Эрдэм

Эрдэм (ᠡᠷᠳᠡᠮ) — һургууляар һуража болбосорон, дадалга хэшээлээр мэргэжэн һураһан мэдэлгын согсо; мэдэхэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ тодорхой мэргэжэлээр һуража болбосорол эзэмшэһэн түбшэн, мэдэсэ юм.

Мэдэлгэ бол болбосорол дадалга туршалгаар ур шадабариин оложо абаха тодорхой мэдээсэлые һайн мэдэжэ байхыг хэлэнэ. Практикада һэдэбэй хубида ойлгомжотой онолтойгоо нягта холбоотой байха ёһотой. Энэнь далда удхаараа практикада мэргэжэлэй ур шадабар албан ёһоной байна. Философнар мэдэлгые эльгээлтэ гэжэ нэрлэхэ ба алдарта философнар Платон мэдэлгые «этигэлтэйгээр зүб бурууе шүүн тунгааха гэһэн тодорхойлһон». Хэды тиимэ болобошье этэ сагта мэдэлгые маша олон онолоор тайлбарилан тодорхойлһон болобош тэрэ гансаар зүбшөөрөөгүй. Мэдэлгые эзэмшэжэ оложо абаха үйлэ ябасые танин мэдэхэ согсолборинуудынь ухамһарлаха һураха харилсан холбоо нэгэдэл болон ухаан бодолтойнь холбоотой. Мэдэлгые бол хүн түрэлхитэнэй оюун ухаанай багтаамжатай холбоотой гэжэ хэлэжэ болоно. Мэдэлгэ байрашуулха мэдэлгэ байрашуулха гэдэгынь мэдэлгын онсолиг тодорхой байрашал юм. Мэдэлгэеэ хэд хэдэн аргаар үүсхэжэ болоно.

Rigpa 1Tibetan
Түбэдөөр бэшэһэн ригбэ (эрдэм) үгэ
Англи хэлэн

Англи хэлэн (English language) — гээшэ баруун герман бүлын хэлэн, мүнөө хадаа дэлхэйн эгээ тарааһан хэлэн ба эгээн олон хүүнүүдэй түрэлхи хэлэн юм. Ехэ Британиин, Ирландиин (ирланд хэлэтэй хамта), АНУ-гай, Канадын (франци хэлэтэй), Австралиин, Шэнэ Зеландиин, Урда Африкын Уласай, зарим Карибын арал-уласуудай болон бусад уласуудай гүрэнэй хэлэн болоно. Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын зургаан албан ёһоной ажаллалгын хэлэнүүдэй нэгэн.

Англи хэлэн хадаа 335 оршом сая хүнэй (2003 он) түрэлхи хэлэн, хитад ба испани хэлэнэй һүүлдэ дэлхэйн гурбадахи олон түрэлхи хэлэгшэдтэй хэлэн мүн, хэлэгшэдэй ниитын тоо (хоёрдохи хэлэн агуулбал) — 1.3 тэрбум хүнһөө олон (2007).

Мүнөө үеын англи хэлэн эртын англи гү, али англо-саксон хэлэнэй нэгэн аялгуугаар бии боложо, V зуун жэлэй үедэ Британида нэбтэрһэн баруун герман аялгуугаар баяжаһан хэлэн юм. Тэрэшэлэн түүхын хүгжэлэй ябасада лата болон франци хэлэнэй норманд аялгуугаар баяжажа ерэһэн байна. 1362 ондо франци хэлые халажа, англи хэлые Англиин хуули ёһоной хэлэн болгоһоор англи хэлэнэй жэнхэни һэргэлтэ эхилжэ, XIV зуун жэлдэ Англиин удха зохёолой бии бололго, XV зуун жэлэй хэблэлэй бии бололго, XVI—XVII зуун жэлэй Уильям Шекспир, Эдмунд Спенсер, Кристофер Марло гэхэ мэтын Англи удха зохёолой суута түлөөлэгшэдэй эриниие дамжан, хэлэ зүйшэ Сэмюэл Джонсоной зохёоһон англи хэлэнэй стандартшалһан дүрэм гараһаар мүнөө сагай түгэс хэлэн боложо бүрилдэһэн гэжэ үзэдэг байна.

Буряад Улас

Буряад Улас (ородоор Респу́блика Буря́тия) — Оросой холбоото уласай (Россин Федерациин) нютаг можо. Алас Дурнын холбооной тойрогой (Алас Дурнын федеральна тойрогой) зайда оролсоно. Росси дотор 351,300 км2 талмайтайгаараа 15-дахи нютаг, 972,021 тоотойгоороо 56-дахи олон хүн зонтой гэжэ харисуулагдана. 2010 оной тоололгоор хүн зон 66,1 % — Ородууд, 30,0 % (286,839) — Буряадууд. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Уласай Үндэһэн Хуули (Буряад Республикын Конституци) гуримаар Ород ба Буряад хэлэн — гүрэнэй албан ёһоной хэлэнүүд.

Буряад хэлэн

Буряад хэлэн (Буряад-монгол хэлэн) Алтайн хэлэнэй изагуурай буряад арад түмэнһөө хэрэглэгдэжэ бай монгол хэлэнэй аялгуу юм. Бүгэдэ Найрамдаха Буряад Улас, Эрхүү можо, Забайкалиин хизаар, Усть-Ордын болон Агын тойрогууд, мүн Монгол Уласай хойто аймагууд, Хитадай зүүн-хойто орондо ажаһуудаг буряадууд хэлэлсэдэг. Орос гүрэндэ (1989 оной тоололгоор) 376 мянга оршом хүн буряадаар дуугардаг. Буряадай 86,6%-нь буряад хэлые, 13,3%-нь ород хэлые эхэ (түрэлхи) хэлэн гэһэн байна. Баруун (эхирэд, булагад), дундада (алайр, түнхэн), зүүн (хори), урда (сонгоол, сартуул) гэхэ мэтэ аялгуутай.

Грамматикын байгуулалтын хубида буряад хэлэн залгамал хэлэн болоно. Аялган абяанууд аялганай тааралдалай хуулида захирагдадаг, мүн түргэн, удаан гэжэ илгардаг. Буряад хэлэн өөрын гэһэн онсолигтой, тон баялиг үгын һантай юм.

«Буряад Республикын арадуудай хэлэнууд тухай» хуули республикын дээдын зургаанда 1992 ондо баталагдажа, буряад хэлэн гүрэнэй хэлэн болгогдоһон байгаа. Энэ туухэтэ хуулиин ундэһөөр буряад хэлэ хэрэглэлгын һалбаринуудай ургэдхэгдэхэдэ, арадай туухэдэ, ундэһэн соёлдо, арадай eһo аншалнуудта һонирхол дээшэлээ.

Монгол бэшэгые зохёогдоһон сагһаань хойшо хэрэглэжэ, эхэ хэлээрээ олон түрэлэй ном зохёол бүтээжэ, Энэдхэг, Түбэд, Хятад гэхэ мэтэ олон хэлэнһээ элдэб жанрын зохёолнуудые оршуулһанаараа дэлхэйн соёлой һанда хуби нэмэриеэ оруулһан түүхэтэй. 1931 ондо монгол бэшэгээ лата үзэглэлөө һэлгэжэ, 1939 ондо «ө», «ү», «һ» гэһэн гурбан үзэгэй нэмэлтэтэй ород үзэглэл (хирилисэ үзэглэл) абтаһан юм. Оршон сагай буряад бэшэгэй хэлэн хори аялгууда үндэһэлэн байгуулагданхай.

Буряад хэлэн ород хэлэтэй адли Буряад Уласай гүрэнэй хэлэн болоно. Тус хэлээр бага һургуулиин хүүгэдые һургахаһаа гадна, дунда болон мэргэжэлэй дунда һургуулин һурагшад, мүн дээдэ, ехэ һургуулиин оюутадта буряад хэлые тусхай хэшээл болгожо заадаг юм. Буряад хэлээр һуралсалай, уран һайханай болон ниитэлэлэй зохёол, һонин һэдхүүл хэблэгдэн, теле- болон радиодамжуулганууд нэбтэрүүлэгдэжэ, театр ажалладаг. Буряад хэлые шэнжэлэн шудалха түбүүдынь ОЭУА-иин Сибириин Таһагай Монгол арадууд, Буддын шажан болон Түбэдые шэнжэлэлгын хүреэлэн, мүн Буряадай гүрэнэй ехэ һургуулиин Үндэһэтэнэй хүмүүнлигэй ухаанай дээдэ һургуули болоно.

Гүрэн түрын бодолго

Улас түрэ (монг.: Улс төр) гү, али гүрэн түрын бодолго (ород: Политика — грекээр :πολιτική) гээшэ арад түмэн, эргэн эрхэтэд, һонирхолой бүлэгүүдэй шэдэбэри гаргаха үйлэ ябаса юм. Эндэ ниигэмэй доторхи шажанай, мэдэлгын, олзын хэрэг эрхилэгшэ үйлээр нэгэдэхэ һонирхолой бүлэгүүд ородоггүй. Харин эргэн эрхэтэдэй засаглалые багтааһан улас болон түрын үйлэ ажалые эрхилхэ шэнжэлхэ эрдэм ухаан болоод арга шадабари гэжэ үзэжэ болоно.

Ниигэмэй нэгэ бүлэг нүгөө хэһэгтэй харилсахадаа хүсэн хэрэглэхэ эрхэ дээрэ тулгуурилһан засаглалай онсогой түрэл гаража ерэхэ үеһөө улас түрэ бии болонхой. Энэниие түрын засаглал гэжэ болоно. Иимэдэ алибаа засаглалай харилсаа үйлэ ажаллалгын зүбхэн түрын эрхэ мэдэлтэй холбогдохо тэрэ хэһэгые улас түрэ гэжэ ойлгожо болоно. Түрэ улас 6000 жэлэй үмэнэ бии болоһон гэжэ үзэдэг.

Зүблэлтэ холбоото улас

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (ородоор Союз Советских Социалистических Республик, СССР) гү, али Зүблэлтэ холбоото улас (мүн Советскэ Союз, ородоор Советский Союз, 1930-аад онуудта Совээд Соцалиис Холбоото респүүблигүүд) болбол 1922 онһоо 1991 он хүрэтэр Евразида оршон тогтониһон социалис орон байгаа.

Зүблэлтэ холбоото улас 15 Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон хэд хэдэн автономито улас, хизгаарнуудһаа тогтоһон холбооной улас байһан. Энэ холбооной улас дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгэниие хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ империалис гүрэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото улас үзэл һурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин түрүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэлсээнэй оронуудай гол хүсэн байһан юм.

Ородууд Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомой дэлхэйн анханай, эгээн томо социалист орон, «суперхүсэн» болохо Зүблэлтэ холбоото улас эгээн томо, эгээн шухала хэһэг болоо һэн. Энэнь уралиг, шэнжэлхэ ухаанай бүхыл һалбарита амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо ЗСБНУХ задарһанаар Ородой Холбооной Улас байгуулагдаһан болоод энэнь Зүблэлтэ холбоото улас залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.

Карл Линней

Карл Линней (шведээр Carl Linnaeus, Carl Linné, латаар Carolus Linnaeus, 1707 оной 5 һарын 23, Росхульт — 1778 оной 1 һарын 10, Уппсала), Швециин байгаалиин ухааниие шудалһан эрдэмтэн. 1762 онһоо Парисай эрдэм ухаанай академиин гэшүүн. Ургамалай, амитадай аймагай ангилалые бии болгоһоной тула алдартай.

Хүдөөгэй пасторой бүлэдэ түрэһэн байна. Лундын ехэ һургуулида (1727) ба Уппсалын ехэ һургуулида (1728 онһоо) байгаалиин эрдэм ухаан, анагааха ухааниие һураба. 1732 ондо Лапландаар аяншалжа «Лапландын ургамал» гэһэн номоо (1732, 1737 бүрин эхеэр хэблэһэн) бэшэһэн. 1735 ондо Недерландын Хартекамп хотодо нүүжэ ерээд, ботаникын сэсэрлигые хүтэлөөд «Һэлгэлдэдэг халууралга тухай шэнэ гипотезэ» гэһэн докторой диссертациие хамгаалба. Тэрэ ондошье «Байгаалиин системэ» номые бэшэһэн (12 ботёор хэблэгдэһэн). 1738 онһоо Стокһольмдо эмшэнэй практикые хэбэ. 1739 ондо уһан сэрэгэй госпитальдо ажаллажа хүдэлхэдэ, үхэлэй ушар шалтагааниие олохын түлөө хүүр задалха эрхые туйлаа. Швециин эрдэм ухаанай академиие үндэһэлэгшэдэй нэгэ болоод, 1739 ондо түрүүшын юрэнхылэгшэнь болобо. 1741 ондо Уппсала ехэ һургуулиин анагааха ухаанай, байгаалиин ухаанай тэнхимэй хүтэлбэригшэ болоо. Линней байгаалиин эрдэм ухааниие ехэ һургуулиин һуралсал болбосоролой системэдэ асаржа нэбтэрүүлхэ туһаба.

«Амитан ургамалай түрэл зүйлэй нэрэшэлые» зохёоһон хүн юм. Энэ системэ бүхы түрэлэй амитан, ургамал тус бүридэ 2 лата үгэһөө бүридэһэн нэрэ үгэһэн байха ба мүнөө дэлхэйн бүхы улас орондо хэрэглэгдэжэ байна. Тэрэ мүнөө үеын системэшэлэлэй эсэгэ гээд нэрлэгдэдэг ба мүнөө үеын экологи шудлалай үндэһэлэгшэдэй нэгэдэ тоосогдодог бэлэй. Линней тухайн үедээшье ехэ нэрэ алдартай байһан ба гарамгай хэлэ шэнэшлэлшэ байгаа.

Кентукки

Кентуккиин Хамтын Нүхэрлэл (англяар Commonwealth of Kentucky) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Зүүн хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас. Кентуккиие Урдын бүрилдэхүүндэ оруулдаг болобошье, заримдаа газарзүй, соёлын хубида Дундада Үрнэдэ оруулжа тоосодог. Кентуккинь албан ёһоор хамтын нүхэрлэл гэгдэдэг дүрбэн можо уласай нэгэн юм. Анха Вирджиниин бүрилдэхүүндэ байһан тус можо уласынь 1792 ондо Нэгэдэһэн уласта нэгэдэһэн 15-дахи можо улас болоо. Кентукки нютаг дэбисхэрээр 37-да, хүн зоноор 26-да ородог.

Кентукки даяар хээрэ, зүлгэдэ ургаха хүхэ үбһэнэй нэрээр тус можо уласые "Хүхэ үбһэтэ можо улас" гэдэг. Байгаали оршоной янза бүриин бүһэтэй болоод байгаалиин баялиг элбэг. Дэлхэйн эгээн ута агын системэ, доодо 48 можо уласдаа эгээн утада тоосогдохо уһан замда ашаглажа болохо гол мүрэн баянтайһаа гадна Миссисипи голһоо зүүн тиишэ эгээн томо хоёр хэмэл нууртай. Тэрэ АНУ-да хамагай олон сагаан һүүлтэ буга, зэрлиг сасагта хируултай болоод уласдаа хамагай ехэ нүүрһэн гаргадаг орд газарнуудтай. Кентуккинь мүн сэбэр үүлдэрэй адуу, мориной уралдаан, бурбон виски нэрэхэ үйлэдбэри, дуу хүгжэм, автомашинай үйлэдбэрилэл, тамхи, колледжын сагсан бүмбэгээрээ (баскетболоороо) алдартай бэлэй.

Нанжин

Нанжин (ᠨᠠᠨᠵᠢᠩ; Нанкин; хитадаар 南京, Наньцзин), үзэгшэлбэл — «Урда ниислэл хото»), Хитад Уласай хото ба Хүхэ мүрэнэй адагай дэргэдэ уһанай боомто. Цзянсу можын засаг захиргаанай түб мүн. Хүн зониинь 8 118 мянган ажаһуугшадтай (2013). Хитадай томо эдэй засагай болон соёлой түб мүн. Шухала тээбэриин уулзабари. Нанжинай дотор Хүхэ мүрэн дээрэ хоёр шаталалтай түмэр замай-автомашинын хүүргэ бии. Машина бүтээлгэ (станок бүтээлгэ, турбиностроение, үйлэдбэрилгэ электрорадиоаппаратурын, ашаанай автомашинын, хүдөө ажахын үйлэдбэрилгэ), Түмэрлиг, химиин, нэхэмэлэй, хүнэһэнэй ажаүйлэдбэри, барилгын материалые үйлэдбэрилгэ. Дулаанай сахилгаан станци. Нанжин — болбол Хитадай эрдэм ухаанай болон соёлой түбүүдэй нэгэн. Хотодо Хитадай Эрдэм ухаанай Академиин һалбари, ехэ һургуули бии. Түүхын болон хотын музейнүүд. Ажаглалтын газар. Ботаникын сэсэрлиг. Сунь Ятсенэй мавзолей.

Небраска

Небраска (англяар Nebraska) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун хэһэгэй Ехэ Талада оршодог АНУ-ай можо улас. Небраска можо уласай нэрэнь эртний Отое хэлэнэй Ñí Brásge (оршон үеын Отое хэлээр Ñí Bráhge) гү, али Омаха хэлэнэй Ní Btháska гэһэн нэрэһээ гаралтай. Эдэ үгэнь тус можо уласаар урсадаг Плэтт голтой холбоотой «flat water» гү, али хабтагай уһан гэһэн удхатай. Нэгэн үе Америкын Ехэ Сүлын нэгэ хэһэг гэжэ тоосогдодог байһан тус можо уласынь мүнөө газар таряалан, мал ажахыгаар түрүүлэгшэ можо улас болоо. Небраскада Айова, Омаха, Миссури, Понка, Пооний, Отое болон Сиу омогууд нютагладаг.

Нобелиин шагнал

Нобелиин шагнал (шведээр Nobelpriset, англяар Nobel Prize) гээшэ швед инженер ба химик Альфред Бернард Нобелиин нэрэмжэтэ шагнал. Тус шагналые физикэ, хими, ангааха ухаан, эдэй засаг, удха зохёол (1969 онһоо), энхэ тайбан гэһэн һалбаринуудта жэл бүри олгодог байна (1901 онһоо хойшо). Нобелиин шагналтадые Стокгольмдохи Швециин Хаанай Эрдэм Ухаанай Академиин (физикэ, хими, эдэй засаг), Хаанай Каролинска ангааха ухаанай ба хирургиин институдай (физиологи ба ангааха ухаан) ба Швециин академиин (удха зохёол) һунгана; Норвегидохи парламентын Нобелиин комитет Нобелиин энхэ тайбанай шагналнуудые үгэнэ. Нобелиин шагналда хоёр дахин гү, али наһа бараһанай һүүлдэ хүртэжэ болоногүй.

Оросой холбоото улас

Оросой холбоото улас (ородоор Росси́йская Федера́ция), тобшолбол Росси гү, али Орос Улас (ородоор Росси́я) — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Орос хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Орос Улас зүүн тиишэ Норвеги, Финланд, Эстони, Латви, Литва, Польшо, Беларусь, Украина, Гүржи, Азербайджан, Казахстан, Хитад, Монгол, Хойто Солонгос гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар АНУ-ай Аляска можотой болон Япон уластай хилэ нэгэтэй.

Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь ородууд болоно. Дэлхэйн банкын мэдээгээр, 2014 ондо Оросой холбоото уласай ХАШ-яар тоосоһон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй мүнгэн тэмдэгтэ — Оросой дүхэриг гэжэ.

Санкт-Петербург

Санкт-Петербург (ородоор Санкт-Петербург, 1914-24 оной хоорондо — Петроград, 1924-91 оной хоорондо — Ленинград) — Оросой холбоото уласай хото, ажаүйлэдбэриин, эрдэм ухаанай болон соелой түб мүн. Ленинградай можын засаг захиргаанай түб болон холбооной хотын зэргэтэй юм. 1712-28 оной хоорондо болон 1732—1918 оной хоорондо Оросой эзэнтэ гүрэнэй ниислэл байһан. Хотын нэрэ «Гэгээн Пётрын хото» гэһэн удхатай. Тус хотые байгуулһан I Пётр хаанай нэрээр нэрлэгдэбэ. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнһаа хойшо (1914—1924) Петроград гэжэ нэрлэгдэжэ байгаад, Владимир Лениниие наһа барахада тэрэнэй дурасхалда зорюулжа Ленинград (1924—1991) гэжэ нэрлэжэ байба.

Ехэ тээбэриин уулзабари (түмэр зам, шоссе харгы). Улас хоорондын ниидэхэ онгосын буудал (Пулково). Далайн (Балтиин тэнгисэй Финландын буландахи) болон мүрэнэй (Нева мүрэнэй адагтахи) боомто; Эжэл-Балтиин уһан замай эсэсэй сэг.

Санкт-Петербургтахи Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин эрдэмэй түб, янза бүриин Эрдэм Шэнжэлгээнэй Хүреэлэнүүд (НИИ), 43 дээдэ һургуулинууд (энэ тоодо Санкт-Петербургын гүрэнэй ехэ һургуули ба Санкт-Петербургын консерватори) байдаг. 16 мэргэжэлтэнэй театрнууд (энэ тоодо Мариин театр, Мусоргский нэрэмжэтэ опера ба баледэй театр, Ехэ драмын театр) байна. Олон томо номой сангууд (Оросой үндэһэнэй номой сан, Оросой Эрдэм Ухаанай Академиин номой сан гэхэ мэтэ), 47 музейнүүд (энэ тоодо Эрмитаж, Ородой музей, Оросой Уран Һайханай Академиин Эрдэм-шэнжэлгээнэй музей, Санкт-Петербургын түүхын музей, ОЭУА-иин Ехэ Петрын нэрэмжэтэ анропологи ба этнографиин музей).

Санкт-Петербург хото 1703 ондо Нэгэдүгээр Пётрын зарлигаар байгуулагданхай. 1712-28 ба 1732-1918 оной хоорондо Орос гүрэнэй ниислэл хото байгаа. 1905 оной хубисхал, 1917 ондо Санкт-Петербург (Петроград) хотодо Февралиин ба Октябриин хубисхалнууд мандажа, засаг һэлгэгдэжэ, сагаан хааниие шэрээһээнь татажа буулгаа, тиихэдээ Санкт-Петербургта шэнэ Зүблэлтэ засаг байгуулаа. Ленинград хото Эсэгэ ороноо хамгаалгын Агууехэ дайнай үедэ 900 үдэрэй хугасаа соо фашис германиин сэрэгэй бүһэлэлгые тэсэбэ (Ленинградай байлдаан, Ленинградай бүһэлэлгэ). 1945 ондо герой-хото зэргэтэй болоһон.

Санкт-Петербург Европо түбиин хамагай залуу хото ба Европо түбиин хамагай олон хүүргэ, далайн һубаг, аралтай. Эндэ ниитэ 64 гол, 48 һубаг, эрье хабиин 170 км газар, 100-аад арал, 800 хүүргэ бии.

Улаан-Үдэ

Улаан Yдэ (ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ; ородоор Улан-Удэ, 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ нэрэтэй байһан) — Буряад Уласай ниислэл хото юм.

1934 он болотор Дээдэ Үдэ (ородоор Верхнеу́динск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).

Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг. Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.

Зүблэлтын хороо (ородоор Советский район)

Түмэр замай хороо (ородоор Железнодорожный район)

Октябриин хороо (ородоор Октябрьский район)Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо.

Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

Ургамал

Ургамал (Plantae) гээшэ хүбхэн, тангалай үбһэн, шэбэл, шэбэрһэн, хальһангүй үрэтэй болон сэсэгтэй ургамалнуудые багтаадаг эукариот олон эстэ организмуудай томо биологиин ангилалай аймаг юм. Ургамалнуудай ехэнхи хуби фотосинтезые хэрэглэнэ. Ехэнхи замагууд ургамалда багтадаг. Ургамалнууд олон амидаралай хэлбэритэйː модод, шугы, үбһэн гэхэ мэтэ.

Ботаника эрдэм ухаан ургамалнуудые шудална.

Хими

Хими (эртын-египедэй хэлэн: χημία кеме, «хальһан») гү, али хубилхын ухаан (ᠬᠤᠪᠢᠯᠬᠤᠢ ᠵᠢᠨ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ) — бодосуудай найралга, бүридэл, тэдэнэй бүридэлэй хубилалтада хүргэдэг хубилхынуудые шудалдаг байгаалиин эрдэм ухаан юм. Бодосуудай химиин шэнжэ шанарнууд гол түлэб бодосуудые болгодог атомой ба молекулын гадаада электроной бүрхөөлтын байдалһаа дулдыдаха аад, атомой сүмэ ба дотоодо электронууд химиин процессэй үрэ дүндэ хубилагдахагүй.

Химиин гол нэрэ томьёонууд хадаа химиин урбал ба химиин нэгэдэл юм. Химиин нэгэдэлнүүд химиин урбалнуудай замаар бүтэдэг ба задардаг юм. Энэнэй үрэ дүндэ тэрэ бодосой электроной үүлэндэхи электроной оршон һууха магадлал ба тэрэнэй шанарнууд хубилагдана. Хүн түрэлхитэндэ хэрэгтэй шэнжэ шанарые эзэлдэг бодосуудые бүтээхэ ябадал (синтез) мүнөө химиин гол зорилго мүн.

Хими эрдэм ухаанай ба ажаүйлэдбэриин һалбарай хубида залуу байна (400 жэл шахуу). Хими бусад түрэлэй байгаалиин шэнжэлхэ ухаануудтай, жэшээлбэл, физикэ, одон орон, биологи, материал шудалал, болон геологитой нягта холбогдоно.

Түүхэһээ харахада, химиин хоёр үндэһэн һалбар бии: химиин элементнүүдые ба тэдэнэй болгодог энгын ба түбэгтэй бодос (нүүрһэнтүрэгшэһээ гадна) органик буса хими, ба нүүрһэнтүрэгшын нэгэдэлнүүдые шудалдаг органик хими. XVIII зуун жэлэй хүрэтэр «органик буса хими» ба «органик хими» гэжэ нэрэ томьёонууд миин лэ тэрэ нэгэдэлнүүд ямар «байгаалиин аймагһаа» (минерал, ургамал гү, али амитан) гараһаниие тэмдэглэбэ. XIX зуунһаа эхилэн, тус нэрэ томьёонууд нүүрһэнтүрэгшын байха гү, али үгы байна гэхые тэмдэглэбэ.

Хойто Солонгос

Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас (солонгосоор 조선 민주주의 인민 공화국), БНАСАУ Солонгосой хойгой хойто байһан Аазиин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь Пхёнъян хото.

Хото

Хото (самгардяар कोट्ट — koṭṭa «бэхилэлтэ») — олон ажаһуугшадтай газар, хүн олоноор хуран сугларжа, барилга байшан согсолоон һуурижаһан томохон хэмжээнэй һуурин газар юм. Хүн зон ехэтэй һуурин газарые юрэнхыдөөнь гасаа, тосхонһоо илган хото гэхэ болобошье захирха, хуули зүйн тусхай эрхэ, түүхэн тохёолдолнуудһаа хамааран хото хэмээгдэжэ болодог.

Хотын ажаһуугшад хүдөөажахын ажал хэдэггүй. Хото гээшэ олон үндэр шабар болон шулуун барилгатай байха ёһотой. Ажаһуугшадынь худалдаа найманай, уран дархашанай, эрдэм ухаанай, сэрэгшэдэй, гүрэнэй албанай болон бусад ажал хүдэлмэри хэдэг юм.

Эрдэм ухаан

Эрдэм ухаан (шэнжэлхэ ухаан, scientia гэһэн латин үгэһөө гаралтай) гээшэ эрдэм ухаанай шудалалай арга дээрэ тулгуурилһан мэдэлгын согсо, ондоогоор хэлэбэл шудалгын үрэ дүнгээрээ гаргажа абаһан, зохёон байгуулалтада оруулһан мэдэлгэ юм. Шэнжэлхэ эрдэм ухаан гэдэгтэ, зарим тохёолдолдо хэрэглээнэй шэнжэлхэ ухааные (applied science) оруулдаггүй байна.

Шэнжэлхэ эрдэм ухааниие 2 үндэһэн томо бүлэгтэ хубаажа болоно.

Байгаалиин эрдэм ухаан — гээшэ байгаалиин алибаа юумэн үзэгдэлые шудалдаг (биологи багтана) бүхы түрэлэй шэнжэлхэ эрдэм ухаанууд,

Ниигэмэй эрдэм ухаан — гээшэ хүн болон ниигэмэй юумэн үзэгдэлнүүдые шудалдаг шэнжэлхэ эрдэм ухаанууд юм.Зарим тохёолдолдо тоогой ухааниие гурбадахи бүлэг гү, али хиисбэри (абстрактна) шэнжэлхэ эрдэм ухаан (formal science) болгожо илгаха байдаг. Ушарынь, тоогой ухаан дээрэ дурсаһан байгаалиин болон ниигэмэй шэнжэлхэ ухаануудай али али адли болон илгаатай талануудые агуулһан байдаг байна. Хиисбэри шэнжэлхэ эрдэм ухаанда статистика, логикын эрдэм ухаанууд эблүүлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаанда гараһан томо ололтонууд физика болон биологиин, химиин эрдэм ухаанда мүн томо дэбжэлтэ гарахада нүлөөлнэ. Хиисбэри шэнжэлхэ ухаан таамаглал, онол, физикын хуулинуудай үндэһэн болохо ба уламаар тэдэ байгаалиин болон ниигэмэй алишье үзэгдэлэй мүн шанарые нээхэ, элирүүлхэ һуури болоно.

XVIII-XIX-р зуунһаа үмэнэхи үедэ эрдэм ухаанай ухаан бодолгые гансахүү оюун ухаанай һэдэлгэ, дедуктив логикын захирамжаар тодорхойлдог байба.

Эрхүүгэй можо

Эрхүүгэй можо (ородоор Иркутская область) — Оросой холбоото уласай болон Сибириин холбооной тойрогой можо. Можын түб - Эрхүү хото.

Бусад хэлээр

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.