Эдэй засаг

Эдэй засаг[1] (ᠡᠳ᠋ ᠦᠨ ᠵᠠᠰᠠᠭ) гү, али эдэй засаг[2] хобор хизгаарлагдмал нөөсэ баялигые ниигэм ба ниигэмэй бүлэг, нэгэжүүдэй одоогой ба ерээдүйн хэрэгсээ, шаардалгые хангаха зорилгоор хэрхэн яажа үрэ дүнтэй ашаглаxа зарсуулха талаар һунгалта хэхэ шиидэлые һудалдаг ниигэмэй шэнжэлхэ ухаан юм.

Эдэй засаг — бараа ба үйлэшэлгээнэй үйлэдбэрилэл, хубаарилалта болон хэрэглээе һудалдаг шэнжэлхэ ухаан юм. Эдэй засаг гэхэ нэршэлынь oikos (гэр) ба nomos (дүрэм гү, али хуули), гү, али "гэрэй ажахые ударидаха" гэһэн грек хэлэнһээ үүдэһэн.

NYSE-floor
Нью-Йоркой Хүрэнгын Биржын худалдаанай дабхарта ябагдажа бай гүйлгээнэй ябаса. Эдэгээр хүмүүнэй хэһэн эдэй засагай һунгултануудынь санхүүгэй шиидэбэри боложо байдаг.

Ударидхал

AdamSmith
Адам Смит, эдэй засагай онолой эсэгэ гэгдэдэг, Үндэһэтэнүүдэй Баялиг гү, али "Үндэһэтэнүүдэй Баялигэй үүдэбэри болон шалтагааные һудалха" номой зохёогшо.

Үйлэдбэрилэл ба хубаарилалтын тухай дуугаралсааниинь ута түүхэтэй хэдышье оршон үеын удхаараа эдэй засагай онолые голдуу 1776 ондо Адам Смитэй Үндэһэтэнүүдэй Баялиг номые хэблэгдэһэнһээ хойшо абажа үзэдэг. Энэ һудалгаандаа Смит дараахи һэдэбые туһагаһан:

Улас түрын эдэй засагынь түрын түшээ гү, али хуули тогтоогшын тухай шэнжэлхэ ухаанай һалбари гэжэ хэлэгдэхэ ба нэгэдүгээртэ арад түмэнг хангалтатай оролго эсэбэл бараагаар хангаха гү, али үлүү тодоруулбал өөрһэдэйгөө тиимэ хэмжээнэй оролго эсэбэл ами зууха зүйлэсээр хангахад туһалха, хоёрдугаарта түрэ гү, али улас ороноо ниигэмэй үйлэшэлгээ үзүүлхэд хангалтатай оролгоор хангаха гэһэн хоёр үндэһэн ойлголтые гаргажа ерэһэн. Энэнь арад түмэн болон түрэ засагые баяжуулахад зорюулагдан гаража ерэһэн.

Смитынь 'улас түрын эдэй засаг' гэжэ нэрлэжэ байһан, гэхэдээ 1870 онһоо хойшо "эдэй засаг" гэһэн нэршэл голшолон хэрэглэгдэхэ болоһон.

Зүүлтэ

  1. Шэнэ үгэнүүд тухай
  2. Санжанов Жамьян Шарапович Общественно-политическая лексика бурятского языка (на примере газеты "Буряад-Монголой Yнэн") // Вестник БГУ. 2013. №10. URL: http://cyberleninka.ru/article/n/obschestvenno-politicheskaya-leksika-buryatskogo-yazyka-na-primere-gazety-buryaad-mongoloy-ynen (дата обращения: 12.10.2017).

Мүн үзэхэ

  • Frontiers in Economics - ed. K. F. Zimmermann, Springer-Science, 2002. - A summary of surveys on different areas in economics.
  • The Autistic Economist - Yale Economic Review - How and why the dismal science embraces theory over reality.
  • Nature of Things by Jean-Baptiste Say - an essay in which Say claims that economics is not an ethical system that one can simply refute on the basis that one does not accept its values: it is a collection of theories and models that explain inductively found principles.

Холбооһон

Юрэнхы мэдээсэл

Институт, байгуулганууд

Һудалгаанай эхэ үүдэбэри

Америкын Нэгэдэһэн Улас

Америкын Нэгэдэһэн Улас гү, али АНУ — (англяар United States of America) Хойто Америкын дунда хэһэгтэ байрладаг улас юм. Дэлхэйн улас оронуудай дунда газар нютагаараа гурбадахида орожо (9,518,900 км² гү, али 9,522,057 км² гү) 313 сая оршом хүн зонтой, мүн дэлхэйдэ хүн зоной тоогоор гурбадахида ороно. Дэлхэйн эгээн ехэ ДХБ-тэй эдэй засаг. АНУ-гай хойто талаараа Канада, урда талаараа Мексика уласуудтай газараар хилэлжэ, баруун талаараа Номгон далай, зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүреэлэгдэнэ. Канадаар тусгаарлагдаһан Аляскын баруун талада Росситой уһаар хилэлнэ. Засаг захиргаанай хубида үндэһэндээ 50 можо улас, 1 холбооной тойрог (Колумбиин тойрог) бүгэдэ 51 нэгэжэдэ хубаагдана. Харин, нэгэ хэды дэлхэйн далай тэнгисүүдээр байдаг эзэлһэн аралнуудтай.

Вашингтон (можо улас)

Вашингтон (англяар Washington) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Номгон далайн Баруун-Хойто бүһэдэ оршохо АНУ-ай можо улас юм. Вашингтониие анха Вашингтонай нютаг дэбисхэрэй баруун хэһэгһээ таһадан абажа 1889 ондо Холбоондо 42-дохи можо уласаар нэгэдхэһэн юм. 2006 ондо Хүн зоной тоололгын тобшооһоо тус можо уласай хүн зониие 6,395,798 гэжэ тоосоолһон.

Тус можо улас Америкын Нэгэдэһэн Уласын анханай юрэнхылэгшэ Джордж Вашингтоной нэрээр нэрлэгдэһэн. Вашингтониие АНУ-ай ниислэл Вашингтон хотоһоо илгахын тулада Вашингтон можо улас гэхэнь бии.

Ниислэлнь Олимпи болобошье эдэй засагай түб, эгээн томо хотонь Сиэтл юм.

Майкрософт корпорациин түб байра байралдаг, Старбакс һүлжээ кофейниин үлгы нютаг юм.

Греци

Греци (грекээр Ελλάδα ή Ελλάς, Эллада), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Грек Улас (грекээр Ελληνική Δημοκρατία) — Балканай хахад аралай урда хэһэгтэ оршох зүүн урда Европын орон юм. Хойто таладаа Албани, Македони, Болгари, зүүн таладаа Турк оронуудтай хилэлдэг. Зүүн болон урда таладань Эгейн тэнгис, баруун таладань Ионой тэнгис оршоно. Зүүн Газарай дундада тэнгисэй һаба газарай хоёр талын хоюуландань маша олон арал байдаг.

Грециинь Европо, Ази, Африка гурбые холбоһон газар оршодог. Мүн Эртэнэй Грек, Рома, Византиин гүрэнүүд, Османай эзэнтэ гүрэнэй 4 зуунай туршаха захиргаанай үбые залгамжалагша юм. Грецида арадшалал, баруунай гүн ухаан, Олимпиин наадан, баруунай удха зохёол, историографи, улас түрын шэнжэлхэ ухаан, шэнжэлхэ ухаанай болон тооной ухаанай гол заршамууд, баруунай зүжэгэй уралиг (эмгэнэлт болон хошон) зэргэ анха гаража хүгжэбэ.

Грециинь хүгжэнгүй орон болоод 1981 онһоо Европын Холбооной, 2001 онһоо ЕХ-ной Эдэй засаг, Санхүүгэй Холбооной, 1952 онһоо НАТО-гай, 1961 онһоо Эдэй засагай хамтын ажалалгаа, хүгжэлэй байгуулалгын (OECD), 1995 онһоо Баруун Европын Холбооной (WEU), 2005 онһоо Европын Сансарын Агентлигай гэшүүн болобо.

Ниислэлиинь Афина болоод бусад томобтор хотонуудта Салоники, Патрас, Ираклио, Волос, Янина, Лариса, Валака зэргэ ороно.

Православиин шажаные «зонхилхо шажан» гэжэ үндэһэн хуулидаа зааһан байдаг.

Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн

Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн (англ. Gross Domestic Product), тобшолһон нэрэ - ДНБ (англ. GDP) — тодорхой хугасаанда тухайн орондо шэнээр бүтээгдэһэн бараан болон үйлшэлгээнүүдэй заха зээлиин үнын ниилбэри юм. Мүнөө сагта энгиинээр Нэгэ хүндэ оногдохо ДНБ улас оронуудай ажамидаралай нюруу заагша болодог. ДНБ-ые үйлэдбэрилэлтын, ашаглалтын, хубаарилалтын гэһэн гурбан аргаар тоосодог.

Ондоогоор хэлэбэл, Дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүндэ тухайн уласай хилэ дотор байдаг бүхы үйлдэбэрилэлые оруулжа тоосоно. Үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүн гэдэг гадаада байдаг тухайн уласай эрхэтэнэй ажахын нэгэжын үйлэдэбэрилэлые оруулжа тоосодог юм.

Европын холбоон

Европын холбоо — одоогоор Европо түбиин 28 тусгаар уласай эдэй засаг, улас түрын нэгэдэл юм. Уридань байһан Европын Нүүрһэн Буладай Ниигэмлэг, болон Европын Эдэй Засагай Ниигэмлэгые 1958 ондо ниилүүлжэ, 6 уласай гишүүншлэлтэйгээр Европын Ниигэмлэгые байгуулагдаба. Эхэнэй хэдэн жэлүүдһээ гишүүд шэнээр элһэһээр бүхэ талын үйлэ ажаллагаань үргэжэһөөр 1993 оной Маастрихтай хэлэлсээрээр Европын Холбоо (ЕХ) хэмээхэ одоогой нэрээ абаһан бэлэй.

Европын Холбоонь дэлхэйн бусад бүһэ нютагай байгуулалгуудһаа элүүтэйгээр эдэй засаг, улас түрын хубида шамбай нягтарһан, гишүүн оронуудай засаглалые дабхар шиглүүлэгшэ нэгэн махабадиинь болоһон, адармаатай үргэн хүрээтэ, нарывчилсан тогтолсоо болоһон. Дотороо Европын Хороо, Европын Нэгэдэлэй Зүблэл, Европын Зүблэл, Европын Нэгэдэлэй Шүүлгэ, Европын Түб Банк зэргэ тусгай үүрэгтэй 7 байгуулалгые багтаадаг. Европын Нэгэдэлэй эргэдһээ 5 жэл тутамда Европын Парламент һунгагдадаг.

Европын Холбоондо дэлхэйн ниитэ хүн зоной 7.3% болохо 500 сая хүн амидаржа, дэлхэйн ниитэ ДНБ-ын 20% бүтээгдэдэг юм. Хуулишлан гишүүн оронууд даяар нэгэдэһэн заха зээл бии болгожо байгаа. 1999 ондо нэгэдэһэн мүнгэн тэмдэгтэ еврые 15 гишүүн уласдаа нэбтэрүүлбэ. Гишүүн оронуудаа түлөөлхүйсэ эрхэтэй тула НҮБ, ДХБ, Ехэ Найман, Ехэ Хоринай уулзалта, хэлэлсээртэ байнга оролсодог.

Далбаань сэнхир дэбисхэр дээрэ дугараглаһан 12 алтан шара одонһоо бүрдэнэ. Энэнь үндэһэн 12 холбоотоные мүн байна. Энэ тугые 1980 онһоо хойшо хэрэглэхэ болобо.

Ехэ Британи

Ехэ Бритаани (Great Britain) али Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландиин Холбооной Хаан Улас (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантай далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландиин тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (Crown Dependencies) албан ёһоноор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.

Испани

Испани (испаняар España), албан ёһоор Испаниин хаанта улас (испаняар Reino de España) болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.

Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа (латаар Hispania) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.

Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

Мичиган

Мичиган гэһэн үгын хайлта энэ хуудаһада холбогдоно. Адли нэрэтэй бусад зүйлые эндэ бэдэржэ болоно.Мичиган (англяар Michigan) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгэй түбиин можо улас юм. Ниислэлынь Лансинг, эгээн томо хотонь Детройт. Америкын 50 можо уласһаа хүн зоноороо наймадугаарта жагсадаг ба сэбэр уһанай томохон ай һаба болохо Ехэ Нуурнуудтай хилэлдэг ажа һэн. Мүн амаралта сүлөөтэ сагай Калифорни, Флоридын дараа орохо гурбадахи томо бүһэ нютаг. Мичиганда 64,980 нуур, сөөрэм байдаг болон Ехэ Нуурнуудай 140.3 км ута эрье энэ нютагай дайран гарадаг байна. Можо уласай эгээн томонь газар нютагые Миссиссипи гол эзэлдэг. Юрэнхыдөө Мичиганай газар нютаг хоёр аралые дамнаһан агаад энэнь хүнэй гарай хэлбэритэй адли харагдадаг гэдэг.

Москва

Москва (ородоор Москва́) — Оросой холбоото уласай ниислэл хото юм. Нютаг дэбисхэр засаг захиргаанай хубаариар ямар нэгэн можодо хамаархагүйгээр шууд холбооной этгээд боложо, Түб холбооной тойрог, хэды хамаардаггүйшье Москва можо хоёрын түб гэгдэнэ. Москвагай метро (ородоор Московский метрополитен) 2010 оной байдалаар 12 шугам, 182 үртөөтэй. 1935 ондо 5 һарын 15-да нээгдэһэн байна. 2010 оной тоололгын дүнгээр 11,503,501 хүн хотодо ажаһуудаг. Ородой Уласай болон Европын тэргүүн ехэ, дэлхэйн эгээ ехэ хотонуудай нэгэ болоно.

Зүүн Европын тэгшэ талын түб хэһэгтэ Москва голой эрьедэ байршаһан. Ородой эзэнтэ гүрэнһээ бусад Москвагай гүнта улас, Ородой царьта улас, Зүблэлтэ Ород, Зүблэлтэ Холбооной гэхэ уридын дүрбэн уласай ниислэл байһан түүхтэй.

Европо түби дэхэ хамагай томо хотодо тоосогдодог болоод газар нютагань дэлхэйдэ дээгүүртэ жагсана. Москва уласынхаа улас түрэ, эдэй засаг, шажан, санхүү, болбосорол, тээбэриин түб юм.

РФ-иин юрэнхылэгшын оршон һуудаг газар болохо Кремль мүн эндэ оршодог. Москва эдэй засагай томохон түб болоод дэлхэйдэ тэрбумтанайнгаа тоогоор тэргүүлдэг. 2007 ондо амидархад хамагай ехэ үртэгтэй хотоор хоёр дахи жэлдээ шалгараа. Маша олон шэнжэлхэ ухаанай хүрээлэн, болбосорол, тамирай байгуулалтай. Москвада маша нарын зохёон байгуулалтай тээбэрэй системэ үйлэ ажаллагаа ябуулдаг болоод үүнэй дотор уран барилга, зурагаараа алдартай дэлхэйн хамагай ехэ ашаалалтай метро байрладаг юм.

Нобелиин шагнал

Нобелиин шагнал (шведээр Nobelpriset, англяар Nobel Prize) гээшэ швед инженер ба химик Альфред Бернард Нобелиин нэрэмжэтэ шагнал. Тус шагналые физикэ, хими, ангааха ухаан, эдэй засаг, удха зохёол (1969 онһоо), энхэ тайбан гэһэн һалбаринуудта жэл бүри олгодог байна (1901 онһоо хойшо). Нобелиин шагналтадые Стокгольмдохи Швециин Хаанай Эрдэм Ухаанай Академиин (физикэ, хими, эдэй засаг), Хаанай Каролинска ангааха ухаанай ба хирургиин институдай (физиологи ба ангааха ухаан) ба Швециин академиин (удха зохёол) һунгана; Норвегидохи парламентын Нобелиин комитет Нобелиин энхэ тайбанай шагналнуудые үгэнэ. Нобелиин шагналда хоёр дахин гү, али наһа бараһанай һүүлдэ хүртэжэ болоногүй.

Сингапур

Сингапур (хитадаар 新加坡; малай Singapura; Тамил சிங்கப்பூர்) — Малайн хахад аралай урда хушуунда байрлаха аралһаа тогтохо зүүн урда Азиин хото-улас юм. Экваторой хойто зүгтэ 137 км зайда, ниитэдээ 63 жаахан аралһаа бүрилдэжэ, Малайзиин Жохор можын урда, Индонезиин Риау аралнуудай хойно байрладаг. Газар нютагынь 707.1 км² болоод дэлхэйдэ үлэһэн үсөөн тооной хото уласуудай нэгэ юм.

Сингапурай хүн зониинь 4.59 сая тухай. Хүн зоной диилэнхи хубиие Хитадууд эзэлдэг. Захиргаанда хэрэглэгдэхэ албан ёһоной хэлэниинь англи хэл.

Тайланд

Тайландай Хаанта Улас (тайгаар ราชอาณาจักรไทย - Ратча аначак Тай), тобшоор Тайланд, Тай улас (тайгаар ประเทศไทย - Пратет Тай - «Тай улас/орон») — Зүүн урда Азиин түб хэһэгтэ дүрбэн уластай хилэлэн, далайда гаралгатай 513 мянган км² газарые эзэлэн оршодог, Бангкок ниислэлтэй, бүрэн эрхэтэй, хэмжээтэ эрхэтэ хаанта засагтай хаанта улас; Тай хэлээр ойлголсохо 67 сая хүнэй эхэ орон.

Урда Солонгос

Урда Солонгос, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас (солонгосоор 대한민국 Дэхан мингук) — Солонгос хахад аралай урда хэһэгтэ байрладаг Азиин улас юм. Хойто талаараа Хойто Солонгосой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ Шара тэнгисэй саана Хитад, зүүн зүгтэ Япон тэнгисэй саана Япон уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл Сеул юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй.

Франци

Франци (францяар France) гү, али албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Франци Улас (францяар République française) — Европын болон Ехэ Найманай улас. Европодохи үндэһэн оронһоо гадна далайн санаахи газар нютагтай. Францын үндэһэн орон урда зүгэй Газарай дундада тэнгисһээ, хойто зүгтэ Ла-Маншын хоолой, Хойто тэнгис, зүүн зүгэй Рейн мүрэнһөө баруун зүгэй Атлантын далай хүрэнэ. Францишууд эхэ ороноо геометриин дүрсэһөө шалгаалжа L’Hexagone гү, али «зургаалжа» гэһэн нэрлэхэ олонтоо. Франци — Хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас болоод хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ болон шүүхэ засаглал нэгэдэмэл. Ниислэл хото — Парис. Эхэ газарай Франци Бельги, Люксембург, Герман, Швейцари, Итали, Монако, Андорра, Испани уласуудтай хилэлэдэг. Мүн Францын газар нютаг болохо Франциин Гвианани Бразил, Суринам уласуудтай, Синт-Мартен Нидерландын Антилын аралнуудтай тус тус хилэ залгана. Ла-Маншын хоолойгоор Ехэ Британитай залгадаг. Франци гээшэ нютаг дэисхэрээрээ Европын холбооной эгээн томо улас орон болоод (Орос Украина хоёрой һүүлдэ) Европын гурбадахи томо улас орон мүн. Парис болбол Франциин ниислэл хото болон Лион, Марсель, Тулузэ ба Лилль урда оронойнгоо эгээн томо хото.

Франци XVII болон XVIII зуун жэлдэ Европодохи ударидалгын үүрэгтэй ба хэтэ хүсэрхэг томо гүрэн байгаа. Илангаяа Францин улас түрын бодолгын ба соёлой талаархи харизма удхатай байна: XIV Людовик хаанай ордон Европын абсолютис уласуудай үльгэр жэшээ байгаад, Франциин хубисхал ба Эрхэтэн хүнэй эрхын тухай тунхаглал олон улас оронуудта арадшалалай хүгжөөхые туһалба. Франци далайн саада хоёр удаа колониальна эзэнтэ гүрэниие байгуулба. Түрүүшын эзэнтэ гүрэниинь Хойто Америкын томо хубиие эзэлээ һэн ба XVIII зуунай дундада Долоон жэлэй дайнай үрэ дүндэ үгы болоһон

байгаа; Африкада түблэрһэн хоёрдохи эзэнтэ гүрэн XIX зуун жэлһээ XX зуун жэлэй хүрэтэр дэлхэйн хоёрдохи томо эзэнтэ гүрэн байгаа. XXI зуун жэлдэ Франци Германитай зэргэлэн евроинтеграцилгын жолоогшо гүрэн гэгдэнхэй.

Франци үндэһэн хуулиин ёһоор хубаагдашагүй, шажанһаа амяарлаһан, арадшалһан ба ниигэмэй улас юм. Үндэһэн хуулинь «арадай бэелүүлһэн, арадай түлөө арадай засаглалые» тунхагдана. Хүнэй хүгжөөлгын индексын талаар (2015), Франци дэлхэйдэ 21 һуури эримбэ дээрэ жагсана. Нэрлэһэн дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүниие хэмжэбэл, Франци хадаа зургаадахи томо арадай ажахы мүн. 2016 ондо Франциин нэгэ хүндэ худалдан абаха шадабари 19 254 евро байгаа (харисуулбал, Германи 21 879 евро, Ехэ Британи 21 141 евро). Амидаралай түбшэн, болбосоролой түбшэн ба дундажа наһалалта үндэр байна. Дэлхэйн эгээн аялан ябадаг улас гүрэн болоод жэл бүри 83 шахуу сая хари уласай туристнуудые угтана.Франци НАТО оронуудай дунда гурбадахи ехэ зэбсэгтэ хүсэниие даажа, Европын холбооной эгээн олон сэрэгтэй юм. НҮБ-ын Аюулгүй байдалай зүблэлэй табан байнга гэшүүдэй нэгэн болоод, 2010 байдалаар дэлхэйдэ гурбадахи олон сүмын зэбсэгтэй атом гүрэн юм. Тус улас Европын холбооной ба Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын үндэһэлэгшэ гэшүүн, Франкофониин, Ехэ Долооной, Ехэ Хориной, НАТО-гой, Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулгын (OECD), Дэлхэйн худалдаанай байгуулга (WTO) ба Латын холбооной гэшүүн мүн.

Парисай 2015 оной 11 һарын 13-ай терактын һүүлдэ эхэ газарай Францида онсогой байдал үнгэрнэ.

Хойто Дакота

Хойто Дакота (англяар North Dakota) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун ба Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Хойто Дакотань нютаг дэбисхэрээр 19-дэ, хүн зоноор 48-да ородог ба 2006 оной байдалаар дүнгэжэ 640 мянган хүн зонтой болоо. Хойто Дакотые түрүү Дакотын нютаг дэбисхэрэй Хойто хахадые таһадан абажа байгуулһан болоод 1889 оной арбаннэгэдүгээр һарын 2-нда Холбоондо 39-дэхи можо уласаар нэгдэбэ.

Миссури гол можо уласай баруун хэһэгээр урдан үнгэржэ, Гаррисон далангай арада Сакакавеа нуурые үүсхэдэг. Можо уласай баруун хахадынь толгодорхог ба хүрэн нүүрһэн, газарай тоһон агуулна. Зүүн зүгтэ Хойто Ред гол үржэл шэмжэтэй газар таряалангай талмай бүхы Ред голой хүндые бүридүүлдэг. Хойто Дакотын эдэй засаг, соёлдо хүдөө ажахы удаан хугасаагаар зонхилжо байба.

Можо уласай ниислэлынь Бисмарк, эгээн томо хотонь Фарго. Түрүүшын ниитын ехэ һургуулинууд Гранд Форкс болон Фаргодо бии. Америкын Нэгэдэһэн Уласай Агаарай сэрэгэй хүсэн Минот ба Гранд Форкста баазануудтай.

Хүнэй хүгжөөлгын индекс

Хүнэй хүгжөөлгын индекс (ХХИ) гү, али Хүнэй хүгжөөлгын элидхэлсүүр гэдэг хүнэй хүгжөөлгын нюруугаар улас оронуудые дээдэ (англи хэлээр very high), дээгүүр (high), дундажа (medium), доогуур (low) гэжэ зэрэглэхэдэ ашаглагдадаг холимог статистик хэмжэгдэхүүн юм.

ХХИ-ээр дэлхэйн улас оронуудтахи хүнэй амидаралай дундажа наһалалта, бэшэг үзэг тайлагдалта, болбосоролой нюруу, амидаралай хэм хэмжээ зэргээр харисуулжа үнэлдэг болохоор энэнь хүнэй һайн һайхан байдал, хүгжөөлгын тоон хэмжэгдэхүүн болодог. Мүн түүншэлэн ХХИ-е хото, тосхон, можо гэхэ зэргэ орон нютагай нюруунуудта хэмжэдэг.

Швеци

Швеци, албан ёһоор Швециин Хаанта Улас (Швед хэлэн: Konungariket Sverige) — Хойто Европодо Скандинавиин хахад арал дээрэ оршохо норд улас болоно. Ниислэл хото Стокхольм. Швед уласынь Норвеги (баруун зүгтэ), Финланд (зүүн хойто зүгтэ), Скагеррак, Каттегат, Эресуннын хоолойнууд (баруун үмэнэ зүгтэ) болон Балтиин тэнгистэй хилэлнэ (зүүн зүгтэ). Далайгаар Дани, Германи, Польшо, Росси, Литва, Латви, Эстони уласуудтай хилэлхэ болоод Дани уластай (баруун үмэнэ зүгтэ) Эресуннын гүүрээр холбогдодог. 1995 онд Европын Холбоондо гэшүүнээр ороһон.

449,964 км² нютаг дэбисхэрэй хэмжээгээр Швеци улас Хойто Европодо гурбадахи томо уласта тоосогдоно. Хотожоһон бүһэнүүдһээ бусад нютагуудынь хүн зоной нягташал багатай. Хүн зоной 84 хубиинь ниитэ газар нютагай 1.3 хубиие эзэлхэ хото һуурин газарта амидардаг.

Швеци улас оршон үеын үндэр хүгжэлтэй, арадшалһан улас болоод эргэдэй амидаралай түбшэн үндэр. Хубиин хэбшэл ажа үйлэдбэриин бүтээгдэхүүнэй 90 хубиие гаргаха болоод үүндэ инженерэй һалбари тэн хахадыень эзэлнэ. Энэнь Икеа, Вольво зэргэ дэлхэйдэ данһатай компанинуудые дурдахад ойлгомжотой. Хүдөө ажахы үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнэй зүбхэн 1 хубиие эзэлдэг онсолготой. Швеци уласынь ута хугасаанай турша түмэр, зэд, модоной гол экспортлогшодой нэгэ байһан. 1890-ээд онһоо эхилэн болбосоролой болон ажа үйлэдбэриин һалбари эршэмтэй хүгжэн 20-р зуунда Швеци уласынь эдэй засаг, ниигэмэй хамгаалалай хубида хүсэрхэг улас болон дэлхэйн табсанда гаража ерэһэн болоод мүнөөдэр НҮБ-ын хүниин хүгжэлэй индексээр топ оронуудай тоондо байнга дээгүүр бэшэгдэхэ түбшэндэ хүрэһэн. Уһанай баялиг нөөсэтэй болобош нүүрһэн, газарай тоһоной нөөсөөр дутамаг.

100-аад жэлэй үмэнэ сая үлүү Шведүүд Америкын Нэгдэһэн Улас руу шэлжэн һуурижаһан гэгдэдэг. Тэдэнэй ехэнхинь газар таряалан эрхэлдэг байгаа. Ажа үлйдэбэржэлтэ хүгжэхын зэргэсээ гадаад уласһаа сагаашадые олоноор хүлээн абаха болоһон.

Энэдхэг

Бүгэдэ Найрамдаха Энэдхэг Улас (БНЭУ) (хиндяар भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya, Бхарат Ганараажйа), Энэдхэг болбол Үмнэдэ Азиин Энэдхэгэй бага түбидэ оршохо бүрин эрхэтэ улас юм. Мүн дэлхэйн долодугаар томо газар нютагтай орон, хоёрдугаар олон хүн зонтой, дүрбэдүгээр ехэ эдэй засагтай гүрэн гэгдэнэ. Пакистан, Хитад, Балба, Бутан, Бангладеш, Мьянмар зургаан улас оронтой газраар хилэ залгажа, Энэдхэгэй далайгаар хүреэлэгдэн оршодог. Баһа Энэдхэгэй далайда Мальдива, Шри Ланка, Индонези гурбан уластай уһаар хилэлдэг бол Пакистанай хинажа бай нютагые Жамму-Кашмир можойнхо гэжэ зүтгэдэгээр болбол Афганистантай баһа хилэлнэ.

Энэдхэгэй бага түби, Энэдхэг орон бол Энэдхэг соёл эргэншэл болон бусад эртын соёл эргэншэл бии боложо сэсэглэһэн үлгы нютаг болоод түүхын ехэнхэ үедэ худалдааны замай зангилаа боложо, һуурин эргэншэл, соёл, шажан сэсэглэн хүгжэжэ байгаа.Энэдхэгтэ Хиндү, агуу ехэ манай Будда, Сикхи, Джайн дүрбэн шажан үүсхэжэ хүгжэжэ байба.

XIX зуунай эхинһээ XX зуунай дунда үе хүрэтэр алхам алхамаар Британиин колони орон болоһоор лэ байһан. 1947 ондо тусгаар тогтониһоной дараа эдэй засаг, сэрэгэй хүсэн маша ахистайгаар хүгжэһэн, одоо нэрлэһэн юумээр дэлхэйн 12-р, худалдан абаха шадбаряар тэгшэдхэһэнээр дэлхэйн 4-р ехэ жэлэй дотоодо ниитэ бүтээгдэхүүнтэй улас болоо һэн. Гэхыдээ тэрбум үлүү хүнтэйн хубида ядуурал, бэшэг мэдэсын хуби доогуур зэргэ һула талануудтай байһаар байгаа.

Япон Улас

Япон (японоор

日本 (にほん), Ниппон, Ниһон), албан ёһоор Япон Улас (японоор

日本国 (にほんこく) Ниппон кокү али Ниһон кокү) — Ази (Евразиин) дурна хэһэгтэ Номгон далайн зүүн хэһэгтэ Япон ольтирогто оршохо аралай улас юм.

Бусад хэлээр

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.