توونس

توونس وڵاتێکی عەرەبییە لە باکووری کیشوەری ئافریقا. پایتەختی ئەم وڵاتە شاری توونسە.

  1. ^ "Tunisia Constitution, Article 4". 1957-07-25. مؤرشف من الأصل في ٦ی نیسانی ٢٠٠٦. لە ڕێکەوتی 2009-12-23 ھێنراوە.
  2. ^ ی ا "Tunisia Constitution, Article 1". 1957-07-25. مؤرشف من الأصل في ٦ی نیسانی ٢٠٠٦. لە ڕێکەوتی 2009-12-23 ھێنراوە. Translation by the University of Bern: Tunisia is a free State, independent and sovereign; its religion is the Islam, its language is Arabic, and its form is the Republic.
  3. ^ Tunisie: statistiques Archived ٣ی حوزەیرانی ٢٠١٢, لە وەیبەک مەشین.. Statistiques-mondiales.com. Retrieved on 2012-05-12.
  4. ^ ی ا ب پ "Tunisia". International Monetary Fund. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٦ی نیسانی ٢٠١٣. لە ڕێکەوتی 2012-04-22 ھێنراوە.
  5. ^ "Human Development Report 2011" (PDF). United Nations. 2011. لە ڕێکەوتی ٠٥ی تشرینی دووەمی ٢٠١١ ھێنراوە.
  6. ^ "Report on the Delegation of تونس.". Internet Corporation for Assigned Names and Numbers. 2010. لە ڕەسەنەوە ئەرشیڤ کراوە لە ٣١ی ئایاری ٢٠١٢. لە ڕێکەوتی ٠٨ی تشرینی دووەمی ٢٠١٠ ھێنراوە.

پۆتانەکان: 34°N 9°E / 34°N 9°E

Republic of Tunisia
الجمهورية التونسية
al-Jumhūriyyah at-Tūnisiyyah
ئاڵای Tunisia Coat of armsی Tunisia
دروشم: حرية، نظام، عدالة
"Ḥurriyyah, Niẓām, ‘Adālah"
"Liberty, Order, Justice"[١]
سروود: "Humat al-Hima"
"Defenders of the Homeland"
شوێنی Tunisia
پایتەخت
و گەورەترین شار
توونس (شار)
36°50′N 10°9′E / 36.833°N 10.150°E
زمانە فەرمییەکان Arabic[٢]
ناوی هاووڵاتی Tunisian
دەوڵەت Unitary کۆمار[٢]
 -  President Moncef Marzouki
 -  Prime Minister Mehdi Jomaa
یاسادانەر Constituent Assembly
Independence
 -  from France March 20, 1956 
ڕووبەر
 -  سەرجەم ١٦٣٬٦١٠ کیلۆمەتری چوارگۆشە (92nd)
٦٣٬١٧٠ مایلی چوارگۆشە 
 -  ئاو (%) 5.0
ژمارەی دانیشتوان
 -  بەراوردی 2012 10,732,900[٣] (77th)
 -  چڕی 63 کەس لە کیلۆمەتری چوارگۆشە (133rd)
١٦٣کەس لە مایلی چوارگۆشە
GDP (PPP) بەراوردی 2011
 -  سەرجەم $100.979 billion[٤] 
 -  سەرانە $9,477[٤] 
GDP (nominal) بەراوردی 2011
 -  سەرجەم $46.360 Bllion[٤] 
 -  سەرانە $4,351[٤] 
Gini (2000) 39.8 (medium
HDI (2011) increase 0.698[٥] (high) (٩٤th)
دراو Tunisian dinar (TND)
ناوچەی کاتی ‪CET (UTC+1)
 -  ھاوین (DST) not observed (UTC+1)
لای لێخوڕین right
پاوانی ئینتەرنێت .tn .تونس[٦]
کۆدی تەلەفۆن 216
Tunisia in its region
توونس
.bb

دۆمەینی bb. تایبەتە بە حکومەتی بەربادۆس لە ساڵی ١٩٩٦ کەوتۆتە کار

.cg

دۆمەینی.cg تایبەتە بە کۆماری کۆنگۆ کەوتۆتە کار لە سالی ١٩٩٧

.ge

‎.ge پاوانی ئاست سەری تایبەت بە وڵاتی پاپوا گینێی نوێیە لە سیستمی ناوی پاوانی ئینترنێتدا و لە ١٩٩٢ دامەزراوە.

.gm

دۆمەینی .gm تایبەت بە کۆماری گامبیا و لە سالی ١٩٩٧ دامەزراوە.

.ma

دۆمەینی.ma تایبەت بە وڵاتی مەغریب و لە سالی ١٩٩٣ دامەزراوە

.mc

دۆمەینی.mc تایبەت بە وڵاتی مۆناکۆ و لە سالی ١٩٩٥ دامەزراوە

.pa

دۆمەینی.pa تایبەت بە وڵاتی پەنەما لە سالی ١٩٩٤ کەوتۆتە کار

.tw

tw. پاوانی ئاست سەری تایبەت بە تایوانە (کۆماری چین).

.ws

دۆمەینی.ws تایبەت بە ساموا لە سالی ١٩٩٥ کوتۆتە کار

توونس (شار)

شاری توونس پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی توونسە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٨ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ٧٢٨,٤٥٣ کەس بووە.

تەرابلوس

تەرابلوس بە ئینگلیزی (Tripoli) پایتەخت و گەورەترین شاری وڵاتی لیبیایە. ناوی تەرابلوس بە مانای (سێ شار) دێت. بە پێی سەرژمێری ساڵی ٢٠٠٦ دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ١،٠٦٥،٤١٥ کەس.

تەممووز

تەمموز یان تەمووز (بە عەرەبی: تموز) ناوی سوریانیی مانگی حەوتەمی ساڵە لە ڕۆژژمێری گریگۆریدا و ٣١ ڕۆژی ھەیە. بە ئینگلیزی «جوولای» (July (خوێندنەوە) ) و بە فەڕەنسی «ژووییێ» (Juillet) دەوترێ. بە گشتی ئەم مانگە گەرمترین مانگی زۆربەی ناوچەکانی نیوگۆی باکوورە (لەم ناوچانە دووەمین مانگی ھاوینە) و بە پێچەوانەوە لە نیوگۆی باشووری زەوی لە زۆربەی ناوچەکانی ساردترین مانگە. نیوەی دووەمی ساڵی زایینی لە مانگی جوولاییەوە دەست پێ دەکات.

لە وڵاتانی شام و عێراقدا پێی دەوترێت تەمووز بەڵام لە میسر یوولیە بە کاردێنن، لە توونس و مەغریب و جەزائیر یولیوز دەڵێن.

لە زانستی ئەستێرەناسیدا مانگی تەمووز لە کاتێکدا دەست پێ دەکات کە خۆر لە بورجی قرژانگ [قرژاڵ] دایە و لە بورجی [شێر]دا کۆتایی دێ بەڵام لە گەردوون ناسیدا لە بورجی دووپشک دەست پێدەکات و لە بورجی قرژاڵدا کۆتاییی دێ.

لە سەردەمی رۆمانیەکاندا کوینتیلیز[quintiliz] بەم مانگە وتراوە بەڵام دوایی دەگۆڕێ بۆ یۆلیۆ بە ھۆی دانەپاڵی ناوی یۆلیۆس قەیسەر کە لەو مانگەدا لە دایک بووە لە کاتێکدا ئەم مانگە لای رۆمانیەکان پێنجەم مانگ بووە چونکە مانگەکانی ساڵ دوانزەیە لە ڕۆژمێری ڕۆمانی دا.

زمانی عەرەبی

زمانی عەرەبی (بە عەرەبی: العربیة) گەورەترین زمانەکانی گرووپی زمانە سامییەکانە لە بارەی قسە پێکەرانەوە، و یەکێکە لە زمانە ھەرە بەربڵاوەکانی جیھان کە ٤٢٢ ملیۆن کەس قسەی پێ دەکات، و قسەپێکەرانی بەربڵاون لەو ناوچەیەی کە پێی دەوتری ناوچەی ڕۆژھەڵاتی ناوەڕاست و باکووری ئەفریقا، لەگەڵ زۆرێک لە شوێنەکانی تری جیھان کە لە دەوروبەری ئەم وڵاتانەن وەکوو: ئەھواز، تورکیا، چاد، مالی، سینیگال، ئێرتریا. زمانی عەرەبی گرنگیەکی تایبەتی ھەیە لە لای موسڵمانان، چونکە زمانی قورئانە، و زۆربەی زۆری خوداپەرستی لە ئاینی ئیسلامدا بەبێ زمانی عەرەبی ناکرێ[ژێدەر پێویستە]، ھەروەھا زمانی عەرەبی زمانێکی سەرەکیی بۆنەکانە لە چەند کڵێسایەکی کریستیانی لە وڵاتە عەرەبیەکاندا. ھەروەھا زمانی عەرەبی زۆرێک لە کارە ئاینیەکان و بیرمەندیەکانی جوولەکەکانی پێ نووسراوە لە سەدەکانی ناوەڕاستدا.

دوای بڵاوبونەوەی ئیسلام و پێکھێنانی چەند دەوڵەتێک، زمانی عەرەبی گرنگیەکی تایبەتی وەرگرت و بووە زمانی ڕامیاری و زانست و وێژە بۆ چەند سەدەیەکی دوورودرێژ لەو خاکانەی کە موسڵمانان بەڕێوەیان دەبرد.

زمانی عەرەبی کاریگەریەکی ڕاستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆیی ھەبووە لە سەر زۆرێک لە زمانەکانی وڵاتە ئیسلامیەکان، وەکوو تورکی، فارسی، زمانی ئوردوو، و ئەلبانی وزمانە ئەفریقیەکان و زمانە ئەوروپیەکان وەکو فەڕەنسی، ئیسپانی، ئیتاڵی، و ئەڵمانی. ھەروەھا زمانی عەرەبی بە شێوەیەکی فەرمی یان نافەرمی دەخوێندرێت لە وڵاتە ئیسلامیەکان و ئەفریقایەکانی دەوروبەری وڵاتە عەرەبیەکان.

عەرەبی زمانی فەرمییە لە ھەموو وڵاتە زۆربە عەرەبەکان ھەروەھا زمانێکی فەرمیە لە وڵاتانی سێنیگال، مالی، چاد، ئێرتریا. ھەروەھا زمانی عەرەبی وەک یەکێ لە زمانە فەرمیەکانی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکان دانراوە.

زمانی عەرەبی ٢٨ پیتی نووسراو لە خۆ ئەگرێ و ھەندێک لە زمانەوانانیش پێیان باشە یپتی ھەمزە (ء) زیاد بکرێ بۆ پیتەکانی زمانی عەرەبی وببێتە ٢٩ پیت. عەرەبی لە ڕاستەوە بۆ چەپ ئەنووسرێ ھەربەشێوەی زمانی فارسی و زمانی عیبری وبە پێچەوانەی زۆربەی زۆری زمانەکانی تری جیھان،ولە سەرەوەی پەڕە بۆ خوارەوە دەنووسرێ.

(زمانی ضاد) ئەو ناوەیە کە عەرەبەکان زمانی عەرەبی پێ ناو ئەبەن لە بەر ئەوەی لە باوەڕی ئەواندا تەنھا زمانە کە ئەو پیتەی تیادا بێت.

زمانی فەڕەنسی

زمانی فەڕەنسی (français, la langue française) یاخود فەڕنسی یەکێکە لە زمانە ڕۆمانسەکان کە نزیکەی ٨٠ ملیۆن کەس پێی دەدوێن لە ھەموو جیھان وەکو زمانی فەرمیی سەرەکی زگماکی و، نزیکەی ١٩٠ میلیۆن کەس وەکو زمانی دووەم و نزیکەی ٢٠٠ میلیۆن کەسی تر لە جیھاندا وەکو زمانێکی وەرگیراو، ئەوانەی قسەی پێ دەکەن لە نزیکەی ٥٤ وڵاتدا بڵاودەبنەوە.

قاھیرە

قاھیرە گەورەترین شار و ھەروەھا پایتەختی وڵاتی میسرە کە لە لێوارەی چەمی نیلدا ھەڵکەوتووە. ژمارەی دانیشتوانی قاھیرە زیاتر لە ١٥ میلیۆنە و ئەمە قاھیرە دەکاتە گەورەترین شاری کیشوەری ئافریقا و گەورەترین شاری جیھانی عەرەبی.

نیامەی

نیامەی گەورەترین شار و پایتەختی وڵاتی نیجەرە. ئەم شارە دەکەوێتە سەر ڕووباری نیجەر. بە مەزەندەی دانیشتوانی ساڵی ٢٠٠٦ دانیشتوانی ئەم شارە دەگاتە ٧٧٤،٢٣٥ کەس.

واگادووگوو

ئۆئاگادۆگۆ پایتەختی وڵاتی بورکینافاسۆیە. بە پێی سەرژمێرییەکانی ساڵی ٢٠٠٣ ژمارەی دانیشتوانی ئەم شارە ١,٤٧٥,٢٢٣ کەس بووە.

پێڕستی دەوڵەتانی جیھان

ئەمە لیستی دەوڵەتەکانی جیھانە کە ٢٠٣ دەوڵەتی لەبەرگرتووە و لە دوو بەش پێکھاتووە: بەشێکیان ناوی ئەو ١٩٣ دەوڵەتەیە کە ئەندامی ڕێکخراوی نەتەوە یەکگرتووەکانن لەگەڵ ڤاتیکان و بەشی دووەم ئەو وڵاتانەن کە تەنھا بڕێک لە وڵاتانی دیکە وەک وڵاتی سەربەخۆ دەیانناسن.

ڕۆژژمێری زایینی

ڕۆژژمێری زایینی (گریگۆری) ڕۆژژمێرێکی بەکارھاتووە لە جیھانی ڕۆژئاوا و زۆربەی وڵاتەکانی ڕۆژھەڵاتدا، و ئەم ڕۆژژمێرە بە زایینی ناسراوە لەبەرئەوەی بە بڕوای ھەفتەی لەدایکبوونی پێغەمبەر عیسا دانراوە، ٣١ی کانوونی یەکەم، کاتژمێر ١٢ی شەو (٠٠.٠٠)، ساتی گۆڕینەوەی ساڵی زایینییە بۆ ساڵێکی نوێ. ساڵی زایینی خولێکی زەوی بە دەوری خۆردا ئەنوێنێت، کە نزیکەی ٣٦٥ ڕۆژ دەکات (بە تەواوی ٣٦٥.٢٤٢٥) ڕۆژە. ھەروەھا لە ڕۆژژمێری زاینیدا پەیوەندی لەنێوان ساڵ و وەرزەکاندا نییە.

زانای ئیتاڵی ئلیسیۆس لیلیۆس داینا لە ساڵی ١٥٨١ وەک جێگرەوەیەک بۆ ڕۆژژمێری (یولیۆسی) کە بە ناوی یولیۆس قەیسەرەوە ناونرابوو، و ڕۆژژمێری زایینی نوێ بە گریگۆری ناو دەبرێت بە ناوی پاپا گریگۆریۆسی سیانزەیەم (Pope Gregory XIII)، و سێ ڕۆژ جیاوازی ھەیە لەگەڵ ڕۆژژمێری یولیۆسی دێریندا لە ٤٠٠ ساڵدا.

وڵاتەکانی ئەفریقا
دەوڵەتە سەربەخۆکان
دەوڵەتە سنووردار ناسراوەکان
خودموختارییەکان
دەسەڵاتدارەتی نادیار

بە زمانەکانی تر

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.