1916

1916 senesi — XX asırnıñ bir senesi.

Vaqialar

Doğumlar

Ölümler

1917

1917 bir senesi.

Arhangelske

Arhangelske (ukraince Архангельське) - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 1 916 kişi (2011 senesi).

Bekir Çoban-zade

Bekir Vaap oğlu Çoban-zade (Sıdqiy) (1893 mayıs 15 - 1937 oktâbr 13) - ulu qırımtatar medeniyet erbabıdır.

Bekir Çoban-zade 1893 senesi mayısnıñ 15-inde (27-sinde) Qarasuvbazar şeerinde, çoban Vaap aqaynıñ qorantasında doğdı. İlk ve orta tasilini Qarasuvbazardaki ruşdiye mektebinde aldı. 1909 senesi İstanbulğa ketip, Sultaniye litseyinde (şimdiki Galatasaray litseyi) oqumağa kirdi. Aynı zamanda andaki Qırımtatar talebe cemiyeti adlı siyasiy teşkilâtqa aza oldı.

1914 senesi I Cian cenki başlanğanı sebebinden, Qırımğa qayttı. 1915 senesi Adeske ketip, az bir müddet andaki institutlarda rusça oqudı. 1916 senesi Macaristanğa yollanıp, Budapeşt universitetiniñ şarq tilleri bölügine kirdi. Universitette oquğan vaqtında XII asırğa ait Kodeks Kumanikus adınen belli olğan qırımtatar yazma yadikârlığı üzerinde çalışaraq, 1919 senesi mayıs 18-de onı doktorlıq dissertatsiyası sıfatında qorçalap, professorlıq ilmiy unvanını qazandı. Bir qaç vaqıt Budapeşt ve Lozanna universitetlerinde çalıştı.

1920 senesi iyül 8-de Qırımğa qaytıp, Totayköydeki pedagogika tehnikumında ocalıq etti. 1922 senesi Qırım universitetiniñ şarq bölügine işke kirdi. 1924 senesinden repressiyağa oğramasına qadar Azerbaycan universitetinde çalıştı. Öz devriniñ eñ körümli türkşınaslarından olaraq, olarnen ilmiy maqale ve kitallar neşir ettirdi.

“Anañ qayda?” adlı ilk şiiri 1913 senesi İstanbulda çıqqan “Yaş tatar yazıları” mecmuasında neşir olundı. Bir çoq şiiri 1928 senesi Aqmescitte basılğan “Boran” kitabında, 1935 senesi Romaniyada çıqqan “Qırım şiirleri” cıyıntığında, 1955 senesi İstanbulda Battal Taymaz tarafından azırlanılğan “Qırımlı Bekir Çoban-zadeniñ şiirleri” kitabında, 1971 senesi Taşkentte basılğan “Şiirler” kitabında dünya yüzü kördiler.

Bediiy icadınıñ eñ gürdeli devri - Budapeştte oquğan devri oldı. O yılları yazıp qaldırğan “Qaval sesleri” adlı elyazması yaqınlarda Türkiyede neşir etildi.

1937 senesi yanvar 28-de Kislovodsk şeerinde raatlıqta bulunğanda apiske alındı. Oktâbr 12-de makeme etilip, ertesi künü qurşunlandı.

Birinci Cian cenki

Birinci Cian Cenki XX asırnıñ başında olıp keçti. 1914 senesi iyül 28 künü başlnadı. Bir qaç künden soñ bu cenk cian cenkine çevirildi. Dört yıl ve üç ay devam etken (1918 senesi noyabr 11 künü bitti) cenkte otuz üç memleket – o devir beşeriyetiniñ seksen yedi fayızı – iştirak etti.

Cenk yılları iqtisadiy vaziyet ep kerginleşe edi. Fabrikalar qapala, fiyatlar öse, köyler harabe alda ediler. Bu devirde devletke itirazlar ve inqilâbiy ğayeler arta edi. Tek Ukrainada 1915 senesi 117 iş taşlav (забастовка), 1916 senesi – 218 iş taşlavlar olıp keçti. İş taşlavlarda 240 000 işçi iştirak etti.

Bornholm

Bornholm - Baltik deñizinde bir adadır.

Burundi

Burundi — merkeziy Afrikada bir memlekettir. Esas qavmiy zümreler — Hutular ve Tutsiler. 1916 ve 1960 seneleri arasında Belçikanıñ müstemlekesi edi. 1993 senesinden 2005 senesine qadar vatandaşlık cenki bardı.

Cemil Kermençikli

Cemil Kermençikli (1891 – 1942) - belli qırımtatar şairi.

Cemil Kermençikli 1891 senesinde Kermençik köyünde (şimdi Bağçasaray rayonı) dünyağa keldi. Babası muallim olğanı içün oquv-yazuvnı evde ögrendi. Eki sene Bağçasarayda Abdulalim mektebinde soñra Zıncırlı Medresede oqudı. 1908-de bir yıl İstanbulda medresede tasiline devam etti. 1909-1913 seneleri arasında Orenburgda Hüsaniye medresesinde tasil yaptı. 1913-de Qırımğa qaytıp muallim tayin etildi.

1916-1917 senelerinde Terciman gazetasında çalıştı. Qırımtatar milliy areketinde müim vazifeler aldı.

İlk şiirlerin Zıncırlı Medresede oquy ekende yazdı. Aqmescitte Küçük Dostlarıma (1917) adlı şiir kitabı neşir etildi. Tatarım, Muqaddes Emelimiz Olurken, Seviñ Ey Şanlı Millet, Çelebicihana kibi pek çoq şiirinde qırımtatar milliy areketi içün fikirlerni akis ettirdi. Bazı ikâye ve icviye denemeleri yaptı.

Cemil Kermençiklige 1937–de milliyetçilik iddasınen ağır apis cezası berilip Sibirge sürgün etildi. Lagerlerdeki zulüm ve eziyetke dayanamadı. 1942 senesinde Arhangelsk lagerinde vefat etti.

Hakan Kırımlı

Hakan Sırrı Kırımlı (Haqan Sırrı Qırımlı, 30 noyabr 1958, Balıkesir, Türkiye) - qırımtatar tarihçı.

Halil İnalcık

Halil İnalcık (1916 s. mayıs 26 - 2016 s. iyül 25) - Türkiyeli qırımtatar tamırlı tarihçı.

Halil İnalcık 1916 senesi İstanbulda doğdı. Babası Seyit Osman (Sitosman) Nuri 1905 senesi Qırımdaki Bağçasaray şeerinden İstanbulğa köçken edi. Dedesi Bağçasarayda Hansaray camisiniñ müezzini edi. 8 yaşında ekende ailesinen beraber Ankarağa köçti. Bu yerde Gazi ilk mektebini tamamladı. Daa soñra Sivas ve Balıkesir muallim mekteplerinde oqudı, 1935 senesi muallim olıp diplomını aldı. Ankarada Til, tarih ve coğrafiya fakultetine kirdi. Bu yerde Şemsettin Günaltay, Fuat Köprülü, Yusuf Hikmet Bayur kibi müim şahsiyetlerden dersler aldı. 1940 senesi diplomını alğan soñ aynı fakultette oqumağa devam etti. 1942 senesi “Tanzimat ve Bulğar meselesi” serlevalı doktorlıq dissertatsiyasını qorçaladı. 1972 senesine qadar bu fakultette Osmanlı ve Avropa tarihından dersler berdi. Aynı sene AQŞda Çikago (Chicago) universiteti Tarih bölügine Osmanlı tarihı professorı olması içün çağırıldı. 1986 senesine qadar bu universitette dersler berdi. Prof. Dr. Halil İnalcık, şu vaqıtta Bilkent universitetinde ders bermege devam ete. İnalcık 1986-da Amerika Akademiyasına, 1993-te Britan Akademiyasına aza oldı. Daa pek çoq namlı cian oquv yurtlarında fahriy azalıqları bar. Bundan başqa, müim yerlerden pek çoq taqdir ve mukâfat aldı. Bularnıñ eñ soñkisi Türkiye Büyük Millet Meclisiniñ bergen “Fahriy Mukâfat” (türkçe Onur Ödülü) oldı.

Halil İnalcık, tarihçılıq körüşini fransız Annales mektebine dayandıra. Sayısı yüzni keçken kitap ve maqaleleri bardır. Dört yardımcısınen beraber yazğan “Osmanlı devletiniñ iqtisadiy ve içtimaiy tarihı” (“An Economic and Social History of Ottoman Empire - Osmanlı Devletinin İktisadi ve Sosyal Tarihi”) kitabı bütün cian universitelerinde el kitabı olğandır. İnalcık, bu kitabını Osmanlı tarihınıñ medeniy yaqın dünyağa añlatqanınen maqtanadır.

Karyerne

Karyerne (ukraince Кар'єрне) - Ukrainanıñ Herson vilâyetinde bir şeer şeklinde qasaba. Ealisiniñ sayısı 384 kişi (2011 senesi).

Mennan Camanaqlı

Mennan Camanaqlı (aqiqiy adı Mennan Reşid oğlu Reşidov; 1916 - 1942) - qırımtatar şairi.

Mennan Reşidov 1916 senesi Camanaq köyünde (şimdiki Aqşeyh rayonı) doğdı. 1934 senesi qurucılıq tehnikumına kirdi. Ağası körümli şair ve alim Kerim Camanaqlınıñ yardımınen edebiyat nazariyesini menimsedi. Gazeta ve mecmua saifelerinde onlarnen şiirler bastırdı. 1938 senesiniñ oktâbr ayında arbiy deñiz flotuna hızmetke çağırıldı. Ulu Vatan cenki başlağanınen eline silâ alıp Aqyarnı qorçalamağa başlay. 1942 senesi Moskva radiosından: "Bizim deñiz yalısındaki bastionımız - Aqyarda, qızğın cenk kete. Siyasiy hadimi (politrabotnik) Reşidovnıñ bölügi şeerniñ er bir evini, er bir soqağını büyük çıdamlıqnen qorçalay"... degen sözler eşitile. Tam olmağan malümatlarğa köre, uruşlarda köstergen yararlıqları içün Mennan Camanaqlı 17 kere mukâfatlana. Şair ve ressam Mennan 26 yaşında Aqyar uruşında elâk oldı.

Motorhead

Motörhead - Amerika Qoşma Ştatlarında oturğan bir hard rok çalğı taqımı. Azaları:

Lemmi Kilminster (Lemmy Kilmister) — yırcı, bas gitarci

Fil Kempbell (Phil Campbell) — gitarci

Mikki Di (Mikkey Dee) — davulcı

Müstecib Ülküsal

Müstecib Ülküsal (doğma adı Müstecib Hacı Fazıl; 1899 – 1996) - XX asırda diasporada qırımtatar milliy davasınıñ eñ müim adamlarından birevidir. O em doğğan yeri olğan Romaniya Dobrucasında, em ana-vatanı Qırımda, em Almaniya, Lehistan kibi ğarp memleketlerinde, em de soñra köçken Türkiyede pek çoq milliy davalarda bulunğanı içün keniş malümat ve tecribe saibi olğandır. Qırımtatar neşriyat tarihınıñ eñ uzun sürgen mecmuası olğan Emel mecmuasını qurğan ve uzun seneler neşir etkendir. Bundan başqa Qırımtatar milliy areketi, medeniyeti, tarihı, etnografiyasınen alâqalı pek çoq kitap yazğan ve neşir etkendir. O tamamınen aqiqiy bir dava adamıdır.

Qartbabasınıñ adı Abdurrahmandır. Abdurrahman 1840 senesinde Qırımnıñ Or uyezdiniñ bir köyünde doğğan. 1862 senesi Dobrucağa köçken. Romaniyağa kelgende yañı evli eken. Dobrucada Hakime, Sakine adlı eki qızı ve Fazıl, Qavlamet, Dervişamet adlı üç oğlu doğğan. Müstecib Ülküsalnıñ babası Fazıl 1869 senesi doğğan. Fazıl 1896 senesi Vefa Çelebi adlı bir qırımtatar muaciriniñ qızı olğan Şerifenen evlengen. Müstecip Ülküsalnıñ anası Şerifeniñ babası Vefa Efendi ve anası Hacımelek Qırımnıñ Kefe uyezdiniñ Qazan Tip köyündendir.

Müstecip Ülküsal 1899 senesi doğdı. Qardaşları Saliha - 1904, Meliha - 1906, Necib - 1908, Münib - 1910, Nazım - 1912, Seyfeddin - 1920 seneleri doğğan eken. Müstecip Ülküsal başlanğıç mektepni Dobrucada, orta mektepni İstanbulda bitirgendir. I Cian cenki başlağanda İstanbulğa qaytamağanı içün eki sene Köstencedeki Mecidiye Musulman Seminariyasına ketkendir. 1916 senesi Romaniya cenkke qatılğan soñ seminariya qapanğan oquvı yarım qalğandır. Bundan soñ özüniñ köyünde başlanğıç mektepte muallimlik etmege başlağandır.

1918 senesi Qırımdaki Suleyman Sulkeviç ükümeti Qırım tamırlı olğanlarnı Qırımğa qaytmaları içün çağırğan soñ bir rus gemisinde saqlanıp Aqyarğa ketti. 1920 senesine qadar başta Bağçasarayda Qaymaz Ağa maallesiniñ mektebinde daa soñra Foti Sala köyüniñ mektebinde ocalıq etti. Talebelerinen beraber Qırım köylerinde musamereler ötkerdi, milliy davağa qoltutqan qonuşmalar keçirdi. 1920 senesinde oquvını tamamlamaq içün Qırımdan Türkiyege keldi.

Polatlıda daa evel Türkiyege köçken emceleri Qavlamet ve Dervişametniñ qatına bardı. 1921 senesi Qırımtatar muacirleri köylerinden olğan Qarayavşanda başlanğıç mektepte ocalıq etti. Aynı seneniñ yazında İstanbulğa ketip yarım qalğan oquvına devam etti. 1922 senesi litseyni bitirip diplomını alıp Dobrucağa qayttı. Bükreş universiteti Uquq fakultetine kirdi. 1926 senesinde Uquq fakultetini bitirip advokat oldı.

Aynı sene Pazarcıqta advokatlıqqa başladı. 1929 senesi Müstecib özünday olğan on dostunen bir mecmua çıqarmağa qarar berdiler. Özleri arasında para toplap urufat aldılar. Mecmuanıñ ilk sanı Emel mecmuası adınen 1930 yanvar 1 künü neşir etildi. Mecmuanıñ saibi ve baş müellifi Müstecib Ülküsal oldı. Emel mecmuası baştaki eki sene 15 künde bir kere neşir etilir. Daa soñra ayda bir kere çıqa. Qırım Qurultay ükümetiniñ tış işleri vekili Cafer Seydamet Qırımer de mecmuada maqaleler yazmağa başlay. Bir zaman soñra Emel mecmuası Qırımtatar milliy davasınıñ resmiy neşriyatı oldı. II Cian cenki başlağan soñ Almanlar Romaniyağa kirerler. Mecmuanı çıqarmaq qıyın olur, 1940 senesi sentâbr ayında 154 san neşir etilgen soñ neşriyatnı toqtattılar.

Müstecib Ülküsal 1940 senesi noyabr ayında işlerini tasfiye etip Türkiyege köçti. 1941 senesinde Edige Qırımalnen beraber Qırımtatar milliy davası içün Berlinge ketti. Lâkin almanlar Qırımğa ketmesine izin bermediler. Doquz ay soñra Türkiyege qaytıp keldi. 1943 senesi İstanbulğa yerleşip advokatlıqqa başladı. 1944 qırımtatar sürgünligi ve Dobrucada tuvğanlarınıñ zulumğa oğraması, apis etilmesi Müstecib Ülküsalnı pek keder etti. Ğarbiy memleketlerge qaçqan qırımlılarnı Türkiyege yerleştirmek içün oğraştı. Kelgen soylarını işlerinen küçü yetkeni qadar meşğul oldı.

1955 senesinde Cafer Seydamet Qırımerniñ hastalığı sebebinden Milliy Merkez toplaşuvlarına vekâleten Müstecib Ülküsal reislik etmege başladı. O zamandan soñ Münhende er sene toplanğan Paris Bloku toplaşuvlarına qoşulğan, ya bir özü ya da bir qaç arqadaşınen Qırım milliy davasını temsil etti. 1960 senesinde Emel mecmuası Türkiyede yañıdan neşir etilmege başladı. 1986 senesinde közleri raatsızlanğanğa qadar Emel mecmuasın baş müellifligini etken. 154 sanı Romaniyada neşir etilgen Emel mecmuasında 103 maqalesi, 227 sanı Türkiyede neşir etilgen Emel mecmuasında 214 maqalesi bardır.

1986 senesinde “Emel Qırım Türk Medeniyetini Tanıtma ve Araştırma Vaqfı” (Emel Kırım Türk Kültürünü tanıtma ve Araştırma Vakfı)nı qurdı. Vefat etmeden evel bütün kitaplarını vaqıfqa bağışlağandır.

Qırımtatar Milliy Meclisiniñ reisi Mustafa Cemilev 1993 senesi Türkiyege kelgende başta hasta töşegindeki Müstecib Ülküsalnı ziyaret etti. Hasta olsa bile musafirlerni ayaqta qarşılağan, oğurlay ekende alsız olması sebebinden ayaqqa turmasına mani olmaq istegenlerge “Qırımtatar Milliy Meclisi reisini ayaqta oğurlamağa isteyim, buña küçüm bar, bunıñ böyle olması kerek” dep köstergeni davranış onıñ qadiy bir dava adamı olğanını añlatmağa yetecektir. Bağçasarayda bir soqaqqa adınıñ berilmesin özüne berilgen eñ balaban mukâfat sayğandır. Ayatı sıqıntı içinde keçmesine, bütün ömrüniñ milliy davağa adamına baqmadan iç kimseden bir qarşılıq beklemegendir.

Sağlığında neşir etilgen:

Dobruca ve Türkler,

Dobruca’daki Kırım Türklerinde Atasözleri ve Deyimler,

II.Dünya Savaşında (1941-1942) Berlin Hatıraları ve Kırım Kurtuluş Davası,

Kırım Türk Tatarları (Dünü - Bugünü - Yarını) adlı dört kitabı,

Gagauzların Aslı,

Üç Bozkırlı: Atila-Cengizhan-Timur, adlı 2 romen tilinden tercime kitabı bardır.Ülküsalnıñ çeşit türlü kitap ve mecmualarda neşir etilgen yazıları Saim Osman Karahan tarafından cıyıntıq alına ketirilerek 2007 senesinde Dobruca'dan adınen İstanbul Qırım Dernegi tarafından bastırıldı.

Vefatından soñ Emel mecmuasınıñ 212-nci sanı, Müstecib Ülküsal sanı olıp neşir etilgendir. Özüniñ qalemge alğanı 5-nci kitabı (Qırım Yolunda Bir Ömür, Hatıralar) 1999 senesi Qırım Türkleri Medeniyet ve Yardımlaşuv Dernegi tarafından neşir etilgendir.

Müstecib Ülküsal 1996 senesinde İstanbulda vefat etkendir.

Bir asırğa yaqın ömrüniñ 70 senesini Qırımtatarlarnıñ milliy davasına hızmet etip keçirgen Müstecib Ülküsal, Timur, Noyan ve Ülkü adlı üç bala babası edi.

Müstecib Ülküsal aqqında neşir etilgen pek çoq maqale bardır.

Noman Çelebicihan

Noman Çelebicihan (arap urufatında: نومان چلبى جهان‎) (1885 - 1918) - şeit ketken Qırımtatar milliy qaramanıdır. Qırım musulmanlarınıñ müftisi, siyasetçi, şair, I Qırımtatar Milliy Qurultayı prezidiumınıñ azası, Qırım Halq Cumhuriyetiniñ ükümet reisi.

Noman Çelebicihan 1885 senesi Or uyezdiniñ Büyük Sunaq köyünde doğdı (bu köy sürgünlikten soñ ğayıp oldı, viranesi Canköy rayonında buluna). Yerli mektepte, soñra Kezlev medresesinde tasil aldı. 1908-1916 seneleri İstanbul ve Sankt-Peterburg universitetlerinde oqudı. Uquq ve tibbiyet fenlerini mükemmel ögrendi. 1908 senesi Cafer Seydamet ve başqa qırımtatar yaşlarınen türk inqilâbında iştirak etti. Aynı zamanda "Qırım Talebe Cemiyeti"ni teşkil etti. Qırımtatar halqınıñ çar ükümetiniñ zulumından qurtulması içün çalıştı.

1917 senesi mart ayında Qırım müftisi ve soñra Qırım Musulman İcra Komitetiniñ reisi olaraq saylandı. Ükümet başında eken, qırımtatar milletiniñ vaziyetini büs-bütün deñiştirmek ve milliy medeniyetni östürmek içün büyük ğayret ve sebat kösterdi.

Noman Çelebicihan bolşevik terrorına feda oldı. 1918 senesi yanvar 26 künü onı apis ettiler, ve fevral 23 künü Aqyarda deñizciler onı makemesiz öldürip, cesedini çeriktip Qara deñizge attılar.

Viyana

Viyana (almanca Wien) - Avstriyanıñ paytahtı.

Yaqub Şakir-Ali

Yaqub Şakir-Ali (1890-1930) - qırımtatar şairi. 1890 s. Bağçasarayda doğdı. Babası da şair edi. Bağçasaraydaki orta mektepni bitirgen soñ, 1905 senesinde Terciman gazetasında çalışmağa başladı. 1916 senesinden vefatına qadar deñişik yerlerde muallimlik yasadı.

İlk şiirleri Terciman gazetasında çalışa ekende neşir etilgen şairniñ, 1917 senesinde “Duyğularım” adında şiir kitabı basıldı.

“Oqu Yaz” (1915), “Mektep ve Milliy Til” (1916) kibi bazı şiirleri, oquvnıñ, talim-terbiyeniñ müim olğanını, ealini caillikten qurtarma maqsadını köstere. Bazı şiirlerinde perişanlıq, boş-boğazlıq kibi cemaatnen alâqalı mevzularnı işlegendir. “Qış” (1914), “Tañ” (1917) “Deñiz ile yel”, (1917) kibi manzumelerinde tabiat adiseleri işlengendir.

Üzeir Abduramanov

Üzeir Abduramanov (1916 s. mart 25, Qaşıq Degrimen ya da Cağa Mamış köyü, Qırım — 1992 s., Navoiy şeeri, Özbekistan) - II Cian cenki iştirakçisi, Şuralar Birliginiñ Qaramanı, sapör askerleri starşinası.

Üzeir Abduramanov 1916 senesi Qırımda, Büyük Onlar rayonınıñ Cağa Mamış (başqa menbalarğa köre Qaşıq Degirmen) köyünde fuqare qorantada doğdı. O, balalıqtan çoq zorluq çekti ve ağır işlerde çalışmağa mecbur oldı. Üzeir Abduramanov duşmanğa qarşı çoqtan-çoq uruşlarda iştirak etti, ğalebe qazanuvğa degerli isse qoştı.

Sapör Üzeir Abduramanov qattı uruşlarda özüni batır, cesür komandir olaraq köstergeni içün, oña Şuralar Birliginiñ Qaramanı unvanı berildi ve “Altın Yıldız” taqdim etildi.

İrlandiya

İrlandiya (irlandca Éire, inglizce Ireland) - ğarbiy Avropada İrlandiya adasında bulunğan bir memleket.

Diger tillerde

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.