Lingwistika

Lingwistika je ùczbą ò jãzëkù (mòwie). Zajimô sã pòwstôwanim, rozwijã ë sztrukturą jãzëków. Badérëje téż relacëje midzë apartnyma jãzëkama ôs dokònëje jejich klasyfikacëji.

Wiki letter w cropped.svg To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.
Aleksander Hilferding

Aleksander Hilferding (1831-1872) béł rusczim ùczałim. Òn wiele zrobił dlô kaszëbsczégò jãzëka, bò napisôł ksążkã Остатки славян на южном берегу Балтийского Моря, Sankt-Petersburg (1862) - „Nëdżi Słowianów na pôłniowym brzegù Bôłtu”.

Òb lato 1856 rokù òn i Florian Cenôwa jachale òd Gduńska przez Wejrowò i Lãbòrg do Główczëc i do Bëtowa. Stądka Ceynowa òdjachôł, a Hilferding sóm robił badania na Kaszëbach. Òn òpisôł téż Słowińców.

Hilferding w pòłowie XIX stalata pòdzelił kaszëbiznã „pôłnikòwò” na:

1. gwarã pòmerańsczich Słowińców i Kaszëbów: a) Słowińców, np. Wiôlgô Gardna, Klëczi, Smôłdzëno; b) Kabôtków, np. Główczëce, Rowë; dzys ji ju ni ma;

2. gwarã pòmerańsczich Kaszëbów: 2.1) nad jez. Łebskò, np. Jizbica i Łeba, 2.2) za Jezorem Łebsczim, np. Charbrowò, Sôrbsk, Òseczi, c) w Bëtowsczém, np. Bëtowò, Grzmiącô; slédnô dzélã je zachòwónô, np. w Czôrny Dąbrowie i Rekòwie;

3. gwarã kaszëbską w Zôpadnëch Prësach, np. Żarnówc, Swôrzewò, Chałëpë, Wejrowò, Kartuzë, Stãżëca, Kòscérzëna, Lésno i Skarszewò.

Anielsczi jãzëk

Anielsczi jãzëk (English language) - to je jãzëk ùrzãdny w Wiôlgô Britanijô, USA, Australji, Kanadze i jinëch państwach. Òn je z zôchòdnégò karna rodzëznë jãzëków germańsczich.

Digraf

Digraf – sparłãczenié dwùch lëtrów, jaczé òznôczô jeden zwãk (fònem).

W jãzëkach z alfabétama na łacyńsczim spòdlim nôstarszim i nôbarżi rozkòscérzónym je digraf „ch”, jaczi wëstãpùje na przëmiôr w jãzëkach: kaszëbsczim, pòlsczim, jãzëkù anielsczim, francësczim, italsczim, miemiecczim i jinëch.

W kaszëbiznie ùżiwô sã taczich digrafów, jak:

„sz” – òznôczô zwãk [š’];

„rz” – òznôczô zwãk [ž’];

„cz” – òznôczô zwãk [č’];

„dż” – òznôczô zwãk [ǯ’];

„ch” –òznôczô zwãk [x].

Epifòra

Epifòra (epistrofa, kònwersjô) – celowé pòwtórzenié tégò samégò słowa abò zwrotu na kùńcu pòstãpnëch segmeńtów wëpòwiedzë. Je stosowónô w pòezji ë oratorstwie, na przëkłôd:

Cziej jô bëł dzeckã, jô gôdôł jak dzeckò, odczuł jem jak dzeckò, mëslôł jak dzeckò (1 Kor 13, 11).

Friedrich Lorentz

Friedrich Lorentz (ùr. 18 gòdnika 1870 rokù w Güstrow, ùm. 29 strëmiannika 1937 rokù w Sopòce) - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów ë Słowińców. Òd 1894 rokù doktor, chtëren kaszëbiznã rozdzelił wedle 21 dialektalnëch gromadów z 76 gwarama. Mieszkôł w: Gduńskù, Wejrowie, Kartuzach i Sopòce. W 1907 rokù założëlë w Kartuzach, m.jin Izydor Gùlgòwsczi ë òn Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié Verein für kaschubische Volkskunde, chtërno wëdôwało pismiono Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde. Lorentz je ùsôdzcą: Die kaschubischen Ortsnamen nebst Ableitungen, Slovinizische Grammatik, Slovinizische Texte, Slovinizisches Wörterbuch, Teksty pomorskie, Zarys ogólnej pisowni i składni pomorsko-kaszubskiej, Zarys etnografii kaszubskiej, Polskie i kaszubskie nazwy miejscowości na Pomorzu Kaszubskim, Kaschubische Grammatik, Gramatyka pomorska i jin., a wespółautorã Kaszubi : kultura ludowa i język. Nôùkòwé dzejanié tegò meklembùrzczégò lingwistë miało znaczënk dlô szerszégò pòdjimniãcô przez młodą inteligencjã deji F. Cenôwë.

W 1919 rokù jegò kaszëbsczi alfabét béł taczi:

A Ą B C Č D E É Ë F G H I J K L Ł M N Ń O Ó Ô Œ Ǫ P R Ř S Š T U V W Z Ž

Italsczi jãzëk

Italsczi jãzëk (Lingua italiana, italiano) - to je jãzëk ùrzãdny w Italsce i jinëch państwach.

Jotacëjô

Jotacëjô to pòwtôrzne pòjôwienié sã spółzwãkù j w gwësnëch foneticznëch pòłożeniach (np. Ewa - Jewa), jaczé wëstãpòwô w słowiańsczich jãzëkach (chòc nie le blós). Jotacëjowi spółzãczi są zwóne mitczima spółzwãkama przez lëdzy, chtërni ùżëwają wiele z tëch jãzëków, a sóm proces zwóny je téż zmitczanim.

Krësztof Celestin Mróngòwiusz

Krësztof Celestin Mróngòwiusz abò Mrągòwiusz (Christoph Cölestin Mrongovius; ùr. 19 lëpińca 1764 w Dąbrównie pòd Òlsztinkã n Mazurach, ùm. 3 czerwińca 1855 we Gduńskù) – ewangelëcczi dëchòwny, filolog, leksykògraf, wiôldżi hùmanista, pòliglota i pedagóga. Przeprowadzył pierszé wôżne w slawisticzi badania nad Kaszëbama i kaszëbizną. Jegò kaszëbskò-niemieckò-pòlsczi słowôrzk i nadczidniãca ò kaszëbskò-rusczich analogiach pòbùdzelë do badaniów rusczich ùczałëch, dzãka czémù zainteresowania Kaszëbama dostałë sã w krąg eùropejsczi pòliticzi.

Léón Biskùpsczi

Léón Biskùpsczi (pòl. Leon Biskupski) (ùr. 1848 w Kòscanie – ùm. 1893 w Chònicach) ùcził m.jin. A. Majkòwsczégò w chònicczim gimnazjum. Òn pierszi napisôł nôùkòwą mònografiã mòwë jedny z kaszëbsczich wsów. Jegò je np. Słownik kaszubski porównawczy (1891)[1].

Nôzwëskò

Nôzwëskò - je pòzwą rodzëznë, do chtërny nen człowiek słëchy. To dô m.jin. kaszëbsczé nôzwëska np. Jank, Kòsznik, Miszk, Mùża, Naczk i jiné, a niejedné z nich pòchòdzą òd szlachtë, jak np.:

Bronk[1]

Kłopòtk-Główczewsczi[2]

Młotk-Trzebiatowsczi[3]

Pażątka-Lëpińsczi[4]

Pich-Lëpińsczi[5]

Spiczôk-Brzezyńsczi[6]

Szada-Bòrzëszkòwsczi[7]

Nôzwëska Kaszëbóm w Kanadze tam wiele razy zmiéniele.

Rodnô mòwa

Rodnô mòwa (pierszi jãzëk) - jãzëk, jaczégò człowiek sã ùczi wprzód. Jegò przëswòjenié mô swój plac, na naturalny ôrt, w dzectwie, w òkrãżu zajimùjącym sã w przédnym dzélu dozéraniém môlegò człowieka. Colemało je to òkrãże rodzëznë.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Stefan Ramułt

Stefan Ramułt (1859-1913) pòlsczi ùczałi, jãzëkòznajôrz, ùr. w Liszkach kòl Krosna. Òn sztudirowôł na Ùniwersytece we Lwòwie, a za swoje dzeło: Słownik języka pomorskiego czyli kaszubskiego béł wëprzédniony w 1889 rokù nôdgrodą Akademii Umiejãtnoscë w kònkùrsu miona Lindegò. Dlô kaszëbsczégò jãzëka òn mô wiele zrobioné.

Słowôrz

Słowôrz je lëstą słów ë jich definicëji, abò jich równoznaczënów w jińszi mòwie (mòwach).

Niechtërné słowôrze pòdôwają téż infòrmacëje ò wëmòwie, pòchòdzenim słowa ôs przëmiarë jegò brëkòwóniô w zdaniach. Jistnieją téż słowôrze ilustrowóné (òbrôzkòwé).

Trigraf

Trigraf – sparłãczenié trzech lëtrów, jaczé òznôczô jeden zwãk (fònem).

W jãzëkach z dôwną pismieniową tradicją trigrafë pòwstają samòrzutnie, w wënikù przemianów w zwãkòwim składze jãzëka. Na przëmiôr trigraf sch w anielsczim jãzëkù pòwstôł temù, że pierwòsznô wëmòwa [skh] przeszła z czasã w zwãk [ʃ].

Na ògle w szëkù słowów (na przëmiôr w słowôrzach) trigrafë traktëje sã jakò sparłãczenié trzech òsóbnëch lëtrów. Czasã równak w niechtërnëch jãzëkach digrafë i trigrafë mają kònkretną pòzycjã w alfabéce, na przëmiôr madżarsczi trigraf dzs, jaczi òznôczô zwãk [d͡ʒ].

Tërecczi jãzëk

Tërecczi jãzëk (türkçe, türk dili) je jãzëkã ùżiwónym jakno rodnô mòwa przez wicy jak 83 miliónë lëdzy na swiece, a to pòkaziwô, że je to nôbarżi znóny jãzëk z karna tërecczich jãzëków. Jegò brëkòwnicë żëją pierszim dzélã w Tërecce ë na Cyprze, a môłima karnama w Irakù, Grecce, Bùlgarsce, Macedońsce, Albańsce, w Kòsowie i jinëch dzélach Pòrénkòwi Eùropë. Pò tëreckù gôdają téż miliónë wnożników w Zôpadny Eùropie, nôbarżi w Miemiecce.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Ä

Ä, ä (a-umlaut, a z przegłosã) - lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „a" w jãzëkach miemiecczim, szwedzczim, finsczim, estońsczim, słowacczim, Sami, tatarsczim, turkmensczim i jin.

Ö

Ö, ö (o-umlaut, o diaereza) - lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „o" w jãzëkach miemiecczim, szwedzczim, finsczim, estońsczim, islandëjsczim, madżarsczim, tërecczim, azersczim i jin.

Ü

Ü, ü (U-umlaut, U z przegłosã) – lëtra rozszerzonégò łacyńsczégò alfabétu, brëkòwónô jakò warijant lëtrë „U" w jãzëkach miemiecczim, szpańsczim, francësczim, szwedzczim, fińsczim, estońsczim, tatarsczim, turkmeńsczim, w pisënkach fòneticznëch i téż w łacyńsczich transkripcjach chińsczégò jãzëka.

ẞ, ß (escet, miem. Eszett lub scharfes S) - lëtra brëkòwónô blós w miemiecczim alfabéce jakò warijant lëtrë „S", przesztôłcëła sã z ligaturi lëtrë ſ (és) i ʒ (zet) w (ſʒ).

w jińszëch mòwach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.