Qazaqlar

Qazaqlar (ukraince козаки - kozakı; rusça казаки - kazaki; lehçe kozacy, inglizce cossacks) - XV asırnıñ ortalarından soñ, Ukrainada ve Rusiyeniñ cenüp-ğarbiy betinde yaşağan, iç bir devlet idaresine bağlı olmadan üküm sürgen köçebe, maceracı slavân tamırlı qavim. Rus qazaqları dep de aytıla.

Qazaqlarnıñ, bugünki Qazahistanda yaşağan müslüman türkiy qazahlarnen alâqaları yoq. Qazaq, eski türk tilinde başına buyruq demek, "qazaq adam" bu manada qullanıla. Qazaqlarnıñ adı da mınavdan türegen.

Moldaviyadan Hazar deñizine qadar uzanğan keniş çöl bölgesiniñ künbatısında Lehistan ve Rusiyeden qaçqan hristian halqlar bar edi. Ükümdarlarnıñ buyruğını tanımay ediler. Çöller devlet idaresinde yaşamaq istemegenlerniñ vatanı edi. Qazaqlar ayatlarnıñ yağmanen sürdüre edi. Bu cenkâver qavim, Lev Tolstoynıñ yazğan Qazaqlar, Nikolay Gogolniñ yazğan Taras Bulba, Puşkinniñ Pugaçev isyanı ve Kapitannıñ qızı kibi roman ve ikâyelerge mevzu oldı.

Qırım Hanlığınıñ tarihında qazaqlar müim bir yerge saip edi. O vaqıttaki Ukraina topraqları Rusiye, Lehistan, Osmanlı Devleti ve Qırım Hanlığı arasında qalğan bir keçiş bölgesi edi. Qazaqlar bu memleketlernen bazı dost bazı duşman olıp yaşay edi. Olarnıñ eski bayraqlarında haçnen beraber olğan ay, yıldız timsalleri qazaqlarnıñ musulman ve hristian idarelerniñ arasında sıqışıp qalğanını köstere. 1648 senesi Özü qazaqlarınıñ ordusı Toğay beyniñ 4 biñ qırımtatar ile qoltutuvı neticesinde Sarı Suv (ukraince Жовті води) özeninde lehlerni yeñdi.

Qazaqlar üç balaban toplulıqqa ayrığan edi. Özü qazaqları ve ya Zaporog qazaqları Özü özeni bosağalarınıñ cenübinde; Don qazaqları Don özeni yalılarında; Terek qazaqları Terek özeni boylarında edi. Özü qazaqları Lehistanğa, digerleri Rusiye çarına bağlı ediler. Bu qazaq toplulıqlarınıñ eñ quvetlisi ve Qırım Hanlığı içün telüke yaratqanı bir getman idaresinde olğan Özü qazaqları edi. Özü qazaqları bugünki ukrainalılarnıñ atalarıdır.

XVIII asır başlarından soñ bütüninen Rusiye idaresine kirgen qazaqlar bu devletke qarşı mustaqilligini bir vaqıt qorudı. Lâkin çariçe II Yekaterina 1775-te Özü qazaqlarınıñ mustaqilligini yoq etti. Qazaqlarnıñ mustaqiliyetiniñ qollarından alınması bir çoq isyanğa sebep oldı, mınavlardan eñ namlısı 1774-teki Yemelyan Pugaçov ayaqlanması edi. Qazaqlar XX asırnıñ başında bolşevik Qızıl Orduğa qarşı Beyaz Ordunıñ qatında uruştı.

Ilja Jefimowitsch Repin - Reply of the Zaporozhian Cossacks - Yorck
Rus ressam İlya Repinniñ bir resmi: Zaporog Qazaqları, Osmanlı padişası V Mehmedge mısqıllı bir mektüp yaza ekende
Alex K Kozaks flags 1651-00
Eski qazaq bayraqları
II Saadet Geray

II Saadet Geray (arap urufatında: ٢ سعادت كراى‎; ? — 1587) — 1584 s. Qırım hanıdır, II Mehmed Geraynıñ oğlu. 1584 s. emcesi II İslâm Gerayğa qarşı isyan etip Qırım tahtını alğan. İslâm Geray osmanlı qalesi olğan Kefege qaçqan soñ Saadet Geray Kefeni qamaçavğa alğan. Amma eki buçuq ay keçken soñ yani 1584 s. küzü II İslâm Gerayğa yardım etecek olğan osmanlı ordusı Kefege kelgen ve II Saadet Geray osmanlılarnen cenk etip yeñilgen. 1587 senesi Hacı Tarhanda qazaqlar tarafından öldürilgen. Bağçasarayda defin etilgen.

Pereyaslav radası

Pereyaslav radası (ukraince Перея́славська ра́да) — 1654 senesi yanvarnıñ 18-inde olğan Ukraina qazaqlarınıñ toplaşuvı. Bu toplaşuvda qazaqlar Rusiyenen itifaq qurmağa qarar ettiler.

Qırım Hanlığı

Qırım Hanlığı (öz adı Qırım Yurtu, arap urufatında: قريم يورتى‎) — tarihiy Qırımtatar devleti. Avropada «Küçük Tatariyası», «Perekop Tatariyası» ve «Avropa Tartariyası» adlarınen de belli edi. 1441 s. peyda olıp 1783 s. Rusiye tarafından zapt etildi. Qırım Hanlığında üküm sürgen hanlar Geray sülâlesinden edi. Şu devletniñ tuğra — üçtane qara grifon.

Diger tillerde

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.