Hĭ-báik-lài-ngṳ̄

Hĭ-báik-lài-ngṳ̄̄ (עברית) sê sê sié-gái ciō-iéu gì ngṳ̄-ngiòng cĭ-ék. Ciòng sié-gái ī Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ có̤ mū-ngṳ̄ gì nè̤ng dŭ-liāng ô 800 uâng nè̤ng.

Wikibooks-logo.svg
Ĭng-ngṳ̄ Wikibooks ô guăng-ṳ̀ Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì kuó-buōng.
Wikipedia
Wikipedia ô cī cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng gì bēng-buōng:
Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ Wikipedia
Frank-ruehl
Hĭ-báik-lài-ngṳ̄
Báik-lé-hèng

Báik-lé-hèng (伯利恒, Ā-lá-báik-ngṳ̄: بيت لحم‎, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: בֵּית לֶחֶם‎) sê Dṳ̆ng-dĕ̤ng gì siŏh ciáh siàng-chê. Gĭng-dáng ciā siàng-chê siŏh buô-hông iù Ī-sáik-liĕk kóng-cié, gó ô siŏh buô-hông iù Palestine kóng-cié.

Báik-lé-hèng sê Ià-sŭ chók-sié gì siàng-chê.

Bă-biĕk-ták

Bă-biĕk-ták (巴别塔) sê Séng-gĭng gà̤-dēng-sié gé-cái gì 1 bĭh dê-miàng. Bă-biĕk sāi Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ siā có̤ „בָּבֶל“, é-sé̤ṳ sê „biéng láung“.

Gŏng-gé̤ṳ Gô-iók Séng-gĭng «Cháung-sié Gé» dâ̤ 11 ciŏng gé-cái, Bă-biĕk-ták sê ìng-lôi ôi lāu sāi cê-gă gì miàng gèng gáu tiĕng, sū kī gì ták. Hiā sèng-hâiu, tiĕng-â nè̤ng lūng-cūng gōng 1 cṳ̄ng ngṳ̄-ngiòng. Ĭng-ôi Siông-dá̤ Ià-huò-huà nêng-ùi ìng-lôi gì siōng-huăk sê ngài gì, i-cà̤ mâ̤ gé-sì i-cà̤ sê Siông-cuō cáung có̤ gì, gó siông gâe̤ng Siông-cuō piâng nèng-lik, huâng lāu giĕu-ngô̤ gì cô̤i. Gó-chṳ̄ cêu biéng láung ĭ-gáuk-nè̤ng gì kēu-ĭng, giéu ĭ-cà̤ mò̤ nièng-ài gié-sṳ̆k kī ták. Gó-sê̤ṳ nè̤ng sèu-sèu dò̤ Bă-biĕk-ták lì gāi-sék ìng-lôi ká̤-sié ô hī-māng sâ̤ gì ngṳ̄-ngiòng.

Bă-dŏ̤-lò̤-mā̤

Bă-dŏ̤-lò̤-mā̤ (巴多羅買, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: בר-תולמי, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Βαρθολομαῖος, Ĭng-ngṳ̄: Bartholomew) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Gŏng-gé̤ṳ Mā-tái Hók Ĭng 10:2-4, ĭ sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì sĕk-nê sé̤ṳ-dù cĭ ék.

Dŏ̤-mā

Dŏ̤-mā (多馬, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: תוּמָא הקדוש, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Θωμᾶς, Ĭng-ngṳ̄: Thomas) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Gŏng-gé̤ṳ Mā-tái Hók Ĭng 10:2-4, ĭ sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì sĕk-nê sé̤ṳ-dù cĭ ék.

Gă-liŏk nè̤ng Iù-dâi

Gă-liŏk nè̤ng Iù-dâi (加畧𠆧猶大, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: יהודה איש קריות, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Ὶούδας Ὶσκαριώτης, Ĭng-ngṳ̄: Judas Iscariot) sê Gĭ-dók-gáu diē-sié gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Ĭ sê Ià-sŭ gì 12 ciáh sé̤ṳ-dù cĭ ék.

Ĭ ôi lāu dáik gáu 30 dó̤i ngṳ̀ng-nguòng ciŏng Ià-sŭ Gĭ-dók chók-mâ̤, có̤i cṳ̄ng Ià-sŭ ké̤ṳk niăh kī kó̤ déng sī diŏh Sĕk-cê-gá siông. Gáu-muōi Iù-dâi cêng-kó̤ tó̤i-huói, gó-chṳ̄ cê̤ṳ-sák.

Iù-dâi gì miàng-cê găk gĭng-dáng Să̤-huŏng sié-gái dâi-biēu buói-puáng. Gĭ-dók-gáu ciō-liù nêng-ôi ĭ sê puáng-dù. Mì-ék nâ ô hông lìng-dĭ ciō-ngiê (Gnosticism) gì nè̤ng nêng-ôi ĭ sê có̤i hō̤ gì sé̤ṳ-dù.

Ià-huò-huà

Ià-huò-huà (耶和華) sê Gô-iók Séng-gĭng diē-sié Siông-dá̤ gì miàng, sê téng Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "יהוה" lì gì. Tiĕng-ciō-gáu iâ ĭk có̤ "Ngā-ŭi" (雅威), bêng nêng-ùi cuòi ciáh sê ciáng-káuk gì ĭk huák.

Ià-lô-sák-lēng

Ià-lô-sák-lēng (耶路撒冷, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: ירושלים, Ā-lá-báik-ngṳ̄: القُدس) sê Dṳ̆ng-dĕ̤ng gì siŏh ciáh siàng-chê, iâ sê Gĭ-dók-gáu, Iù-tái-gáu gâe̤ng Ĭ-sṳ̆-làng-gáu diē-sié gì siŏh ciáh iā dâe̤ng-iéu gì siàng-chê. Gĭng-dáng iù Ī-sáik-liĕk sĭk-cié kóng-cié. Palestine Guók sŏng-buó dó̤i ĭ ô ciō-guòng iĕu-giù.

Ià-sŭ

Nā-sák-lĕk-nè̤ng Ià-sŭ (耶穌), iâ hô̤ lā̤ Ià-sŭ Gĭ-dók (耶穌基督), sê Gĭ-dók-gáu gì cháung-gióng-ciā gâe̤ng Gi-dók Gáu séng-iōng gì dṳ̆ng-sĭng ìng-ŭk. "Ià-sŭ" sê Hĭ-báik-lài-ngṳ̄ gì "ישוע", é-sé̤ṳ sê "Siông-dá̤ cīng-géu"; "Gĭ-dók" sê Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄ gì "Χριστός", é-sé̤ṳ sê "ciék-sêu muák-iù-lā̤ gì nè̤ng".

Ô-guăng Ià-sŭ gì gū-sê̤ṳ dŭ gé diŏh Sĭng-iók Séng-gĭng lā̤. Séng-gĭng gà̤-dēng gé-cái, Ià-sŭ sĕng-uăk diŏh Lò̤-mā Dá̤-guók sì-dô̤i, săng diŏh găk mā-sò̤ diē-sié. Ĭ lòng-nā̤ sê Séng-mū Mā-lé-ā. Gĭ-dók-gáu gì gáu-iū dŭ siŏng-séng Ià-sŭ sê Siông-dá̤ dŭk-sĕng-cṳ̄. Ĭ chók-sié hī gĕ̤ng ké̤ṳk nè̤ng diâng có̤ Séng-dáng-cáik.

Áng Séng-gĭng gà̤-dēng lié gé-cái, Ià-sŭ buók-duâi hâiu, ĭ nguòng-lā̤ găh cê-gă gì gó-hiŏng diòng gáu. Dáng ĭ gó-hiŏng gì nè̤ng ng ciék-sêu ĭ, cêu buóh ciŏng ĭ tiāng lŏ̤h săng â. Gó-chṳ̄ ĭ cêu gáu bĕk-dó̤i diòng-gáu gōng-dô̤, hióng Iù-tái-nè̤ng sŏng-gōng Siông-dá̤ gì dô̤. Ià-sŭ gōng-dô̤ sì-hâiu sèu-sèu cĕng-dó̤i dŏng-sì Iù-tái-gáu gì gĭng-sṳ̄ Huák-lé-suói-nè̤ng. Piĕ bàng ĭ-cà̤ gā-siêng, ó̤i có̤ biēu-méng dâi-gié, sī siū lŭk-huák mâ̤ kŭi-tĕ̤ng. Ĭng-chṳ̄ niā giék cī piĕ Huák-lé-suói-nè̤ng, cī piĕ nè̤ng cêu buóh tài sī Ià-sŭ. Iù sê ĭ-cà̤ ciâ gáu Iù-tái tì-lók Bī-là-dŏ̤ huāi-nē̤ gōng Ià-sŭ cê-chĭng sê Iù-tái gì uòng, siōng dái-liāng gùng-cé̤ṳng có̤-huāng. Tì-lók cêu puái nè̤ng niăh ĭ. Dáng gĭng-guó sīng-ông, Bī-là-dŏ̤ mò̤ tō̤ chók Ià-sŭ ô sié-nó̤h cô̤i găi-dŏng sīng-puáng. Dáng Huák-lé-suói-nè̤ng dái-liāng gùng-cé̤ṳng iĕu-giù déng sī Ià-sŭ. Bī-là-dŏ̤ giăng ng dák-éng Huák-lé-suói-nè̤ng gâe̤ng cī piĕ gùng-cé̤ṳng gì iĕu-giù â̤ īng-kī hông-luâng, gó-chṳ̄ cêu sông lĕ̤h ĭ-cà̤ gì é-sé̤ṳ, ciŏng Ià-sŭ déng sī câi sĕk-cê-gá gà̤-dēng lié. Ià-sŭ sī hâiu dâ̤ 3 nĭk téng muó diē-sié bô-uăk kī lì, iù-sê, ìng-mìng dŭ siŏng-séng ĭ sê ìng-lôi gì Géu-ciō. Áng gáu-huôi gì diòng-tūng, diâng Ià-sŭ hók-uăk hī gĕ̤ng có̤ Bô-uăk-cáik.

Iók-hâng

Iók-hâng (約翰, Aram-ngṳ̄: ܝܘܚܢܢ ܫܠܝܚܐ‎‎‎; Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: יוחנן בן זבדי; Lá-dĭng-ngṳ̄: Ioannes; Ĭng-ngṳ̄: John; 6 nièng – 100 nièng ) sê Ià-sŭ gì 12 sé̤ṳ-dù cĭ-ék. Diòng-tūng êng-ùi ĭ siā lāu Sĭng-iók Séng-gĭng gì Iók-hâng Hók Ĭng, Iók-hâng Ék Cṳ̆, Iók-hâng Nê Cṳ̆, Iók-hâng Săng Cṳ̆ gâe̤ng Mĕk-sê Liŏh.

Iù-tái-nè̤ng

Iù-tái-nè̤ng (Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: יְהוּדִים), hĕ̤k-ciā hô̤ lā̤ Iù-tái mìng-cŭk, sê siŏh ciáh mìng-cŭk, hŭng-buó diŏh ciòng sié-gái.

Iù-tái-nè̤ng gì huák-nguòng-dê diŏh gĭng-dáng gì Ī-sáik-liĕk, diòng-tūng cŭng-gáu sê Iù-tái-gáu.

Lô-gă

Lô-gă (路加, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: לוקאס, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Λουκᾶς, Ĭng-ngṳ̄: Luke) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Ĭ sê Lô-gă Hók Ĭng gâe̤ng Sé̤ṳ-dù Hèng-diông gì cáuk-ciā. Lô-gă sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì chék-sĕk muòng-dù cĭ ék, ĭ iâ ké̤ṳk Céng-tūng-puái nêng-dêng sê siŏh ciáh sé̤ṳ-dù, bók-guó gì-tă gáu-puái mò̤ sìng-nêng ĭ sé̤ṳ-dù gì sĭng-hông.

Mò̤-să̤

Mò̤-să̤ (摩西, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: מֹשֶׁה‎) sê lĭk-sṳ̄ gà̤-dēng Iù-tái-nè̤ng gì siŏh ciáh liāng-dô̤-ìng. Gŏng-gé̤ṳ «Gô-iók Séng-gĭng» „Chók Ăi-gĭk Gé“ gì gōng-huák, ĭ dái-liāng Ī-sáik-liĕk nè̤ng téng Ăi-gĭk cāu chók lì. Ĭ gâe̤ng Ià-huò-huà Siông-dá̤ iók-dêng „Sĕk Gái“, nâ sáng Siông-dá̤ siŏh ciáh sìng. Ī-sáik-liĕk mìng-cŭk biéng-siàng sié-gái gà̤-dēng có̤i că siŏh ciáh nâ sáng siŏh ciáh sìng gì mìng-cŭk.

Mā-kō̤

Mā-kō̤ (馬可, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: מרקוס, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Μᾶρκος, Ĭng-ngṳ̄: Mark) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Ĭ sê Mā-kō̤ Hók Ĭng gì cáuk-ciā. Mā-kō̤ sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì chék-sĕk muòng-dù cĭ ék, ĭ iâ ké̤ṳk Céng-tūng-puái nêng-dêng sê siŏh ciáh sé̤ṳ-dù, bók-guó gì-tă gáu-puái mò̤ sìng-nêng ĭ sé̤ṳ-dù gì sĭng-hông.

Mā-tái

Mā-tái (馬太, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: מַתִּתְיָהוּ, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Μαθθαῖος, Ĭng-ngṳ̄: Matthew) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Ĭ nguòng-lài sê Lò̤-mā Dá̤-guók Iù-tái Sēng siŭ suói gì guăng, gó-chṳ̄ ké̤ṳk nè̤ng hô̤ có̤ "suói-lê Mā-tái" (稅吏馬太). Gŏng-gé̤ṳ Mā-tái Hók Ĭng 10:2-4, ĭ sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì sĕk-nê sé̤ṳ-dù cĭ ék.

Mā-tì-ā

Mā-tì-ā (馬提亞, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: מתיאס הקדוש, Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Μαθθίας, Ĭng-ngṳ̄: Matthias) sê Gĭ-dók-gáu diē-sié gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Gŏng-gé̤ṳ Sé̤ṳ-dù Hèng-diông 1:18-26, Ià-sŭ Gĭ-dók sĭng-tiĕng ī-hâiu, ĭ ké̤ṳk buō-sōng có̤ sé̤ṳ-dù, dâi-tá̤ mâ̤ sṳ̆ gì Gă-liŏk nè̤ng Iù-dâi.

Ngā-gáuk (Ā-lĕk-pĭ gì giāng)

Ā-lĕk-pĭ gì giāng Ngā-gáuk (亞勒腓其仔雅各, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: יעקב בן חלפי, Ĭng-ngṳ̄: James, son of Alphaeus) sê Gĭ-dók-gáu gì siŏh ciáh ìng-ŭk. Ĭ sê Ā-lĕk-pĭ gì giāng, nòng-nā̤ miàng Mā-lé-ā. Gŏng-gé̤ṳ Mā-tái Hók Ĭng 10:2-4, ĭ sê Ià-sŭ Gĭ-dók gì sĕk-nê sé̤ṳ-dù cĭ ék.

Nò̤-ā

Nò̤-ā (挪亞, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: נוֹחַ) sê «Séng-gĭng» gâe̤ng «Gū-làng-gĭng» diē-sié gì siŏh ciáh ìng-ŭk.

Áng «Gô-iók Séng-gĭng» diē-sié gì „Cháung-sié-gé“ gì gōng-huák, Nò̤-ā nè̤ng mâ̤ ngài. Hī sèng-âu ìng-lôi có̤ ngài, Ià-huò-huà Siông-dá̤ cūng-bê ciŏng gó̤-lòng ciáh sié-gái hūi-miĕk lâi, diŏh ciā sèng ciŏng siĕu-sék gó̤-só Nò̤-ā, gó̤ ĭ kī siŏh ciáh duâi sùng, ciŏng dông-ŭk gâe̤ng sĭk-ŭk dŭ buăng lâng-săng-ciáh kó̤ gà̤-dēng kó̤. Gáu-muōi-lāu huák-sĕng duâi-hùng-cūi, sié-gái dŭ ké̤ṳk cūi mĭh kó̤. Cūi tó̤i kó̤ ī-hâiu, Nò̤-ā siông-ngiâng, dṳ̀ng-sĭng hŭi-hók ìng-lôi siâ-huôi.

Séng-gĭng

Chăng-kō̤ Mìng-dĕ̤ng-ngṳ̄ Háng-cê gì bāng-buōng. / 參考閩東語漢字其版本。

Séng-gĭng (聖經, Ĭng-ngṳ̄: Bible, Lá-dĭng-ngṳ̄: Biblia, Gū Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: Βίβλος, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: ביבליה) sê Iù-tái-gáu gâe̤ng Ià-sŭ-gáu gì cŭng-gáu gĭng-diēng, bău-guák Gô-iók Séng-gĭng lièng Sĭng-iók Séng-gĭng. Gô-iók cêu sê Iù-tái-gáu gì Hĭ-báik-lài Séng-gĭng, Sĭng-iók sê gé-lṳ̆k Ià-sŭ-gĭ-dók gâe̤ng ĭ dù-dâ̤ sū gōng gì uâ lièng sū có̤ gì dâi-gié.

Sĕk Gái

Sĕk Gái (十誡, Hĭ-báik-lài-ngṳ̄: עשרת הדיברות) sê Séng-gĭng diē-sié sū gé-cái gì cŭng-gáu gâe̤ng dô̤-dáik gì dèu-mĕ̤k, sê Siông-dá̤ găk Să̤-nâi-săng dīng dó̤i Mò̤-să̤ gì gái-mêng. Sĕk Gái tā̤-hiêng diŏh Iù-tái-gáu gâe̤ng Gĭ-dók-gáu diē-sié. Găk «Séng-gĭng» gà̤-dēng, Sĕk Gái hŭng-biék chók-hiêng diŏh «Chók Ăi-gĭk Gé» 20:2-17 gâe̤ng «Sĕng-mêng Gé» 5:6-21.

Háng-ngṳ̄ Sĕk Gái sê téng "Ten Commandments" lì gì. Găk dék gū-cā gì Séng-gĭng diē-sié, "Sĕk Gái" ké̤ṳk huăng-ĭk có̤ "sĕk guó uâ" (Hĭ-lé-nà̤-ngṳ̄: δεκάλογος). Cuòi iâ sê "Sĕk Gái" gì lêng siŏh bĭk miàng "Decalogue" gì lài-lĭk.

Gì-tă gì ngṳ̄-ngiòng

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.