Diwylliant y Meysydd Wrnau

Roedd Diwylliant y Meysydd Wrnau yn un o ddiwylliannau pwysicaf rhan olaf Oes yr Efydd yn Ewrop. Mae'r diwylliant yma yn dyddio o tua 1300 CC. hyd tua 800 CC.. Roedd y diwylliant yma yn ymestyn dros ran sylweddol o ganolbarth Ewrop, yn cynnwys rhan ddeheuol yr Almaen, yr Iseldiroedd, dwyrain a de Ffrainc, Catalonia, gogledd yr Eidal ac i'r dwyrain cyn belled a Slofacia.

Nodwedd bennaf y diwylliant yma oedd ei arferion claddu, sef llosgi cyrff y meirwon ac yna rhoi'r lludw mewn wrnau a'u claddu. Ceir casgliadau o'r wrnau hyn wedi eu claddu, gan roi ei enw i'r diwylliant. Mae'r casgliadau mwyaf o'r wrnau hyn i'r dwyrain o Afon Rhein, er enghraifft Kelheim gyda mwy na 258, Zuchering gyda 316 o gladdedigaethau. Roedd manylion yr arferion claddu yn amrywio o ardal i ardal. Ceir hefyd gelfi efydd a chrochenwaith sy'n nodweddiadol o'r diwylliant yma. Roedd yr eitemau efydd yn dangos celfyddyd o lefel uchel iawn, yn enwedig y cleddyfau. Yn y rhan fwyaf o'r ardaloedd lle ceid y diwylliant yma, cododd y diwylliant Hallstatt yn ei le tua dechrau Oes yr Haearn.

Mae rhai ysgolheigion wedi awgrymu fod cysylltiad rhwng y diwylliant yma a'r Celtiaid. Er bod yr ardaloedd lle ceir y diwylliant yma yn cyfateb yn weddol i'r ardaloedd lle cofnodwyd y Celtiaid yn ddiweddarach, nid oes tystiolaeth bendant i gadarnhau hyn.

Cultures, 1200 BC
Map wedi ei symleiddio o ddiwylliannau Ewrop yn rhan olaf Oes yr Efydd; Diwylliant y Meysydd Wrnau mewn coch.
Urna cineraria biconica da chiusi IX.VII sec. ac. 01
Wrn o'r 9fed - 8fed ganrif CC o Wlad Groeg.

Llyfryddiaeth

  • J. M. Coles/A. F. Harding, The Bronze Age in Europe (Llundain 1979).
  • G. Weber, Händler, Kieger, Bronzegießer (Kassel 1992).
  • Ute Seidel, Bronzezeit. Württembergisches Landesmuseum Stuttgart (Stuttgart 1995).
  • Konrad Jażdżewski, Urgeschichte Mitteleuropas (Wrocław 1984).
  • Association Abbaye de Daoulas (gol.), Avant les Celtes. L'Europe a l'age du Bronze (Daoulas 1988).
Oes yr Efydd

Cyfnod sydd yn dilyn Oes y Cerrig mewn llawer o wledydd pan ddefnyddid y metel efydd oedd Oes yr Efydd a cham-enwir yn "Yr Oes Efydd" weithiau yn Gymraeg. Ar ôl Oes yr Efydd daeth Oes yr Haearn.

Mae efydd yn aloi o gopr. Arfau milwrol ac offer ydyw'r rhan fwayf o olion y cyfnod hwn, ond mae nifer o arteffactau defodol wedi goroesi hefyd.

Y Celtiaid

Erthygl am y bobl yw hon; am y grŵp gwerin, gweler Celt (band).

Defnyddir y term y Celtiaid gan haneswyr ac archeolegwyr am bobl a oedd yn byw ar draws ardal eang yn cynnwys canolbarth a gorllewin Ewrop, gyda rhai pobloedd yn ymestyn cyn belled ag Asia Leiaf. Defnyddir y term hefyd am genhedloedd modern sy'n siarad iaith Geltaidd neu a oedd yn siarad iaith Geltaidd hyd yn weddol ddiweddar. Mae tebygrwydd yn dal i'w weld yn ieithoedd Celtaidd a diwylliant Celtaidd y bobloedd hyn heddiw, yn enwedig rhwng y tair iaith Frythoneg (Cymraeg, Llydaweg, a Chernyweg) a rhwng y tair iaith Oideleg (Gaeleg, Gwyddeleg, a Manaweg).

Mae'r diffiniad o "Gelt" yn bwnc dadleuol iawn, rhywbeth sy'n wir am Geltiaid yr hen-fyd a'r Celtiaid modern. Awgryma llawer o'r cyfeiriadau at Geltiaid yn yr hen-fyd gan awduron Groegaidd eu bod yn byw i'r gogledd o drefedigaeth Roegaidd Massalia (Marseille heddiw) yng Ngâl, ond mae rhai awduron i bob golwg yn eu lleoli yng nghanolbarth Ewrop. Dywed Herodotus eu bod yn byw o gwmpas tarddle Afon Donaw; ond mae'n eglur ei fod ef yn credu fod Afon Donaw yn tarddu lawer ymhellach i'r gorllewin nag y mae mewn gwirionedd. Lleolir y Celtiaid yng Ngâl gan y rhan fwyaf o awduron Rhufeinig; dywed Iŵl Cesar fod y bobl oedd yn eu galw eu hunain yn "Geltiaid" yn eu hiaith eu hunain yn byw yng nghanolbarth Gâl.

Dechreuodd y defnydd modern o'r term "Celtaidd" yn y 18g pan ddangosodd Edward Lhuyd fod ieithoedd megis Cymraeg, Llydaweg a Gwyddeleg yn perthyn i'w gilydd. Rhoddodd yr enw "ieithoedd Celtaidd" arnynt. Yn ddiweddarach, yn gam neu'n gymwys, cysylltwyd y Celtiaid a diwylliannau yn yr ystyr archeolegol sy'n cynnwys y diwylliant Hallstatt a diwylliant La Tène. Ystyria'r mwyafrif o ysgolheigion fod y "byd Celtaidd" yn yr hen-fyd yn cynnwys Celt-Iberiaid (Portiwgal a Sbaen heddiw, gan gynnwys Galicia), trigolion Prydain ac Iwerddon, y Galiaid yng Ngâl (Ffrainc, gogledd yr Eidal, y Swistir a'r cylch) a'r Galatiaid (Asia Leiaf: Twrci heddiw). Mae rhai ysgolheigion yn dadlau na ddylid ystyried trigolion Prydain ac Iwerddon fel Celtiaid yn yr ystyr yma.

Y gwledydd a ystyrir yn "wledydd Celtaidd" heddiw fel rheol yw'r chwe chenedl Geltaidd yng ngogledd-orllewin Ewrop - yr Alban, Cernyw, Cymru, Iwerddon, Ynys Manaw, a Llydaw. Mae nifer o daleithiau neu ardaloedd mewn gwledydd eraill hefyd yn hawlio etifeddiaeth Geltaidd, yn arbennig Galicia ac Asturias yn Sbaen.

Ieithoedd eraill

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.