1994

1994 / MCMXCIV

Wëdarzenia

Ùrodzëlë sã

Ùmarlë

1992

1992 / MCMXCII

1990 « 1991 « 1992 » 1993 » 1994

1993

1993 / MCMXCIII

1991 « 1992 « 1993 » 1994 » 1995

1995

1995 / MCMXCV

1993 « 1994 « 1995 » 1996 » 1997

1996

1996 / MCMXCVI

1994 « 1995 « 1996 » 1997 » 1998

Biôłorus

Biôłorus (spòtikô sã téż fòrmë Biôłorusjô, Biôłoruskô; biôłor. Беларусь), òficjalnô pòzwa: Repùblika Biôłorus (biôłor. Рэспубліка Беларусь) – państwò w pòrénkòwi Eùropie. Jegò lëdztwò skłôdô 9 mln 485 tës. òsób (stój na pòłowę 2015 rokù), wiéchrzëzna – 207.600 km².

Stolëcą i równoczasno nôwiãkszim gardã Biôłorusë jawi sã Mińsk. Państwòwima jãzëkama są biôłorusczi i rusczi.

Biôłorus to państwò ùnitarné, prezydenckô repùblika. 20 lëpińca 1994 stanowiskò prezydenta òbjimnął Alaksandr Łukaszenka, chtëren wëgrôł téż wëbòrë w 2001, 2006, 2010 i 2015 rokù.

Biôłorus dzeli sã na 6 òbwodów, gard Mińsk mô osoblëwi status „gardu repùblikańsczégò pòdpòrządkòwaniégò”.

Pòdług geògraficznégò pòłożeniô Biôłorus leżi w centrum Eùropë. Na nordowim zôpadze greńczë z Lëtewską, na zôpadze z Pòlską, na nordze z Łotewską , na pòrénkù z Ruską, a na pôłnim z Ùkrajiną.

Dëtkã Biôłorusë je biôłorusczi rubel.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Eùgeniusz Prëczkòwsczi

Eùgeniusz Prëczkòwsczi (ùr. 7 lëpinca 1969 rokù w Wejrowie) – ùkùńczył sztudia na Politechnice Gduńsczi w 1994 rokù. Je redaktorã telewizyjnégò magazynu “Rodnô Zemia”. Prowadzy téż pismiono “Norda” ë wëdowizna “Rost”. Dokôzë lëteracczé drëkòwôł midzë jinszima w “Tatczëznie”, “Gazéce Kartësczi”, “Zsziwkù”, “Pomeranii” ë “Nordze”.

Przërëchtowôł antologiã prozë “Dërchôj królewiónkò” (1996). Je wespółautorã mòdlëtewnika “Më trzimómë z Bògã” (1998, wespół z Eugeniuszã Gòłąbkã), knédżi z kaszëbsczima wicama “Bëlny szport wiele wôrt” (2000) i jin. Je wespółautorã "Oratorium Swiónowsczégò" (2009). Napisôł téż "Leksykon Ziemi Żukowskiej" (2012). Je laureatã òglowòpòlsczich kònkùrsów: miona Jóna Drzéżdżona (1996) ë Mieczisława Strijewsczégò (1998, 2000). W 1998 dostôł midzënôrodné wëróżnienié Polcul Foundation, a w 1999 rokù Medal Stolema. Je w Radzëznie Kaszëbszégò Jãzëka.

To je blós ùzémk artikla. Rôczimë do jegò rozwicégò.

Gdiniô

Gdiniô (téż: Gdinnô, Gdina; we zdrojach: Gdinam 1253 (kòpijô); Gdinno 1362 (kòpijô); Gdynyno 1365; Gedingen 1400; Gdingen 1414 (kòpijô); Gdinino 1534; Gdigna 1570; Gdynina 1583; Gdynge 1749; Gdingen kòl 1790; Gdingen 1879, Gdynia 1879; Gdynia, niem. Gdingen 1881; Gdynia, niem. Gdingen 1921; Gdynia Gdingen 1925; Gdynia,-i 1980 ; Gdinjô (Cenôwa), Gdiniô (Lorentz, Zëchta), Gdinnô (Lorentz), Gdina (Lorentz); pòl. Gdynia, miem. Gdingen, 1939-1945 Gotenhafen) je dredżim nôwëkszim gardã całowno pòłożonëm na Kaszëbsczéj zëmë. Gard z wiôlgą hôwingą nad sztrądã Bôłtu, pòłożony w Pòrénkòwi Pòmòrsce. Razã z Gduńskã ë Sopòtã twòrzi aglomeracëjã zwóną Trzëgard.

Je nôwikszim gardã pòlsczim, jaczi nie je stolëcą wòjewództwa.

Gerard Labùda

Gerard Labùda (pòl. Gerard Labuda) - ùr. 28 gòdnika 1916 w Nowi Hëce kòl Kartuz, ùm. 1 rujana 2010 w Poznaniu - kaszëbsczi dzejownik, znajôrz strzédnowiekù, profesor. Ùcził sã w Lëzënie, Wejrowie, a pòtemù w Pòznaniu. Béł rektorã Pòznańsczégò Ùniwersytetu w latach 1962-1965. Ten Ùniwersytet je wôżnym môlã m.jin. dlô kaszëbiznë. To béł m. jin. doctor honoris causa Gduńsczégò Ùniwersytetu i Szczecëńsczégò Ùniwersytetu. Òd 1994 rokù béł czestnym mieszkańcem Gardu Gduńsk. Mieszkôł w Pòznaniu.

Aùtor dokôzów pòswiãconëch m. jin. Kaszëbóm. W 1996 rokù òn pisôł, że pierszi rôz miono kaszëbsczégò ôrtu wëstąpiło 19 strëmiannika 1238 ròku w dokùmeńce wëstawionym przez papieża Gregòra IX, gdze je nazwóné ksyżã Kaszëb Bògùsłôw duce Cassubie. Pòtemù w titlu zôpadno-pòmòrsczich ksyżãtów bëło dux Slavorum et Cassubie. Barnim III

(1320-1368) miôwôł w titlù dux Cassuborum (ksyzã Kaszëbów - lëdzy, chtërny gôdalë pò kaszëbskù).

Za żëcégò béł òdznaczony Kòmańdérsczim Krziżã z Gwiôzdą Òrderu Òdrodzeniegò Pòlsczi i jinyma odznaczeniama. Òn chcôł bëc pòchòwóny na Kaszëbach. Jegò grób je w Lëzënie, téż tu je òd 2016 rokù jegò widzałô szlachòta.

Ida Czajinô

Ida Czajinô (pòl. Ida Czaja) kaszëbskô pòétka ë szkólnô.

Jan Trepczik

Jan Trepczik (1907-1989) béł kaszëbsczim spòlëznowim dzejôrzã, ùtwórcą, pedagògã ë kòmpòzytorã.

Jan Trepczik pòchòdzył z gbùrsczi familii ze Strëszi Bùdë midzë Stajszéwã a Mirochòwã (kréz kartësczi), gdze przëszedł na swiat 22 rujana 1907 rokù. Ùcził sã w seminarium dlô szkólnëch w Kòscérzënie, chtërné ùkùńcził w 1926 r. Zaczął robic jakno szkólny w Kartuzach, a pò krótczim czasu przeniósł sã do szkòłë w Miszewie, gdze robił do 1934 r. Ju jakno młodi człowiek zajinteresowôł sã òn kaszëbizną, co stało sã òsoblëwie dzãka taczim lëdzóm jak Aleksander Majkòwsczi i Aleksander Labùda. W 1929 rokù doszło do stwòrzeniô Regionalnégò Zrzeszeniô Kaszëbów, a Trepczik przënôlégôł do karna załóżców ny òrganizacji.

W 1930 r. òżenił sã z Anielą Rómpską, chtërna bëła sostrą jednégò z nôbarżi znónëch ùtwórców i dzejôrzów z karna Zrzeszińców Jana Rómpsczégò.

W 1930 r. Trepczik zadebiutowôł w gdińsczi Chëczë Kaszëbsczi wëjimkã òpòwiôdaniégò pòd titlã Na szlachù zbrodnié. Jakno pòeta pierszi rôz òbjawił sã w 1931 r. w Gryfie. Pisôł do wëchôdający w trzëdzestëch latach uszłégò stalata Zrzeszë Kaszëbsczi. Równak czas, w jaczim przëszło żëc i twòrzëc Trepczikòwi, nie béł za baro żëczny kaszëbsczémù dzejaniémù. Midzëwòjnowé przédnictwò Pòlsczi nie bëło za baro

żëczné temù, żebë kaszëbizna mògła sã richtich rozkòscérzac. Òsoblëwie doswiôdczëlë tegò lëdze, co przënôlégelë do karna Zrzeszińców. Baro pòdsztrëchiwelë òni midzë jinszima apartnotã kaszëbsczi òbéńdë i kaszëbsczégò jãzëka, jaczi, na przék wëstãpùjącym tej pòzdrzatkóm, mielë nié za jedną z pòlsczich gwarów, le za apartny słowiańsczi jãzëk. Prawie to pòdsztrëchiwanié kaszëbsczi apartnotë sprawiło, że pòlsczé przédnictwò, tak przedwòjnowé, jak téż pózniészé pòwòjnowé, pòsądzywało tej sej Kaszëbów, a òsoblëwie prawie Zrzeszińców ò separatizmã, czëlë dzejanié, jaczégò célã miało bëc òddzelenié Kaszëb òd pòlsczégò państwa.

Trepczik w 1934 r. przeniosłi òstôł do szkòłë w Rogòznie, leżącym w òbéńdze Wiôlgòpòlsczi. Òb czas bëtnoscë w Wiôlgòpòlsce w 1935 r. wëdóny òstôł jeden z bëlnëch dokôzów Jana Trepczika. Béł to Kaszebskji pjesnjôk. Dzél I, w chtërnym Trepczik pòkôzôł sã nié leno jakno lëteracczi ùtwórca, ale téż kòmpòzytor twòrzący melodie do tekstów A. Labùdë, J. Rómpsczégò i swòjëch gwôsnëch. Pò robòce w Rogòznie jaż do wëbùchù drëdżi swiatowi wòjnë Trepczik robił w Tłukawach.

W séwnikù 1939 r. Méster Jan przebiwôł w Tłukawach, pò czim w 1940 rokù wrócył na Kaszëbë. Tam zaczął robic jakno kasjéra w ùrzãdze gminë w Swiónowie. W 1943 r. òstôł wcelony do niemiecczégò wòjska, w Italsce przed do partizancczi z jaczi przeszed zôs do armii generała Andersa. Do kraju wrócył w 1946 r. i nalôzł so robòtã w Spòdleczny Szkòle nr 4 w Wejrowie, w chtërny robił jaż do emeriturë, na jaką przeszedł w 1967 r. Krótkò pò wòjnie związôł sã téż z òdrodzoną „Zrzeszą Kaszëbską”, chtërna wëchôda w latach 1945-47. W nôcãższim cządze, czej pò lëkwidacji òdrodzony „Zrzeszë”, a przed ùtwòrzenim Kaszëbsczégò Zrzeszeniégò, Kaszëbi ni mielë swòji òrganizacji, co bë reprezentowa jich jinteresë ë mia bë starã ò kaszëbiznã, wejrowsczi dodóm Jana Trepczika béł môlã, gdze schôdelë sã lëdze dzejający na kaszëbsczim gónie.

Na òperacjowi rozmòwie z nim fónkcjonariuszowie Ùrzãdu do sprawów Pùblicznégò Bezpiekù (ÙdsPB) mielë zdebło nôdzeje, że mòże ùdô sã gò zachãcëc do wespółdzejaniô. Pò drëdżim zetkanim z nim stało sã równak dlô ùbówców czësto gwësné, że ùdostanié gò na jich stronã nie je mòżlëwé. Trepczik nie zrobił tegò, co chcelë òd niegò jegò rozpòwiôdôcze z ÙdsPB, ale òbstojéwôł na swòjim, a òkróm tegò nie tacył przed nima, że nie widzy mù sã sytuacjô Kaszëbów i kaszëbiznë w Lëdowi Pòlsce - je ò tim napisóné we Warszawie 29 zélnika 1955 r. Jiné je pismiono napisóné rãczno i przeniosłë przez niegò na zéńdzenié z fónkcjonariuszama ùrzãdu do sprawów pùblicznégò bezpiekù w 1955 r. Jesz niglë gò napisôł, mùszôł ju rôz bëc na ÙB, gdze pitóny béł midzë jinszima ò swòje dzejanié przed wòjną, òb czas ni, a téż pò ni. Miôł gadac, co wié ò dzejarzach kaszëbsczich, chtërnëch znaje, a téż napisac dlô ùbòwców wszëtkò, co wié ò kaszëbsczim separatizmie, ò dzejanim przedwòjnowi ë pòwòjnowi „Zrzeszë Kaszëbsczi”, ò znónëch kaszëbsczich dzejarzach i ò tim, jaczi je jegò pòzdrzatk na òglowé ùregùlowanié kaszëbsczi sprawë.

W 1956 rokù nalôzł sã Méster Jan midzë załóżcama Kaszëbsczégò Zrzeszeniégò, chtërnégò wejrowsczim partã pózni czerowôł. Béł midzë jinyma baro aktiwnym dzejôrzã mùzyczny rësznotë. Zajimôł sã prowadzenim chùrów a òkróm te mòże rzec, że razã ze swòją drëgą białką, Leòkadią (przódë Czaja) twòrził môłé spiéwòwé karno, chtërné wëstãpòwało na różnëch zéńdzeniach ë rozegracjach. W 1959 rokù dwa zestawë jegò spiéwków òstałë wëdóné przez Karno Sztudérów Kaszëbów Ormuzd. W arkùszach nëch pierszi rôz òsta zamieszczónô m.jin. pòpùlarnô piesniô „Zemia Rodnô”, ùznôwónô dzysô przez wiele Kaszëbów za nôrodny kaszëbsczi himn.W pózniészich latach wëszłë jesz: Rodnô zemia (1974), Moja chëcz (1978) ë Lecë choranko (1980, 1997). Do artisticzny spôdkòwiznë Trepczika przënôlégają téż òbrôzë ë céchùnczi. Trepczik przënôlégô do karna lëdzy, co jakno pierszi òstelë - w 1967 rokù - wëprzédniony przëznôwónym przez Karno Sztudérów Pòmòraniô Medalã Stolema.

W kùńcowim dzélu jegò żëcégò wëszłë trzë tomiczi jegò kaszëbsczich wiérztów, z chtërnëch wëzérô miłota do domôcëznë, kaszëbsczi mòwë, zemi ë jich dłudżich dzejów. W 1970 rokù ùkôza sã Moja stegna, a w 1977 r. Odecknienié. Specjalnie dlô dzecy ùrëchtowôł òn zbiérk kaszëbsczich wiérztów wëdóny w 1975 r. pòd titlã Ukłôdk dlô dzôtk. A w 1979 rokù òstôł nôleżnikã Związku Literatów Polskich. Jegò wiérzta "Kaszëbskô mòwa" bëła dolmaczony na: biôłorusczi, bretońsczi, miemiecczi i sloweńsczi.

Jan Trepczik ùmôrł 3 séwnika 1989 r. w Wejrowie, gdze pòchòwóny òstôł na smãtôrzu w Smiechòwie.

Jeden z brzadów jego robòtë na rënkù ùkôzôł sã ju pò jegò smiercë - dwatomòwi Słownik polsko-kaszubski, wëdóny w 1994 rokù. Robòta nad nim zaja autorowi dłudżé lata, a zacza sã òna ju w latach szescdzesątëch ùszłégò stalata. Nôùkòwò przërëchtowôł gò do wëdaniô prof. Jerzi Tréder.

Spòdlecznô Szkòła w Miszewie nosy dzysô miono prawie Jana Trepczika. Dzejającé w Wejrowie Towarzystwo Śpiewacze nosy téż jegò miono.

Jerzi Tréder

Jerzi Tréder (pòl. Jerzy Treder) (ùr. 14 łżëkwiata 1942, ùm. 2 łżëkwiata 2015) - jãzëkòznajôrz, pòlonista, kaszëbista, òd 1994 rokù profesor Gduńsczégò Uniwersytetu. Ùsôdzca wicy jak 300 ùczbòwëch robòtów, w tim 15 ksążków. To béł Ricerz Witosława za „nadzwëkòwé przëczënienié sã do rozwiju, òchronë i rozszerzwianiô kaszëbsczégò jãzëka w szkòłowim, akademicczim i òglowim ùżëcym”. Przë jegò wespółrobòcë pòwstałë m.jin. materiałë dlô szkólnëch. Jegò grób je w Rédze.[1]

Kaszëbsczi jãzëk

Kaszëbsczi jãzëk - jãzëk z zôpôdnosłowiańsczégò karna słowiańsczich jãzëków, chtërnym gôdô wiãcy jak 50 000 Kaszëbów. Kaszëbsczi je jednym z pòmòrsczich jãzëków - ò apartnym jãzëkù mòżna rzec ju w XIV stolace. Nôstarszi kaszëbsczé knédżi to Duchowe piesnie Dra Marcina Luthera i inszich naboznich męzow Szymona Krofeja z 1586 rokù, jak téż z rokù 1643 Michôła Pontanusa Mały Catechism Niemiecko Wándalski abo Slowięski. Dzysdniowò lëterackô kaszëbizna je ewòlucëją zabédowóny przez Floriana Cenôwe, wprzód w 1848 (?) - na òsta òdnalazłô w rusczich archiwach kòl kùńca XX stalata - ë w 1879 rokù w Zarés do grammatikj kasebsko-slovjnskjé mòvé, wëdóny w Pòznaniu. Badéra kaszëbiznë Friedrich Lorentz wëapartnił w kaszëbsczim jãzëkù 47 zwãków, chtërne są dzysdniowò pisóne 34 lëterama, jich dzél (ch, cz, dz, dż, rz, sz) przez sparłãczenie dwóch lëterów. W kaszëbsczim jãzëkù wëapartniómë trzë przédné dialektë, jakno:

nordowòkaszëbsczi (krézë: pùcczi, wejrowsczi)

westrzédnokaszëbsczi (Kartësczi kréz)

pôłniowòkaszëbsczi (dzélowò krézë: kòscersczi, chònicczi, tëchòlsczi)

Londin

Londin abò London – stolëca Wiôldżi Britaniji. Leżi nad rzéką Temza.

w jińszëch mòwach

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.