Kùltura

Kùltura – to wieloznaczeniowi pòchwôt, jaczi je różno interpretowóny w rozmajitëch ùczbach. Kùlturã mòżno w skrodzeniém òpisac jakò òglową lëdzką wërobinã, tak materialną jak i niématerialną.

W codniowim rozmienim pòchwôt „kùltura” zamanówszë szlachùje za rozmajitima fòrmama kùńsztu: téatrã, mùzyką, filmã. Je to scësnienié tegò pòchwatu, chtëren mô wiele znaczeniów[1].

Wedle Édwarda Burnetta Tylora kùltura je złożoną całownotą, jakô òbjimô wiédzã, wierzenia, kùńszt, òbëczajnotã, prawa, zwëczi i jiné szëczi i nôłożënczi zwëskóné przez lëdzy jakno nôleżników spòlëznë. W jegò definicji kùltura przërównónô òsta do cywilizacje[2].

Wedle Ruth Benedict kùltura je złożoną całoscą, w jaczi zebróné są nônãtë zwënégòwóné przez człowieka jakno nôleżnika spòlëznë[3].

Bronisłôw Malënowsczi za zestôwné dzéle definicji kùlturë ùznôł nôrzãdza i zjôdné dobra, ùrôbné wskôzë spòlëznowëch karnów, lëdzczé deje i szëczi, a téż wierzenia i òbëczaje[3].

Wedle Stanisława Òssowsczégò kùltura jest gwësną parłãczą psychicznëch rozrządzënków erbòwónëch w zôkrãżim gwësny wëcmaniznë. Definicja ta dôwô cësk na psychòlogiczny pòzdrzatk w przëswòjiwanim kùlturë – wôżné tuwò są spòsobë ùczeniô sã, fòrmòwaniô kùlturowëch nônãtów, przëjimaniô normów òbrzésznëch w gwësny wespòlëznie. Wedle jegò teòrii kùltura mô wiôldżi cësk na sztôłtowanié jestë człowieka[3].

Etimòlogiô pòzwë

Słowò „kùltura” pòchôdô z łacyńsczégò jãzëka: colo, colere, colui, cultum – ‘dozerac, chòwac’, chtërno bëło związóné z òbrôbianim rolë: cultus agri. Na pòczątkù wic kùltura bëła związónô z gbùrstwã, òznôczała staranié człowieka, chtëren dozérôł swòje pòle[1].

Przëpisczi

  1. 1,0 1,1 Elżbiéta Bùgajnô, Na stikù historii i kùlturë [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 113.
  2. Danuta Pioch, Bëcé tematiczi sparłãczony z kùlturą w kaszëbsczi edukacji [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 138.
  3. 3,0 3,1 3,2 Danuta Pioch, Bëcé tematiczi sparłãczony z kùlturą w kaszëbsczi edukacji [w:] „Biuletyn Radzëznë Kaszëbsczégò Jãzëka” 2o13, s. 139.
Adam Riszard Sykòra

Adam Riszard Sykòra (ùr. 2 rujana 1955 je òjc - francyszkana, prof. dr z Pòznania. Jegò je przełożënk z greczi na kaszëbsczi jãzëk sztërzech Ewanieliów.

Aleksander Majkòwsczi

Aleksander Majkòwsczi (1876-1938), doktor, kaszëbsczi pisôrz, dzejôrz i wëdôwca, aùtora nôwikszi kaszëbsczi pòwiesce „Żëcé i przigòdë Remùsa”.

Aleksander Majkòwsczi na swiat przëszedł 17 lëpińca 1876 r. w Kòscérzënie w gbùrsczi familii Jana i Józefinë z Basków. Dzãka stipendium przëznónémù przez Towarzëstwò Nôùkòwi Pòmòcë mógł ùczëc sã w kòscérsczim progimnazjum i w chòjnicczim gimnazjum. Òb czas ùczbë w gimnazjum przënôlégôł do filomacczégò karna „Mickiewicz”, gdze miôł leżnosc zapòznac sã z pòlską historią i pismienizną. W 1895 r. zdôł matùrã, pò czim wrócył do swòji domôcy Kòscérzënë.

W 1897 r. zaczął sztudérowac medicynã w Berlinie. Jakno sztudéra w 1899 r. wëdôł we Gduńskù szpòrtowną pòwiôstkã pòd titlã „Jak w Koscérznie koscelnygo obrele abo Pięc kawalerów a jedna jedyno brutka”. Dokôz nen przerobiony òstôł pózni na òbrôzk na binã „Strache i zrękovjine”. W rokù 1900 przeniósł sã do leżący na dôwnëch słowiańsczich zemiach Grifii. Òstôł òn równak z henëtnégò ùniwersytetù ùsëniãti w gromicznikù 1901 r. za to, że przenôlégôł do sztudérsczi òrganizacji „Adelphia”, co zachãcywa robiącëch tam pòlsczich cządowëch robòtników do biôtczi ò swòje prawa. Tedë Majkòwsczi przecygnął do Mònachium, gdze téż włącził sã w spòleczné, sztudérsczé dzejanié. W 1902 r. stwòrził tam karno pòlsczich sztudérów ò mionie „Vistula”. W sztudérsczim cządze swòjegò żëwòta włącził sã w aktiwné spòleczné dzejanié.

Pò skùńczenim sztudérowaniégò medicynë wëjachôł do Zurichù, gdze napisôł doktorską disertacjã, chtërny témą bëłë badérowania krëwi skażony òłowiã. W séwnikù 1904 r. òstôł doktórã medicynë. Lékarską praktikã òdbéł we Gduńskù jakno asystent w szpitalu Nôswiãtszi Mariji Pannë. Òb czas swòji bëtnoscë we Gduńskù òstôł redaktorã pismiona „Gazeta Gdańska” i dodôwku do ni, chtëren zwôł sã „Drużba. Pismo dlö polscich Kaszubów”. Ju w pierszim jegò numrze przedstawił ùdbã swòjegò dzejaniégò dlô Kaszëb. Robòta Majkòwsczégò w „Gazecie Gdańskiej” dérowa równak leno do kùńcowégò dzéla 1905 r. Rok 1905 to dlô Majkòwsczégò téż czas wëdaniô tomikù jegò wiérztów „Spiewe i frantówci”.

Na zaczątkù 1906 r. przecygnął Majkòwsczi nazôd do Kòscérzënë, gdze òtemkł priwatną doktorską praktikã. W 1908 r. stwòrził jedno z nôwôżniészich pismionów w dzejach kaszëbsczi rësznotë, czëlë „Gryfa”. Cządnik nen miôł wiôldżi cësk na przińdny rozwój kaszëbsczi lëteraturë i spopularizowanié kaszëbsczi dëchòwi i materialny kùlturë. W 1909 r. Majkòwsczi òpublikòwôł w „Gryfie” articzel pòd titlã „Ruch młodokaszubski”, w chtërnym pisôł midzë jinszima, że młodô kaszëbskô jinteligencjô mô wprowôdzac swójsczé, kaszëbsczé elementë do òglowòpòlsczi kùlturë i miec starã ò nôrodną aktiwizacjã wszëtczich Kaszëbów. Równak w Kòscérzënie to nie szło i pò czile latach, pò dëtkòwëch jiwrach, czedë to òstałë mù wzãté i zlicytowóné zachë, òpùscył nen gard i pòd kùńc 1911 rokù zamieszkôł w Sopòce.

Do pòwstaniô kaszëbsczi òrganizacji nazwóny Towarzëstwã Młodokaszëbów doszło w zélnikù 1912 r. we Gduńskù. Sekretarzã ji òstôł prawie doktór Majkòwsczi. Jesz jinszim gónã, na jaczim dzejôł, bëłô Kaszëbsko-Pòmòrsczé Muzeum, chtërné pòwstało w Sopòce w 1913 r. i dzejało tam do 1914 r. Béł to bëlny ôrt rozkòscérzaniô kaszëbiznë midzë lëdzama z bùtna ti zemi. Òkróm tegò, w 1913 r. Majkòwsczi wëdôł „Zdroje Raduni. Przewodnik po tak zw. Szwajcarii Kaszubskiej”.

W 1914 rokù Majkòwsczi, jakno doktór, òstôł wzãti do niemiecczégò wòjska i nalôzł sã m.jin. na frontach we Francji i Rumunii. Po wòjnie òsta mù swòjégò zortu lëterackô pamiątka - napisóny pò pòlskù „Pamiętnik z wojny europejskiej roku 1914”, wëdóny dopiérkù w 2000 r.

Czej pierszô swiatowô wòjna mia sã ju niedługò skùńczëc, wrócył Majkòwsczi do Sopòtu. Zôs pò skùńczenim wòjnë włącził sã aktiwno w przëłączenié jak nôwikszégò dzéla kaszëbsczi zemi do Pòlsczi. Rëchtowôł òn m.jin. próbã zbrojnégò pòwstaniégò, do jaczégò równak nie doszło. W 1920 r. jakno półkòwnik pòlsczégò wòjska béł nôleżnikã Graniczny Kòmisji, chtërna wëznôcza nową grańcã midzë Pòlską a Miemcama. Na zaczątkù lat 20-tëch béł przédnikã Radë Pòmòrsczi w Grëdządzu, dzãka chtërny pòwstałë tedë m.jin. Teatr Pòlsczi w Toruniu i Towarzëstwò Pòmòrsczich Artistów.

Z wiôlgą zmianą w żëcym A. Majkòwsczégò sparłãczony béł rok 1921. Tej to prawie przecygnął òn do Kartuz i òżenił sã. Białką jegò òsta Aleksandra z Kòmòrowsczich hrabinô Starzińskô. Dzecama jich bëlë: Damroka, Mestwin, Barbara i Witosława.

Pò skùńczenim wòjnë Majkòwsczi wrócył do warkù doktóra. Òkróm tegò zaczął na nowò wëdôwac „Gryfa”. Pò jegò ùpôdkù òstôł redaktorã wëchôdającégò w Kòscérzënie pismiona „Pomorzanin”. Zôs w 1925 r. jesz rôz wrócył do swòji deji, bë na nowò wëdôwac „Gryfa”. Pismiono to (chtërné wëszło tedë blós w jednym numrze) ni mògło równak nalezc zrozmieniô westrzód spòlëznë, do jaczi bëło sczerowóné.

Tedë Majkòwsczi barżi ògrańcziwôł swój ùdzél w spòleznowym a pòliticznym dzejanim, „zasziwôł sã” w swòjim kartësczim dodómie zwónym „Eremã” i zajimôł sã swòją lëteracką, kaszëbską robòtą. W 1929 r., czej pòwstało Regionalné Zrzeszenié Kaszëbów, Majkòwsczi òstôł jegò przédnikã. Wespółdzejôł téż z czile cządnikama. Pisôł téż m.jin. do „Zrzeszë Kaszëbsczi”.

Pòd kùńc żëcégò skùńcził kùreszce Majkòwsczi pisac swój nôwikszi dokôz, chtëren na wiedno zagwësnił mù pòczestny môl w dzejach całi kaszëbsczi pismieniznë, czëlë „Żëce i przigodë Remusa. Zvjercadło kaszubskji”. Nie dożdôł sã równak wëdaniô wszëtczich dzélów ny pòwiescë, chtërné òdbëło sã dopiérze pòd kùńc 1938 r. Tak samò wëzdrza sprawa z wëdanim jinszégò wôżnégò dokôzu A. Majkòwsczégò, czëlë Historii Kaszubów. Ùkôza sã òna ju pò smiercë pisôrza, òb lato 1938 r. Z kaszëbsczégò "Żëcé i przigodë Remusa" przedolmacził na pòlsczi Lech Bądkòwsczi. Niejedne jegò usôdzczi bëłë dolmaczoné na czesczi.

Jesz za żëcégò òdznaczony bëł Majkòwsczi Òficersczim Krziżã Òrdera Òdrodzeniegò Pòlsczi, Złotim Krziżã Zasłëdżi [1] i Strzébrznym Wawrzinã Akademicczim Pòlsczi Akademii Lëteratùrë. Ale dopiérkù dosc długò pò jego smiercë ùkazałë sã pòstãpné dokôzë ùtwórcë. W 1973 r. wëszła napisónô pò pòlskù (i nie dokùńczonô) pòwiesc pòd titlã „Pomorzanie”, zôs trzë lata pózni ùkôzôł sã trzëaktowi òbrôz na binã „Strachë i zrękovjinë. Frantówka w trzech aktach”.

A. Majkòwsczi ùmarł w szpitalu w Gdini 10 gromicznika 1938 r. Na jegò trëmie bëła pòłożonô kaszëbskô stanica (czôrny Grif na złotim spòdli). Chòc chcôł bëc pòchòwóny w żukòwsczim kòscele, tej równak pògrzebóny òstôł na smãtôrzu w Kartuzach. Pògrzéb jegò béł wiôlgą manifestacją i leżnoscą dlô òkôzaniô tczë dlô jegò dzejaniégò na kaszëbsczim gónie, jaczé wëpełniło mu wnetka całé żëcé.

Bernat Sëchta

Bernat Zëchta (Sëchta) (pol. Bernard Sychta; ùr. 21 strëmiannika 1907 w Pùzdrowie, ùm. 25 lëstopadnika 1982 w Gduńskù) – ksądz, etnograf, słowôrznik, kaszëbista. Ùsôdzca scenowich dokazów – historicznëch, np. Gwiôzdka ze Gduńska (1930, 1938) i Spiącé wòjskò (Spiącé uejskue: dramat kaszubski w czterech odsłonach, 1937), i òbëczajnëch: Hanka sã żeni (1937) ë Dzéwczã i miedza (1938). Wôżny je jegò Słownik gwar kaszubskich na tle kultury ludowej. Ten słowôrz gwar kaszëbsczich òbjimô tekstë ò roscëznie i zwierzëznie czë demónach (np. Pólnica), czarzënowé, ò pòwstôwaniu swiata (ajtiologiczné) ë ò „swiece na òpak”. Są w nim téż pòdaniô historiczné (np. o spiącëch ricerzach), nôtërné (np. ò maniewidach, krôsniãtach, mòrach, stolemach), demónologòwé (np. ò diôbłach), ò czarownicach i farmazónach itd. Słowôrz Zëchtë òbjimô m.jin. 8 tës. gôdk i 4 tës. frazeologizmów, wiele tekstów piesni, òpòwiescy, anegdotów, a téż tãgódk. To béł doctor honoris causa Gduńsczégò Ùniwersytetu. Òn ùmarł w 1982 rokù w Gduńskù, a pòchòwóny je w Pelplinie.

W centróm Serakòjc je òd 2015 rokù jegò widzałô szlachòta.

Eùgeniusz Gòłąbk

Eùgeniusz Gòłąbk (ùr. 26 zélnika 1949 rokù w Gduńskù-Òsowi, òd czilenôsce lat mieszkô we Chwaszczënie. Z zawòdu technik - elektrik, z pasji pisôrz kaszëbsczi i znôwca kaszëbiznë. Mô szeroczi kréz zajinteresowaniów, m.jin. historiô, lëteratura, mùzyka. Je autorã czile ksążków kaszëbsczich, m.jin. "Rozmówków pòlskò-kaszëbsczich" (wëdónëch w 1992 r.), „Wskôzów kaszëbsczégò pisënkù” (1997), "Kaszëbsczégò słowôrza normatiwnégò" (2005). Przetołmacził na kaszëbsczi jãzëk "Swiãté Pismiona Nowégò Testamentu" (wédóné w 1993r.), "Psalmë" (1999), a téż fragmentë ksãgów Stôrégò Testamentu, jaczé weszłë w skłôd lekcjónôrza "To je Słowò Bòżé" (2007), zbioru czëtaniów mszalnëch na niedzele i swiãta òbczas rokù, jaczégò E. Gòłąbk je autorã. Z lekcjónarza kòrzëstają ùczãstnicë corôz to barżi pòpùlarnëch Mszi swiãtich z liturgią w jãzëkù kaszëbsczim.

E. Gòłąbk wespółrobił z E. Prëczkòwsczim w twòrzenim mòdlëtewnika "Më trzimómë z Bògã" (1998). Zajimôł sã téż redakcją ksążków kaszëbskòjãzëcznëch, m.jin. B. Jażdżewsczégò "Wspòmnienia kaszëbsczégò gbùra" (1999) i tegòż autora "Jôrmark w Bòrzeszkach" (2003), H. Derdowsczégò „Ò panu Czôrlińsczim, co do Pùcka pò séce jachôł (2007), H. Hewelta „Nie òdéńdã bez pòżegnaniô” (1996), J. Bertélczi „Pielgrzymki morskie” (1999), A. Chrabkòwsczégò „Jak jô bëł bògati” (2007). Przez wiele lat (w latach 1980.-90.) pisywôł pò kaszëbskù do czasopisma „Pomerania” (felietóne “Przëscyganié czasu”), redagòwôł téż biuletin ZG ZK-P “Wid”. Béł téż dzejôrzã Kaszëbskò - Pòmòrsczégò Zrzeszeniô. Je téż muzykańtã-amatorã, graje na czile jinstrumentach, m. jin. saksofonie, trąbie, gitarze basowi, a téż na jinstrumentach klawiszowich.

W zélnikù 2010 r. ùkôzała sã òbszernô ksążka E. Gołąbka pt. Dzieje okolic Gdańska i Gdyni. Jak wskôzywô titel, opisóné są w ni dzeje miescowòsców, jaczé leżą w pòbleżim Trójmiasta, na terenie òbjãtim szeroczim łãkã òd Chilonii, pò òkolé Kartuz i jaż do Pruszcza Gduńsczégò – z pòminiãcym starszi, zwiarti zabùdowë Gduńska, Wrzeszcza, Òléwë, Sopòtu i Gdini. Jinfòrmacje, jaczé nalazłë sã w ti ksążce pòchòdzą w czãscë òd nôstarszich mieszkańców òpisywónëch miescowòsców, a téż z òprôcôwaniów historycznëch: W. Heidna (1965 r.) – kartësczi kréz, F. Schulza (1907 r.) – wejrowsczi kréz, J. Muhla (1938 r.) – dôwny kréz Wyżyny Gdański (autorów niemiecczich) i z mònumentalnégò Słownika geograficznego Królestwa Polskiego S. Arnolda i ks. Fankidejsczégò.

Òd czile lat E. Gòłąbk robi nad wiôldżim słowôrzã pòlskò-kaszëbsczim (zawiérającym wiele przëkładów frazeòlogii), z jaczégò mdze wëdzélony mniészi, prakticzny słowôrz. Gòtowé fragmenté słowarza są ùdostãpnioné na stronie www.kaszubi.pl/.

Florión Cenôwa

Florión Cenôwa (pl. Florian Ceynowa) (ùr. 4 maja 1817 r. - ùm. 26 str. 1881 r.) to béł kaszëbsczi nôrodny dzejôrz, badéra fòlkloru ë kaszëbsczégò jãzëka, ùsôdzca pierszi kaszëbsczi gramaticzi ë wielu kaszëbskòjãzëkòwich lëteracczich dokôzów. Òn chcôł òbùdzëc kaszëbsczégò dëcha przez rechòwanié wësok kaszëbiznë i ùkôzanié historiczny przeszłotë Kaszëbów. Òsoblëwò szło jemù ò jãzëk, chtëren béł dlô niegò równo wôrtny, jak wszëtczé słowiańsczé jãzëczi. Kaszëbi równak mielë wnenczas swój jãzëk za cos lëchszégò. Òn ùsadzył gwôsny pisënk, a w nim kąsk lëterów jinëch òd pòlsczégò jãzëka.

Flóriôn Stanisłôw Wenańti Cénôwa (pò swòjémù: Cenôva) òstawił nama blós jeden rãczno pisóny żëcopis ë dëcht pôrã lëstów, nawetka niewiada czë aùtenticznëch. Òstało pò nim wiele przekazów pòstrzédnëch, czasã procëmnëch, czasã diskùsëjnëch, jak słôwnô mòwa òbskôrżëcelskô na berlińsczim procesu. Cãżczé czasë ë dzeje jegò żëwòta nie zletczają dozéraniégò pamiãcë ò nim. Jak zôs przëznała jegò òtroczka, „wdôrë pò starkù znikłë razã z badérama jegò żëcégò”, co nawpół dolmaczi brak cénôwòwsczégò mùzeùmù.

Gòdowé drzéwkò

Gòdowé drzéwkò abò danka - to je przëstrojoné drzéwkò danë pòstawioné we Wilëjã Gòdów. Czedës òbstrojënczi na dance bëłë do jedzeniô np: òrzechë, jabka i kùszczi, ale bëłë téż swiéczczi.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Jadwiga Ptôch

Jadwiga Ptôch (ùr. 14 gòdnika 1902 w Żukòwie, ùm. 26 strëmiannika 1968 w Żukòwie) – to bëła baro znónô kaszëbskô wësziwôczka. Òna wiele zrobia dlô kaszëbsczégò wësziwkù w Żukòwie, a w wòjnie bëła w lagrze w Ravensbrück. Ji grób je w Żukowie.

Kartuzë

Kartuzë (téż: Kartëzë; we zdrojach: Kartuzé (Cenôwa); pòl. Kartuzy, miem. Karthaus) – krézewi gard w Pòmòrsczim wòjewództwie. Je to wôżny òstrzódk kaszëbsczi kùlturë. Gard pòłożony je nad jezorama: Karczemném i Klôsztórném. Kartuzë mają jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Tu òd 1380 rokù béł klôsztór kartëzanów.

Kaszëbi

Kaszëbi (pl. Kaszubi, mie. Kaschuben) są zôpadnosłowiańską etniczną grëpã, aùtochtonicznym lëdztwã Pòmòrsczi. W dzysdniowim czasu Kaszëbi są jedurnyma bezpòstrzédnyma òtrokama Pòmòrzanów. Przédną òrganizacëją, zrzeszającą Kaszëbów w Pòlsce je Kaszëbskò-Pòmòrsczé Zrzeszenié.

Dzysdniowi Kaszëbi mieszkają przede wszëtczim w Pòrénkòwi Pòmòrsce, w krézach pùcczim, wejrowsczim, kartësczim, lãbòrsczim, bëtowsczim, kòscérsczim, nordowim dzélu chònicczégò krézu zôs pòrénkòwim dzélu stôłpsczégò krézu. W krézach lãbòrsczim, bëtowsczim ë stôłpsczim na wnożëna mô pòwtórzny charakter - pò II swiatowi wòjnie Kaszëbi zamieszkale na môlach swòji pierwoszny wnożëny, po wëwiezeniu z ni miemiecczégò lëdztwa przez wëszëznë Pòlsczi Lëdowi Repùbliczi. Dzél Kaszëbów mieszkô téż na emigracëji, òsoblëwò w Kanadze, USA, Miemiecce, Brazylëji.

Kaszëbi są w prosti rédze òtrokama Pòmòrzanów - wczasnych słowiańsczich plemion z òbéndë Pòmòrsczi, chtërnech miono wzã sã òd miona zemi (słowiańsczé Pomore - pò mòrze). Ùznaje sã, że przódkòwie Kaszëbów zjawile sã w ti òbéńdze midze Òdrã a Wisłą wicy jak 1500 lat nazôt. Nôstarsze zapisënczki miona są z XIII s. w sztãplu ksyża Pòmòrsczi Barnima I, czéde panowale òni w òkòlim Sztetëna.

W òglowim spisënkù lëdzy, chtëren sã òdbëł w Pòlsce w 2002 rokù, blós 5100 òsób zdeklarowało swòją apartną kaszëbską nôrodnosc, ale 51 000 pòdało kaszëbsczi jakò swòj rodny jãzëk. Wielu Kaszëbów chcało pòdac pòlską nôrodnosc ë przënôleżnotã do kaszëbsczégò etnicznegò karna, trzëmając sã za równo Pòlôchów ë Kaszëbów. Nié bëło równak taczi mòżnotë bë deklarowac jiną nôrodnosc ë przënôleżnotã do etnicznegò karna abò wicy nigle jedną nôrodnosc. Bëłë głosë, że spisënk bëł sfalszowany a wiele lëdzy nie mògło pòdac kaszëbsczi nôrodnoscë. Równak, blós pôrã taczich przëpôdków òsta ùdokôzanëch. W 2011 rokù 16 000 òsób pòdało blós kaszëbską nôrodnosc ë 228 000 za równo kaszëbską ë pòlską.

Kaszëbi są gwësnym lëdztwã przëgrańcza, chtëren w cządze stalat żëł w môlu zmieniającym krajową przënależnotã. Wielu z nich pòddôło sã germanizacëji czë pòlonizacëji, prawò to miało mùszowi abò nôtërny charakter. Wielu znónych prusczich czë miemiecczich wòjskòwich miało kaszëbsczi pòchòdzënk, ale nié czële sã do parłãczë z domôcą kùlturą abò pòddôwale sã òni całownemu zarwaniu w zôstnym pòkòleniu. Dlôte drãgò akùrôtno definiowac, chtërną z historëcznych sztatur mòże ùznac za Kaszëba, a chtërną za Miemca abò Pòlôcha kaszëbsczégò pòchòdzënkù.

Dzél Kaszëbów ùtrzëmôł apartną kùlturã ë jãzëk. Dzysdniowò w socjologiji ë historëji panuje dba, że Kaszëbi są etnicznym karnã pòlsczégò nôrodu. Wikszosc Kaszëbów mô dëbeltną identifikacëjã - nôrodną pòlską ë etniczną kaszëbską. Wielu nôrodnëch dzejôrzy w Pòmòrsczi w czasie zarabczeniô zôs nôleżników samòstójnoscowiégò pòdzemiô miało kaszëbsczi pòchòdzënk.

Kaszëbskô nôrodnô rësznota, choc nié nôleżi do przédnégò żochù w kaszëbsko-pòmòrsczé rësznoce, mô równak wielelatną zwëcz. Florian Cenôwa bëł dbë, że Kaszëbi są apartnym słowiańsczim nôrodã. W midzewòjnowym cządze jegò ùdbã prowadzële dali dzejôrze z karna tzw. "Zrzeszeńców", chtërni w PRL bëlë represjonowani òb UB a pózdni przez SB ë zepchniãcy na zberk òglowi dzejnotë. Pò 1989 rokù ną samą dbã w kaszëbsczi rësznoce reprezentowało pismiono Tatczëzna, a pò nim Kaszëbskô Òdroda.

W ùszłoce dzelelë sã òni na wiele etnicznëch pòdkarnów, zjinaczonëch jãzëkòwò ë kùlturowò, midzë jinszima: Mòrzanie, Rëbôcë, Bëlôcë, Lesôcë, Józcë (jinaczi Mùcnicë), Gôchë, Krëbanie, Zabòrôcë. Za wëjimkã Bëlôków ë Gôchów rolô nëch bënowëch pòdzélënków je wiele miészô jak cziledzesąt lat nazôd.

Stolëcą Kaszëbów je Gduńsk, ale miastã z nôwikszim jich procentã je Gdiniô.

Kaszëbsczi jãzëk

Kaszëbsczi jãzëk - jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô wiãcy jak 50 000 Kaszëbów. Kaszëbsczi je jednym z pòmòrsczich jãzëków - ò apartnym jãzëkù mòżna rzec ju w XIV stolace. Nôstarszi kaszëbsczé knédżi to Duchowe piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż z rokù 1643 Michôła Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski. Dzysdniowò lëterackô kaszëbizna je ewòlucëją zabédowóny przez Floriana Cenôwe, wprzód w 1848 (?) - na òsta òdnalazłô w rusczich archiwach kòl kùńca XX stalata - ë w 1879 rokù w Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé, wëdóny w Pòznaniu. Badéra kaszëbiznë Friedrich Lorentz wëapartnił w kaszëbsczim jãzëkù 47 zwãków, chtërne są dzysdniowò pisóne 34 lëterama, jich dzél (ch, cz, dz, dż, rz, sz) przez sparłãczenie dwóch lëterów. W kaszëbsczim jãzëkù wëapartniómë trzë przédné dialektë, jakno:

nordowòkaszëbsczi (krézë: pùcczi, wejrowsczi)

westrzédnokaszëbsczi (Kartësczi kréz)

pôłniowòkaszëbsczi (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi)

Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié

Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié (Verein für kaschubische Volkskunde) - bëło założoné w Kartuzach w 1907 rokù. Załóżcama bëlë m.jin. Izydor Gùlgòwsczi i Friedrich Lorentz - miemiecczi slawista, wôżny badéra jãzëka i kùlturë Kaszëbów, a téż Słowińców. Kaszëbsczé Lëdoznawczé Zrzeszenié wëdôwało pismiono Mitteilungen des Vereins für Kaschubische Volkskunde[1].

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Lãbórg

Lãbórg (téż: Łebno, Lãbórch, we zdrojach: *Łebno (E. Breza), lebenporg, LEBĒPORG 1507, Lewenborch, Lauenburg, Lębórg (Cenôwa); pòl. Lębork, miem. Lauenburg i. Pom.) je krézewim gardã w Pòmòrzczim Wòjewództwie. Czedës wôżny gard w Lãbòrzkò-Bëtowsczi Zemi. W 2004 rokù bëło tu 35154 mieszkeńców. Lãbórg òpisywôł wiele w swòjim ùsôdztwie kaszëbsczi pisôrz Sztefón Fikùs. W tëch starnach mòże bëc pòd zemią dosc tëli széfrowégò gazu.

Radio Kaszëbë

Radio Kaszëbë – priwatnô regionalnô radiowô rozsélnica, chtërnô bëła zapùszczenô 18 gòdnika 2004 rokù. Kòncesjonariuszã i załóżcą rozsélnicë je Stowôra „Pùckô Zemia”.

Programa Radia Kaszëbë dochôdô do 800 tës. słëchińców na Pòmòrzim (w Trzëgardze, krézach: pùcczim, wejrowsczim, kartësczim, kòscersczim, lãbòrsczim, niechtërnëch dzélach chònicczégò, gduńsczégò, starogardzczégò i tczewsczégò krézu).

Dzél programù radio nadôwô w kaszëbsczim jãzëkù. 60% całownotë programù zajimô mùzyka (w tim i kaszëbskô). Co gòdzënã radio nadôwô lokalné infòrmacje, jaczich mòże słëchac w programie „Klëka”.

Radia Kaszëbë mòżna słëchac na czãstotlëwòscach:

98,9 FM (wejrowsczi pòwiôt, dzél pùcczégò pòwiatu i Trzëgardu);

92,3 FM (kartësczi pòwiôt);

90,1 FM (kòscersczi pòwiôt);

106,1 FM (nordowé Kaszëbë);

94,9 FM (lãbòrsczi pòwiôt).

Sjónowò

Swiónowò abò Sjónowò (pl. Sianowo) – kaszëbskô wies w Pòlsce pòłożonô w pòmòrsczim wòjewództwie, w kartësczim krézu, w gminie Kartuzë. Swiónowò je pòłożoné nad Swiónowsczim J., kòl 10km òd krézowégò gardu Kartuzë. Swiónowò je turistnym òstrzódkã z wiele wczasowima chëczama ë agrokwatérama. M. jin. tądkã jidze stegna sw. Jakùba, a téż turistny, Kaszëbsczi Szlach. W ti wsë są przë drogach dwamòwny tôfle pòlskò-kaszëbsczé. Ze Swiónowam je starszi ju kaszëbsczi ùsôdzca mùzyczi Wacłôw Kirkòwsczi.

Stolem

Stolem - pòdług Kaszëbów òn bëł jak lëdze, ale tak wiôldżi, że jegò głowa przewiższała nôwiąkszé chójczi. Przez jezora stolemi szlë naprost jak przez plëtã. Òni nosëlë dłudżi włosë, a mielë je jasné jak len. Jak jeden z nich sedzôł na jednym brzegù jezora, a jiny na drëdżim, to òni sobie mòglë letkò pòdac róg z tobaką. Pod nogama stolemów drżała zemia, że jaż w piekle bëło czëc. Nôwikszima kamieniama òni szmërgalë jak kòłôczami. Stolemi mielë taką mòc, bò jedlë kóńsczé miãso i pilë kóńsczé mlékò. Òni ùsëpale òstrowë i retczi na kaszëbsczëch jezorach, a nawetka całi je zasëpale i tam dzys są łączi. Z czasem stolemi wëmarlë. W swòjim słowôrzu Zëchta (1972) napisôł:

"Przë Bòrzëstowie mieszkôł stolem. Rôz stolemòwô córka szła na Redunią rëbë łowic. Pò drodze spòtkała chłopa, co w sztërë wòłë òrôł. Òna wzãła te chłopa i te wòłë i ten pług w swój fartuch i zaniosła to wszëstkò dodóm i wésëpa przed swòjim òjcem na pòdwòrzé. "Cëż to są tatkù za bączi" - òna sã spita. Córeczkò zbierz to wszëstkò nazôd w klin i zanies na ten sóm môl, gdze to bëło. Czej më wëdżiniemë, tej pò nas bãdą taczi lëdze małi, jak ten chłop je" (Chmielno, 1938).

Towarzëstwò Młodokaszëbów

Towarzëstwò Młodokaszëbów (pòl.: Towarzystwo Młodokaszubów) to bëła kaszëbskô òrganizacëjô założónô w zélnikù 1912 rokù we Gduńskù. Sekretarzã ji béł dochtór Aleksander Majkòwsczi. Jakno spòdlowi cél Towarzëstwò miało òcucenié w Kaszëbach swòji nôrodowi swiądë ë podwëszënié wiedzë ò nich, jakno téż wrechowanié jich w strzôl òglowòpòlsczégò żëcô. Młodokaszëbi wëdôwali w cządnikù "Gryf". Jich parola bëła Co kaszëbsczé, to pòlsczé – òddôwali przez to mëslã, że nimo jãzëkòwi jinoscë nié są òni apartnym dzélã òd Pòlôchów wedle parłãczni historëji, kùlturë ë wiarë.

Władisłôw Szulëst

Władisłôw Szulëst (ùr. 10 rujana 1936 rokù w Skòrzewie) - ksądz, dzejôrz i badéra kaszëbsczi. Òn sztudérowôł w Dëchòwny Seminarëji w Pelplinie. Tùwò pò pôrã latach dożdôł sã ksãżëch swiãceniów, chtërne przëjimnął 12 lëpińca 1959 rokù. Wôżny dlô niegò je kaszëbsczi dzélëk w kùlturze swiata. Biwôł w Kanadze ë jinëch państwach. Òn w kaszëbsczim jãzëkù òdprawiô dzél Mszë sw. w kòscele katolëcczim.

Zrzesz Kaszëbskô

Zrzesz Kaszëbskô - to bëło wôżné dlô Zrzeszéńców pismiono kaszëbsczi rësznotë. Òno bëło wëdôwóné latach 1933-39, 1945-47 i 1992-93.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Żukòwò

Żukòwò (pò pòlskù Żukowo, pò miemieckù Zuckau, pò łacëznie Sucovia) - gard na Kaszëbach, czej je kòlibką kaszëbsczégò wësziwkù. Tu je sëdzba wëszëznów gminë ë w ùrzãdze kaszëbsczi jãzëk to je pòmòcny jãzëk. Żukòwò je gardã ë wieską gminą w kartësczim krézu w Pòmòrsczim wòjewództwie, mô jeden ùrząd dlô gardu ë wiesczi gminë. Żukòwò je jednym z nômłodszëch gardów w Pòlsce. Gardné prawa dobëło 1 stëcznika 1989 rokù. Wiele lat bëłë tu rok w rok zéńdzenia szkólnëch Kaszëbów na pòspólné kònferencje. Òd zélnika 2014

rokù je tu na mùrze przë pòklôsztórnym kòscele tôblëca z Magnificat pò kaszëbskù.

w jińszëch mòwach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.