, mimari, teknolociki u zıwani ra xeylê çiy verday.

Serrê Çehar İmperatoran

Serrê Çehar İmperatoran, namey xo imperatoranê Galba, Otho, Vitellius u Vespasian ra gêno. Êyê ke serra 69ıne de têdıma ameyê ra textê İmperatoriya Roma ser.

Tacitus

Publius Cornelius Tacitus (b. Gallia, 55 - m. Roma, 120 yew nuştekar, tarixwan u siyasetkarê İmperatoriya Roma‎ biyo. Tacitus nuştekarê De origine et situ Germanorum u Annales biyo.

Tarixê LGBTy

Tarixê LGBTy merdumê ke gey, lezbiyen, biseksuel u transgenderê vêrde u tarixê inano. Vêrde de Yunanê Antiki de, İmperatoriya Roma de, Mısırê Antiki de, kulturê şarê Kelti de, Mezopotamya de, Asurıcan de, Çin u Hindıstan de, İranê Antiki de heqa merdumê LGBTy de xeylê çiyi mendê.

Tunıs

Cumhuriyetê Tunısi (el-Cumhûriyyetü’t-Tûnisiyye) ya zi Tunıs, Afrikay Zımey de jû dewleta Erebiya.

Zekeriya

Zekeriya (İbranki: זכריה, Erebki: زكريّا) pilê Xıristiyanano u peyğamberê mısılmanano. Namê cı hem Sondkerdışê Neweyi de hem zi Qurane de verêno ra. Zekeriya İmperatoriya Roma de domê qıralê Yehudiya Hirodesi de weşiya xo ramıta. Namê cêniya xo zi Elizabeta (Elisa) u a rıçıkê Haruni ra yena, vaciyeno. Qıcê inan nêbeno, her dı zi ixtıyar mendê, serra inan aver şiya. (Luka 1:5-25)

İmperatoriya Bizansi

İmperatoriya Bizansi (İmperatoriya Roma ya zi Şerqi) wextê Dewrê Miyanêni de yew dewleta gırde biya. Çı wext ke İmperatoriya Roma biya letey, merdumê Yunanıci İmperatoriya Bizansi serra 330ıne de Konstantinopolis (Estanbol) de nanê ro.

Serra 1070ıne de eşirê Tırkan amê Anatoliye u be İmperatoriya Bizansi ra ceng kerdo. Hêdi hêdi İmperatoriya Bizansi biya qıc u zey wextê verêni quweta xo nêmenda. Serra 1453ıne de Sultanê İmperatoriya Usmanıcan, Mehmedo Dıyin, Estemol işğal kerdo, İmperatoriya Bizansi tarix ra darda we.

Paytextê İmperatoriya Bizansi sûka "Constantinopolis"i (Estemol) biyo. Zıwanê xoyo resmi hem Latinki hem zi Yunanki biyo. İmperatoriya Bizansi medeniyet u zagonê ma rê mêraso de zaf hewl verdayo. İmperatoriya Bizansi biya merkezê Ortodoksan. Aya Sofya wextê İmperatoriya Bizansi de vıraziya. Erdê İmperatoriya Bizansi zaf gırd biyo. Hem qıta Ewropa, hem qıta Asya u hem zi qıta Afrika de hukım kerdo.

İspanya

İspanya yew dewleta Ewropaya. Cayê xo mıntıqa ra verocê Ewropa dero. Zımey İspanya de Okyanuso Atlantik, Andorra û Fransa; veroc û rocvetış de Deryao Sıpê; rocawan de Portekiz estê. Paytextê İspanya Madrido. İspanya ezay NATOyi, Yewiya Ewropa û Mıletê Yewbiyayeya. Adey Kanarya û Baleriki gırêdayeyê dewleta İspanyayê. Sistemê idarey İspanya monarşiya parlamentereyo. Feqet İspanya de demokrasiye esta. Labelê sistemê iqtısadi sosyalizmo.

İtalya

İtalya yew dewleta. Cayê xo mıntıqa ra verocê Ewropa dero. Zımey (şımalê) İtalya de İsviçre u Awıstırya; veroc (cenub) de Deryayo Sıpê (Deryayo Miyanin); rocawan (ğerb) de Fransa; rocvetış (şerq) de Deryayo Adriyatik, Arnawutiye u Slowenya estê. Paytextê İtalya Romayo. İtalya ezayê NATOy u Yewiya Ewropaya. Adey Sicilya u Sardinya gırêdayiyê İtalyayê. Dewletê Vatikan u San Marino zerrey İtalya derê.

Roma Antike

Zıwananê binan de

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.