1943

1943 senesi — XX asırnıñ bir senesi.

Vaqialar

Doğumlar

Ölümler

Alime Abdennanova

Alime Abdennanova (1924 - 1944) - II Cian cenki qaramanı, belli razvedkacı, gizli teşkilât yolbaşçısı, qırımtatar halqınıñ fedakâr qızıdır.

Alime Abdennanova 1924 senesi Keriç şeerinde işçi qorantasında doğdı, Qamış Burunda Maksim Gorkiy adına orta mektepte oqudı. Mektepni bitirgen yılı cenk başlandı. Nemse natsistlerine qarşı gizli küreş alıp baruv içün Krasnodar ülkesinde razvedkacılar mektebinde mahsus azırlıq keçti.

1943 senesi Alime Abdennanova, Qırımğa yollanıldı. Cermay Qaşıq köyünde işançlı adamlardan gizli teşkilât tizdi. Olar Keriç yarımadasında nemse askerleriniñ areketleri aqqında zarur malümatlarnı devamlı vaqıt cebe komandanlığına yollap turdılar.

1944 senesi Alime ve onıñ cenkâver dostları gestaponıñ qoluna tüştiler ve elâk oldılar. Alime Abdennanova 1944 senesi aprel 5 künü Aqmescit civarında vahşiycesine öldürildi.

2014 senesinde Alime Rusiye Qaramanı oldı.

Amet-Han Sultan

Amet-Han Sultan — belli arbiy uçucı, II Cian cenki iştirakçi, Şuralar Birliginiñ eki defa qaramanı.

Amet Özenbaşlı

Amet Seit Abdulla oğlu Özenbaşlı (1893 s. fevral 10, Bağçasaray - 1958 s. dekabr 4, Leninabad) - Qırımtatar Milliy Areketi yolbaşcılarından, siyaset ve fikir adamı. Bağçasarayda, namlı medeniyet erbabı Seit Abdulla Özenbaşlınıñ qorantasında doğdı.

Birleşken Milletler Teşkilâtı

Birleşken Milletler Teşkilâtı (qısqaca Birleşken Milletler ya da BM; resmiy tillerinde - arapça الأمم المتحد‎, Çince: 联合国, frenkçe Nations Unies, inglizce United Nations, ispanca Naciones Unidas, rusça Объединенные Нации) - 1945 oktâbr 24-de qurulğan dünya barışığını, telükesizligini qorumaq ve milletlerara iqtisadiy, içtimaiy ve medeniy bir iş birligi inkişaf etmek içün qurulğan milletlerara bir teşkilâttır. Birleşken Milletler özüni "adalet ve telükesizlikni, iqtisadiy inkişaf ve içtimaiy eşitlikni milletler arasında bütün memleketlerge sağlamanı maqsat etilgen global bir quruluş" dep tanımlay. Milletlerarası ilişkilerde, quvet qullanıluvını ilk olaraq umumcian seviyede yasaqlağan ilk antlaşma Birleşken Milletler Sözleşmesidir.

Teşkilâtnıñ, qurulğan senelerinde 51 olğan aza sayısı şimdi itibarinen azalığı kötelgen Vatikan ve deñiştirilgen Çin Halq Cumhuriyeti soñki qoşulğan aza Montenegro dahil 192-ge barğandır. Teşkilâtnıñ idaresi Nyu Yorktaki baş merkezinden yürsetile ve aza memleketlernen er sene tertipli olaraq yasalğan toplaşuvlar kene bu baş merkezde yasala.

Teşkilât yapısal olaraq idariy bölüklerge ayrılğandır; Baş Assambleya, Telükesizlik Şurası, İqtisadiy ve İçtimaiy Şura, İdare Şurası, Baş Kâtibiyet ve Memleketlerarası Adalet Divanı. Teşkilâtnıñ eñ köz aldındaki merciisi Baş Kâtiptir.

Birleşken Milletler fikriy ilk olaraq, II Cian cenkiniñ bitkeninde cenkini ğalibiy memleketler tarafından, memleketler arasındaki añlaşmazlıqnı ortadan kötermek ilerde meydanğa kelip olacaq ve özleriniñ telükesizliklerini tehdit etip olacaq bir cenkniñ aldına keçip olmaq maqsadınen ortağa atılğandır. Teşkilât yapısınıñ alen bu maqsatnı qoruğan BM Telükesizlik Şurasınıñ barlığı ve çalışuvlarınen ortağa salınğandır. Telükesizlik Şurası on beş memleketten ibaret, bu memleketlerden beşi daimiy aza statusındadır ve mıtlaq veto yetkisine saiptir. Bu memleketler Amerika Qoşma Ştatları, Rusiye, Çin Halq Cumhuriyeti, Büyük Britaniya ve Frenkistandır. Telükesizlik Şurasınıñ qarar alıp oluvı içün 10/15 nisbeti kerek olıp, daimiy azalardan bireviniñ aksi yönde rey qullanmaması kerektir. BM içtihatlarına köre Telükesizlik Şurası qarar alakende veto yetkisine saip azalardan birevi ya da bir qaçınıñ rey bermege qoşulmaması bu azalarnıñ qararı veto etkeni añlamına kelmey. Ayrıca daimiy azalarnıñ çekimser qalmaları da aynı neticeni bere.

Lübnan

Lübnan (arapça لبنان‎‎ - Lubnān), resmiy adı Lübnan Cumhuriyeti (arapça الجمهورية اللبنانية‎ - Al-Jumhūriyya al-Lubnāniyya) - ğarbiy Asiyada Aq deñiz şarqiy yalısında bir memleket.

Mustafa Abdülcemil Cemilev

Mustafa Abdülcemil oğlu Cemilev (1943 d.) — Qırımtatar Milliy Areketiniñ belli erbabı, Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi, evelde sovet uquq qoruyıcı ve dissident.

Mustafa Cemilev 1943 senesi noyabr 13-ünde Qırım çölündeki Bozköy köyünde doğdı, lâkin qorantası Sudaq regionınıñ Ay Serez köyü tamırlı. 1944 senesi mayıs 18-inde cümle qırımtatar halqınen beraber Qırımdan Özbek ŞSCne sürgün etildi. Taşkentteki aviatsiya zavodında tornacı olıp çalıştı.

Müstecib Ülküsal

Müstecib Ülküsal (doğma adı Müstecib Hacı Fazıl; 1899 – 1996) - XX asırda diasporada qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevidir. O em doğğan yeri olğan Romaniya Dobrucasında, em ana-vatanı Qırımda, em Almaniya, Lehistan kibi ğarp memleketlerinde, em de soñra köçken Türkiyede pek çoq milliy davalarda bulunğanı içün keniş malümat ve tecribe saibi olğandır. Qırımtatar neşriyat tarihınıñ eñ uzun sürgen mecmuası olğan Emel mecmuasını qurğan ve uzun seneler neşir etkendir. Bundan başqa Qırımtatar milliy areketi, medeniyeti, tarihı, etnografiyasınen alâqalı pek çoq kitap yazğan ve neşir etkendir. O tamamınen aqiqiy bir dava adamıdır.

Qartbabasınıñ adı Abdurrahmandır. Abdurrahman 1840 senesinde Qırımnıñ Or uyezdiniñ bir köyünde doğğan. 1862 senesi Dobrucağa köçken. Romaniyağa kelgende yañı evli eken. Dobrucada Hakime, Sakine adlı eki qızı ve Fazıl, Qavlamet, Dervişamet adlı üç oğlu doğğan. Müstecib Ülküsalnıñ babası Fazıl 1869 senesi doğğan. Fazıl 1896 senesi Vefa Çelebi adlı bir qırımtatar muaciriniñ qızı olğan Şerifenen evlengen. Müstecip Ülküsalnıñ anası Şerifeniñ babası Vefa Efendi ve anası Hacımelek Qırımnıñ Kefe uyezdiniñ Qazan Tip köyündendir.

Müstecip Ülküsal 1899 senesi doğdı. Qardaşları Saliha - 1904, Meliha - 1906, Necib - 1908, Münib - 1910, Nazım - 1912, Seyfeddin - 1920 seneleri doğğan eken. Müstecip Ülküsal başlanğıç mektepni Dobrucada, orta mektepni İstanbulda bitirgendir. I Cian cenki başlağanda İstanbulğa qaytamağanı içün eki sene Köstencedeki Mecidiye Musulman Seminariyasına ketkendir. 1916 senesi Romaniya cenkke qatılğan soñ seminariya qapanğan oquvı yarım qalğandır. Bundan soñ özüniñ köyünde başlanğıç mektepte muallimlik etmege başlağandır.

1918 senesi Qırımdaki Suleyman Sulkeviç ükümeti Qırım tamırlı olğanlarnı Qırımğa qaytmaları içün çağırğan soñ bir rus gemisinde saqlanıp Aqyarğa ketti. 1920 senesine qadar başta Bağçasarayda Qaymaz Ağa maallesiniñ mektebinde daa soñra Foti Sala köyüniñ mektebinde ocalıq etti. Talebelerinen beraber Qırım köylerinde musamereler ötkerdi, milliy davağa qoltutqan qonuşmalar keçirdi. 1920 senesinde oquvını tamamlamaq içün Qırımdan Türkiyege keldi.

Polatlıda daa evel Türkiyege köçken emceleri Qavlamet ve Dervişametniñ qatına bardı. 1921 senesi Qırımtatar muacirleri köylerinden olğan Qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti. Aynı seneniñ yazında İstanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti. 1922 senesi litseyni bitirip diplomını alıp Dobrucağa qayttı. Bükreş universiteti Uquq fakultetine kirdi. 1926 senesinde Uquq fakultetini bitirip advokat oldı.

Aynı sene Pazarcıqta advokatlıqqa başladı. 1929 senesi Müstecib özünday olğan on dostunen bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler. Özleri arasında para toplap urufat aldılar. Mecmuanıñ ilk sanı Emel mecmuası adınen 1930 yanvar 1 künü neşir etildi. Mecmuanıñ saibi ve baş müellifi Müstecib Ülküsal oldı. Emel mecmuası baştaki eki sene 15 künde bir kere neşir etilir. Daa soñra ayda bir kere çıqa. Qırım Qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili Cafer Seydamet Qırımer de mecmuada maqaleler yazmağa başlay. Bir zaman soñra Emel mecmuası Qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı. II Cian cenki başlağan soñ Almanlar Romaniyağa kirerler. Mecmuanı çıqarmaq qıyın olur, 1940 senesi sentâbr ayında 154 san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar.

Müstecib Ülküsal 1940 senesi noyabr ayında işlerini tasfiye etip Türkiyege köçti. 1941 senesinde Edige Qırımalnen beraber Qırımtatar milliy davası içün Berlinge ketti. Lâkin almanlar Qırımğa ketmesine izin bermediler. Doquz ay soñra Türkiyege qaytıp keldi. 1943 senesi İstanbulğa yerleşip advokatlıqqa başladı. 1944 qırımtatar sürgünligi ve Dobrucada tuvğanlarınıñ zulumğa oğraması, apis etilmesi Müstecib Ülküsalnı pek keder etti. Ğarbiy memleketlerge qaçqan qırımlılarnı Türkiyege yerleştirmek içün oğraştı. Kelgen soylarını işlerinen küçü yetkeni qadar meşğul oldı.

1955 senesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ hastalığı sebebinden Milliy Merkez toplaşuvlarına vekâleten Müstecib Ülküsal reislik etmege başladı. O zamandan soñ Münhende er sene toplanğan Paris Bloku toplaşuvlarına qoşulğan, ya bir özü ya da bir qaç arqadaşınen Qırım milliy davasını temsil etti. 1960 senesinde Emel mecmuası Türkiyede yañıdan neşir etilmege başladı. 1986 senesinde közleri raatsızlanğanğa qadar Emel mecmuasın baş müellifligini etken. 154 sanı Romaniyada neşir etilgen Emel mecmuasında 103 maqalesi, 227 sanı Türkiyede neşir etilgen Emel mecmuasında 214 maqalesi bardır.

1986 senesinde “Emel Qırım Türk Medeniyetini Tanıtma ve Araştırma Vaqfı” (Emel Kırım Türk Kültürünü tanıtma ve Araştırma Vakfı)nı qurdı. Vefat etmeden evel bütün kitaplarını vaqıfqa bağışlağandır.

Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Mustafa Cemilev 1993 senesi Türkiyege kelgende başta hasta töşegindeki Müstecib Ülküsalnı ziyaret etti. Hasta olsa bile musafirlerni ayaqta qarşılağan, oğurlay ekende alsız olması sebebinden ayaqqa turmasına mani olmaq istegenlerge “Qırımtatar Milliy Meclisi reisini ayaqta oğurlamağa isteyim, buña küçüm bar, bunıñ böyle olması kerek” dep köstergeni davranış onıñ qadiy bir dava adamı olğanını añlatmağa yetecektir. Bağçasarayda bir soqaqqa adınıñ berilmesin özüne berilgen eñ balaban mukâfat sayğandır. Ayatı sıqıntı içinde keçmesine, bütün ömrüniñ milliy davağa adamına baqmadan iç kimseden bir qarşılıq beklemegendir.

Sağlığında neşir etilgen:

Dobruca ve Türkler,

Dobruca’daki Kırım Türklerinde Atasözleri ve Deyimler,

II.Dünya Savaşında (1941-1942) Berlin Hatıraları ve Kırım Kurtuluş Davası,

Kırım Türk Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını) adlı dört kitabı,

Gagauzların Aslı,

Üç Bozkırlı: Atila-Cengizhan-Timur, adlı 2 romen tilinden tercime kitabı bardır.Ülküsalnıñ çeşit türlü kitap ve mecmualarda neşir etilgen yazıları Saim Osman Karahan tarafından cıyıntıq alına ketirilerek 2007 senesinde Dobruca'dan adınen İstanbul Qırım Dernegi tarafından bastırıldı.

Vefatından soñ Emel mecmuasınıñ 212-nci sanı, Müstecib Ülküsal sanı olıp neşir etilgendir. Özüniñ qalemge alğanı 5-nci kitabı (Qırım Yolunda Bir Ömür, Hatıralar) 1999 senesi Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi tarafından neşir etilgendir.

Müstecib Ülküsal 1996 senesinde İstanbulda vefat etkendir.

Bir asırğa yaqın ömrüniñ 70 senesini Qırımtatarlarnıñ milliy davasına hızmet etip keçirgen Müstecib Ülküsal, Timur, Noyan ve Ülkü adlı üç bala babası edi.

Müstecib Ülküsal aqqında neşir etilgen pek çoq maqale bardır.

Osman Batırov

Osman Batırov (1910 - 1943) - qırımtatar gazetacı, jurnalist.

Osman Batırov 1910 senesi Aqmescit şeerinde doğdı. Babası Nafe aqay bostancı edi, soñunda Aqmescit yanındaki büyük bir sovhoznıñ – “Krasnıy” sovhoznıñ turşu ustası oldı.

Osman Batırov başlanğıç bilgisini maalle mektebinde aldı, soñ, orta mektepke kirdi, aktiv komsomol oldı, Qırım komsomol komitetiniñ avalesinen pioner işlerinde çalıştı.

O zaman yaşlar, balalar ömürinden yazğan haber ve maqaleleriniñ ciddiyligi, qoyğan meseleleriniñ aktualligi, qaleminiñ keskinligi özüne celp etti. Onı aman “Yaş quvet” gazetasında edebiy hadimlikke aldılar. Osman gazetada da çin komsomollıq ğayreti ve namusınen çalıştı.

Parlaq sımalı Osman ruhiy ceetten de parlaq bir yigit edi.

Ulu Vatan cenki zamanında Osman Batırov, natsitlerge qarşı gizli iş alıp bardı ve bu muqaddes işinde yaqalanıp, 1943 senesi, noyabr 6-da nemseler tarafından öldürildi.

Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası

Qırım Muhtar Cumhuriyetiniñ Prokuraturası - devlet akimiyetiniñ organı, Konstitutsiya ve Ukraina qanunlarına binaen, Qırım Muhtar Cumhuriyetinde qabaatlayıcı, temsilci, közetici vazifelerini eda ete. Ukraina Baş prokurorı vazifesini eda etkenniñ tarafından 12.06.2014 s. qabul etilgen № 33ş qararına binaen, Qırım MC prokuraturası vaqıtınca Kiyiv şeerine avuştırılğan.

Merkez: Aqmescit ş., vaqıtınca 01011, Kıyiv ş, Riznıtska soq., 13/15

Qırımtatarlar

Qırımtatarlar (Qırımlar) – Qırımda yaşağan bir halq, Qırımnıñ tamır halqı. Türkiy til zümresine mensüp olğan qırımtatar tilinde laf eteler.

Esas qısmı Qırımda (260 biñge yaqın), qalğanları ise Türkiyede, Bulğaristanda, Romaniyada, Özbekistanda, Rusiyede oturalar. Türkiyedeki qırımtatar diasporası bayağı büyüktir.

Qırımtatarlarnıñ çoqusı – musulmanlar (sünniyler), Anefi mezebine ait olalar.

Rogan

Rogan (ukraince Рогань) - Ukrainanıñ Harkiv vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 3 830 kişi (2011 senesi).

Rusiye gimni

Rusiye Federatsiyasınıñ devlet gimni (rusça: Государственный гимн Российской Федерации) - 2000 senesinde Rusiye gimni olaraq tasdıqlanğan türkü. Gimnniñ muzıkasını 1943 senesinde Aleksandr Aleksandrov yazdı. Sözleriniñ müellifi - Sergey Mihalkov.

Samand Siyabendov

Samand Aliyeviç Siyabendov (rusça Саманд Алиевич Сиабандов, Kürdce:Semendê Elî Siyabendov; 1909 s. noyabr 20, Qars vilâyeti, Rusiye İmperiyası — 1989 s. noyabr 14, Yerevan, Ermenistan ŞSC, Şuralar Sotsialistik Cumhuriyetler Birligi) — Şuralar Birliginiñ Qaramanı, Kürd yazıcı ve ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ deputatı.

Samand Siyabendov 1909 senesi noyabr 14-de Qars vilâyetiniñ Hesencan köyünde dünyağa keldi. Leningrad Universiteti Şarq İlimleri İnstitutını bitirdi. 1931-de Şuralar Birligi Kommunist Fırqasına kirdi. 1946-da ŞSCB Yuqarı Şurasınıñ deputatı oldı. Ekinci Cian cenki yıllarında Tula, Kaluga, Rusiye ŞFSC, Lehistan, Şarqiy Prussiya bölgelerinde çoq sayıda şeer ve qasabaniñ faşist işğalcilerden qurtarılmasında rol oynadı.

Faşistlerge qarşı cebede köstergen örnek davranışları içün 1945 senesi martnıñ 24-de Yuqarı Şura Prezidiumı tarafından Siyabendovğa Şuralar Birligi Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.(5980 №).

1989 senesi noyabr 14-de Yerevanda vefat etti.

Teyfuq Abdul

Teyfuq Amit oğlu Abdul (1915 - 1945) - II Cian cenki iştirakçi, Şuralar Birliginiñ Qaramanı, mayor.

Teyfuq Abdul 1915 senesi Qırımda, Ayuv Dağ yanındaki Partenit köyünde köylü qorantasında doğdı. Köy mektebini bitirgen soñ Yaltada oqudı, soñra Oröl şeerindeki umumiy asker arbiy oquv mektebini muvafaqietnen bitirdi.

Cenk yılları Abdul batalyon komandiri olaraq qattı uruşlarda cesürlik, erlik kösterdi. Çoq kere ağır yaralandı ve tedaviylengen soñ öz polkuna qaytıp, uruşlarda iştirak etti. Ğalebe arfesinde, 1945 senesi Teyfuq Abdul qanlı uruşta elâk oldı. İlbav (Lvov) şeerindeki şeitler qabristanında defin etildi.

Qırımtatar halqınıñ batır, cesür oğlu Teyfuq Abdulge 1943 senesi dekabr 20-de Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.

Çetin Altan

Çetin Altan (1927 s. d. — 2015) - qırımtatar tamırlı Türkiyeli yazıcı, jurnalist, eski mebus.

Çetin Altan 1927 senesinde İstanbulda doğdı. Qartbabasınıñ babası Qırımdan köçken arabacı Ahmet Qıpçaqskiy, qartbabası Harbiye mektebinde ocalıq da yapqan Tatar Hasan Paşa edi. Babası uquqçı Halit bey, anası Nurhayat hanımdır.

Galatasaray Litseyinen, Ankara Universiteti Uquq Fakultetini bitirdi. 1943-1944-de Çınaraltı, Varlık, İstanbul ve Kaynak mecmualarında şiirlerinen yazıları neşir etildi. Sipti kitabı Üçüncü Mevki 1946-da çıqtı. Ulus gazetinde mühbir olıp başlağanı gazetacılıqqa Hürseste devam etti. Daa soñra Halkçı, Tan, Devrim, Milliyet, Yeni Ortam, Hürriyet, Güneş, Akşam, Sabah gazetlerinde ve Çarşaf mecmuasında köşe yazıları yazdı.

Altannıñ dört romanı bar: "Büyük Gözaltı" (1973 Orhan Kemal Mukâfatı), "Bir Avuç Gökyüzü", "Viski" ve "Küçük Bahçe". Dörtevide Frenk tiline tercime etilgen bu kitaplardan Büyük Gözaltı İsveç tili, Yunan tili, Bulgar tili ve İspan tili; Bir Avuç Gökyüzü İspan tilinen Romen tilinde neşir etildi.

Çetin Altan 1965-1969 arasında Türkiye İşçi Fırqasından mebus olıp saylandı. Bu vaqıttaki hatıratını "Ben milletvekiliyken" adınen kitaplaştırdı.

Yazıcınıñ episi oynanğan teatr oyunlarından basılı olğanlar; Çemberler, Mor Defter, Suçlular, Dilekçe ve Tahtaravalli, basılmağanlar Beybaba, Yedinci Köpek, Islıkçı ve Telefon Kimin İçin Çalıyordur. Kavak Yelleri ve Kasırgalarda balalığın añlatqan Çetin Altanıñ, "Aşk Sanat ve Servet"nen "Atatürk'ün Sosyal Görüşleri" adlı eki incelemesi bardır.

Çetin Altanıñ seyaat yazıları "Al İşte İstanbul" ve "Bir Uçtan Bir Uca" adlarınen neşir etildi.

Elli senelik yazıcılığında yazğanları sebebinen pek çoq kere makemege berilgen Çetin Altan, ağır cezada 300-den ziyade davalandı. Üç kere tutuqlandı, eki kere maküm oldı ve eki sene apiste qaldı. Çetin Altan köşe yazılarına Milliyet gazetinde devam ete. 2008 senesinde Türkiye Cumhuriyeti Kültür Vekilligi Kültür ve Sanat Büyük Mukâfatını aldı. Apayı Solmaz Kamuran, oğulları özünday yazıcı, jurnalist olğan Ahmet Altan ve Mehmet Altan, qızı Zeynep Bakandır.

İlyas Bahşış

İlyas Temir-Qaya oğlu Bahşış (1913 s. mart 23, Aqmescit – 2000 s. iyül 25, Aqmescit) – qırımtatar klassik muzıkasınıñ esasçılarından biridir, belli bestekâr, dirijor, körümli medeniyet ve cemaat erbabı.

Diger tillerde

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.