Соёл

Соёл (ᠰᠤᠶᠤᠯ) — ниигэмэй хүгжэлэй ябасада хүн түрэлхитэнэй бүтээһэн эд баялиг, ниигэмлиг, оюун ухаанай талаар гаргаһан ололтын согсо. Соёл — философи, культурологи, түүхэ, уралигай түүхэ, хэлэшэнжэлэл (ethnolinguistics), политологи, угсаатанай зүйн шудалга, сэдьхэл шудалал, эдэй засаг, болбосорол болон бусад шудалгануудай һэдэб юм.

Соёл гэжэ хүнэй байнгын, эдибхитэй, сүлөөтэ үйлэ ажаллалгын үрэ дүндэ бии боложо уламжалагдажа байдаг хэм хэмжээ, этигэл үнэмшэл, бэлиг тэмдэг, үнэтэ зүйлнүүдэй согсо, хүнэй хүгжэһэн түбшэн юм. Өөрөөр хэлэбэл, соёлынь хүнэй ололто амжалтын согсол юм.[1]

Соёл бол хүн түрэлхитэнэй түүхэдэ бүтээгдэжэ бай болоод саг хугасаа орон зайе туулан шалгаржа үлэһэн үнэтэ зүйлнүүдэй тогтолсоо юм.[2]

Зүүлтэ

  1. Д. Буян (2006). Нийгмийн тухай мэдлэг. ISBN 9992900490.
  2. М.Мөнхсайхан "Соёл судлал" 2006

Ном зохиол

Холбооһон

Ази

Ази — дэлхэйн түби.Ази — дэлхэйн ниитэ гадаргуугай 8.6% (хуурай газарай 29.4%)-ые эзэлдэг, мүнөөнэй дэлхэйн хүн амын 60% (3.88 тэрбум) амидардаг дэлхэйн хамагай томо түби юм. Ехэнхэ хэһэг дэлхэйн зүүн ба хойто хахадта оршодог болоод Европо түбиин хамта Евразиин эхэ газарые бүрдүүлнэ. Африка түбиһээ Улаан тэнгис, Суэцэй һубагаар, Европо түбиһээ Уралай нюруу, Кавказай нюруу, Каспиин тэнгис, Хара тэнгисээр тусгаарлагдадаг. Зүүн талаараа Номгон далай, урда талаараа Энэдхэгэй далай, хойто талаараа Хойто мүльһэн далайтай тус тус залгана.

Шумер, Хитад, Энэдхэг гэхэ мэтэ дэлхэйн хамагай анханай соёл эрхэншилүүд Ази түбида анха үүһэһэн гэжэ үзэдэг.

Америкын Нэгэдэһэн Улас

Америкын Нэгэдэһэн Улас гү, али АНУ — (англяар United States of America) Хойто Америкын дунда хэһэгтэ байрладаг улас юм. Дэлхэйн улас оронуудай дунда газар нютагаараа гурбадахида орожо (9,518,900 км² гү, али 9,522,057 км² гү) 313 сая оршом хүн зонтой, мүн дэлхэйдэ хүн зоной тоогоор гурбадахида ороно. Дэлхэйн эгээн ехэ ДХБ-тэй эдэй засаг. АНУ-гай хойто талаараа Канада, урда талаараа Мексика уласуудтай газараар хилэлжэ, баруун талаараа Номгон далай, зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүреэлэгдэнэ. Канадаар тусгаарлагдаһан Аляскын баруун талада Росситой уһаар хилэлнэ. Засаг захиргаанай хубида үндэһэндээ 50 можо улас, 1 холбооной тойрог (Колумбиин тойрог) бүгэдэ 51 нэгэжэдэ хубаагдана. Харин, нэгэ хэды дэлхэйн далай тэнгисүүдээр байдаг эзэлһэн аралнуудтай.

Ехэ Британи

Ехэ Бритаани (Great Britain) али Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландиин Холбооной Хаан Улас (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантай далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландиин тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (Crown Dependencies) албан ёһоноор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.

Иран

Иран (персээр ايران Иран), албан ёһоор Лалын Бүгэдэ Найрамдаха Иран Улас — гээшэ Ойрохи Дурнын улас юм. Баруун уласуудта 1935 он хүрэтэр Перси гэгдэнхэй ушарһаа Иранай соёлой тайлбарида перс гэдэг нэрэ одоошье хэрэглэгдэдэг.

Иран бүхэлидөө 1 648 000 км² нютагтай (дэлхэйн 18 дахи томо), 78 сая хүнтэй. Далайн үргэн эрье газартай, Евразиин түбидэхи газар зүйн ашагтай байрлалтай гэгдэхэ орон юм. Хойгуураа Армени, Азербайжан, Туркменистан уласуудтай болон Каспиин тэнгис; зүүн талаараа Афганистан, Пакистан; урдуураа Персиин булан, Оманай булан; баруун талаараа Түрэг, Ирак уласуудтай тус тус хиллэдэг. Ниислэл болон эгээн томо хото Тегеран уласай гүрэнэц түрын бодолгын, соёл уралиг, наймаан, ажаүйлэдбэриин түб болодог. Иран бол газарай тоһон, байгаалиин хии нөөсэ ехэтэй болон Ойрохи Дурнадаа нүлөөтэй гүрэн гэгдэнэ.

Иранда эртэ сагһаа цивилизаци дэлгэржэ, түүхэдэ тэмдэглэгдэһэн түрэтэ улас гүрэниинь МЭҮ 2800 оной Эламһаа эхилдэг. МЭҮ 625 ондо түрүүшынхие мидишүүд нэгэдхэжэ мүнөөнэй Иран үндэһэтэнэй һуури табинхай. Тэдэниие залгамжалжа 1000 гаран жэлэй турша ахеменид, аршакид, сасанид гэһэн Иранай гурбан улас дараалан оршожо байгаад араб, Ехэ Монгол болон бусад хари уласуудай харьяада байһаар 1501 ондо ираншуудай байгуулһан Сефевид улас тогтожо үндэһэтэнэй хубижа дахин нэгэдхэгдэбэ. Энэ улас лалын шажанай Шиит урасхалые дэмжэжэ байһанһаа энэ номлол хүсэтэйгөөр тархаһан юм. Тэрэнһээ хойшо эзэн хаанта ёһон үргэлжэлһээр 1906 ондо үндэһэн хуулита хаанта засагтай, 1979 оной 4 һарын 1-эй хубисхалай һүүлдэ албан ёһоор Лалын бүгэдэ найрамдаха засагтай улас болонхой.

Иран улас НҮБ, Эбсэлдэ үл нэгэдэхэ хүдэлөөн, ЛШУБ, ОПЕК гэхэ байгуулгануудай үүсхэн байгуулсаһан гэшүүн. 1979 оной Үндэһэн Хуули дээрэнь тулгуурилһан Иранай улас түрын тогтолсоо үбэрмэсэ (онсо), түбэгтэй бүтэсэ бүхы ударидаха албануудһаа бүридэнэ. Түрын тэргүүниинь Дээдэ ударидагша. Албан ёһоной шажаниинь лалын шажанай шиит урасхал болон албан ёһоной хэлэниинь перс хэлэн.

Испани

Испани (испаняар España), албан ёһоор Испаниин хаанта улас (испаняар Reino de España) болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.

Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа (латаар Hispania) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.

Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

Луизиана

Луизиана (англяар Louisiana, францяар Louisiane) Америкын Нэгэдэһэн Уласай урда бүһэдэ оршохо можо улас. Ниислэлынь Батон-Руж, эгээн томо хотонь Шэнэ Орлеан. Луизиана паришуудад паришуудта (епархинуудта) хубаагдадаг ганса можо улас болон эдэнь аймагтай адлидхажа болохо засаг захиргаанай нэгэжэ юм.

Луизианын зарим хотонууд XVIII зуунай үеын Франци, Испани, Африкын соёл хүсэтэй нүлөөлһэн олон янзын соёлой баялиг уламжалалые хадагалһан байдагаараа онсо өөрэ зүйл. XIX зуунай эхеэр америкашууд орожо ерэжэ, можо улас болохоһоо урда мүнөөнэй Луизиана можо уласай нютаг дэбисхэр Испани, Франциин колони байгаа. Энэнэй зэргэсээ XVIII зуунда африкашуудые илангаяа Баруун Африкын нэгэ бүһэһөө олоноор асарһаниинь тэдэнэй соёл түблэрхэ нэгэ шалтагаан боложо һэн.

Ниигэм

Ниигэм гэдэгынь үргэн удхаараа хүмүүнэй зохёон байгуулалтатай, шэг зорилготой харилсаа, үйлэ ажаллалгын системэ, тэдэнэрэй үрэ дүндэ бии болоһон үнэтэ зүйлнүүдэй нэгэдэл, өөрынгөө байнга нүхэн һэргээжэ байдаг бэе даанги тогтолсооной ниилэбэри юм.

Уйтан удхаараа ниигэмынь байнгын нютаг дэбисхэртэй, улас түрэ, эдэй засагай бүрин тусгаар тогтонолтой, бэе дааһан соёлтой, ниигэмые бүридүүлэгшэ олон түмэниинь сэдьхэл зүйн хубида нэгэдэмэл шэнжэтэй байха хүнүүдэй томо ниитэлиг юм.

Мүн ниигэм гэһэн ойлголтые тайлабарилха маша олон хандалигууд байдаг. Тухайлбал Германиин социолог Макс Веберэйхигээр ниигэм гэдэг бол бусад хүнүүд болон үйлэдэ ябадалда хандаһан ниигэмэй бүтээгдэхүүн болодог хүнүүдэй харилсан үйлэшэлэл юм.

Т. Парсонс ниигэмые тодорхойлхо доо холбогжо эхилэлэй сэгынь хэм хэмжээ ба үнэтэ зүйлнүүд байдаг хүнүүдэй хоорондын харилсаанай тогтолоо гэжэ үзэжэ Карл Марксынхигаар бол ниигэм гэдэгынь хамтын үйлэ ажаллагаанай ябасада бүрилдэһэн хүнүүдэй хоорондын харилсаанай түүхын ёһоор хүгжэгшэ согсоо юм.

Ниигэмынь маша нарин ниилэмэл бүтэсэ, зохёон байгуулалта, үргэн агуулгатай, оршон тогтонол,өөршэлэлтэ, хүгжэл бүхы зүйрлэн хэлэбэл, амиды организм лугаа өөрөө хүгжэгшэ, хүниие хүгжүүлэгшэ томо тогтолсоо мүн.

Ниигэмэй гаралга хубисал, хүгжэл, түүниин уг мүн шанар, ерээдүйн түлэб, хандалигые философи, түүхэ, социологи, улас түрэ, эрхэ зүй, эдэй засаг, соёл шудалал, антропологи, ёһон зүй, хэлэн шэнжэлэл зэргэ ниигэмэй болон хүмүүнлигэй шэнжэлхэ ухаанууд тала бүриһөөнь абажа үзэжэ тайлбарилдаг.

«Ниигэм» гэһэн ойлголто, түүниин удха, агуулгые элирхылхэ олон талата асуудалые «Монгол ниигэм», «Америкын ниигэм», «Хүнэй ниигэм», «Ниигэм бол хүнүүд», «Ниигэмэй бүлэг», «Ниигэмэй харилсаа», «Ниигэмэй хүгжэл», «Эргэнэй ниигэм» гэхэ мэтэ нэрэ томьёо, ухагдахуунаар тодорхойлон хэлэлсэдэг.

Оросой холбоото улас

Оросой холбоото улас (ородоор Росси́йская Федера́ция), тобшолбол Росси гү, али Орос Улас (ородоор Росси́я) — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Орос хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Орос Улас зүүн тиишэ Норвеги, Финланд, Эстони, Латви, Литва, Польшо, Беларусь, Украина, Гүржи, Азербайджан, Казахстан, Хитад, Монгол, Хойто Солонгос гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар АНУ-ай Аляска можотой болон Япон уластай хилэ нэгэтэй.

Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь ородууд болоно. Дэлхэйн банкын мэдээгээр, 2014 ондо Оросой холбоото уласай ХАШ-яар тоосоһон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй мүнгэн тэмдэгтэ — Оросой дүхэриг гэжэ.

Оһайо

Оһайо (англяар Ohio) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Дунда Баруун бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас. Ехэ нуурнуудай бүһэ нютагта багтадаг Оһайо можо улас он удаан жэл Хойто Америкын соёл, газар зүйн уулзабари сэгэ байһаар ерээ һэн. Европынхид анха ерэхэ үедэ болон тэрэнэй дараагаар Оһайогой мүнөө үдэрэй нютаг дэбисхэртэ нютаглажа байһан унаган америкынхид Шауни, Ирокез, Майами, Вайандот омогойхид ороно. 1700-аад онһоо эхилэн тус нютагта Шэнэ Англи, Дунда Атлантын можо уласууд, Аппалача, Дээдэ Урдаһаа ерэһэн хүнүүд һуурижаха болоо.

1984 онһоо үмэнэ АНУ-ай хүн зоной тоололгын тобшоо Оһайое Түб Хойто Бүһэдэ оруулжа тоосодог байба. Тус бүһые дараа «Дунда Баруун» гэхэ боложо хоёр хэһэгтэ хубаагдаа. Оһайо мүнөө Түб Зүүн Хойто можо уласуудай нэгэ гэжэ тоосогдодог. Оһайо АНУ-ай зүүн эрьеһээ гаднахи можо уласууд дундаа хүн зоной нягташалаар тэргүүлдэг болоод хүн зоноороо АНУ-ай ниитэ можо уласууд дунда 7-да ородог.

Оһайо Баруун Хойто захирамжын дахуу Холбоондо нэгэдэһэн түрүүшын можо улас болоһон. Тус можо уласай шуудангын тобшолол OH болоод уламжлалта тобшололынь O юм. Оһайогой унаган эрхэтэдые Оһайошууд гэхэ гү, али бакай гэжэ Aesculus glabra гэдэг модоной нэрээр нэрлэдэг.

Парис

Парис (францяар Paris) — Франциин ниислэл болон хамагай томо хотонь юм.

Парис хойто Франциин Сена мүрэнэй эрье дээрэ, Иль-де-Франс бүһын (заримдаа Парисын бүһэ гү, али Région parisienne гэгдэдэг) түбдэ оршоно. Парис хотын захиргаа доорохи газар нютагта (1860 онһоо хойшо бараг өөршэлэгдөөгүй) 2006 оной 1 һарын байдалаар 2,167,994 хүн амидаржа байна. Парисай unité urbaine гү, али хотын газар нютагынь захиргаан доорохи газарһаа хамаагүй үлүү болоод 2005 оной байдалаар 9.93 сая хүн зонтой. Парисиин aire urbaine гү, али метрополи газар нютагань бараг 12 сая хүн зонтой болоод Европын хамагай ехэ хүн зонтой метрополи газар нютагуудай нэгэн юм.

Парис хоёр мянган жэлын турша маша шухала һуурин газар байһан болоод мүнөө үедэ дэлхэйн бизнес, соёл уралигай томохон түбүүдэй нэгэ болоо һэн. Улас түрэ, болобоһорол, үзбэр үйлшилгээ, мэдээсэл, хубсаһанай загбар моод, шэнжэлхэ ухаан, соёл уралигта үзүүлхэ нүлөөнь томохон «дэлхэйн хото» байха байра һууридань нэмэлтэ нүлөө үзүүлдэг юм. Парисай бүһэ (Иль-де-Франс) Европын хамагай томо хотын эдэй засагтай болоод үндэһэнэй ниитэ бүтээгдэхүүнээрээ дэлхэйдэ хотонууд дотор табанда бэшэгдэдэг. 2006 оной байдалаар €500.8 тэрбум (US$628.9 тэрбум) ҮНБ-тай байһан болоод энэнь ниитэ Франциин дүрбэнэй нэгэ юм байна. Парисай бүһын олон бизнесэй дүүргэдэ Fortune Global-ын 500 компаниин 36-нь байрладаг. Эдэ дүүргэнүүдэй хамагай томонь Ла Дэфэнс болоод энэнь Европын хамагай томо, бизнеста зорюулагдажа бариһан дүүргэ юм. Париста ЮНЕСКО; Эдэй засагай хамтын ажаллалга, хүгжэлэй байгууллага; Олон уласай һанхүүгай байгуулалга; Парисай клуб; Лувр зэргэ байгуулалгануудай түбүүд оршодог.

Парисынь дэлхэйн хамагай олон туристнууд татадаг газар болоод жэлдэ 30 тухай сая хүн ерэдэг. Хото доторонь олон алдартай газарнуудтай болоод энэһээ гадна дэлхэйдэ алдартай институцинууд, паркууд байдаг.

Улаан-Үдэ

Улаан Yдэ (ᠤᠯᠠᠭᠠᠨ ᠦᠳᠡ; ородоор Улан-Удэ, 1934 он болотор Дээдэ-Үдэ нэрэтэй байһан) — Буряад Уласай ниислэл хото юм.

1934 он болотор Дээдэ Үдэ (ородоор Верхнеу́динск) гэдэг нэрэтэй байһан. 1666 ондо Үдэ голой Байгалда шууд ородог Сэлэнгэ мүрэнтэй ниилэһэн (Батарейн хапсагай дээрэ) газарта бии болоһон түүхэтэй. Одоо тус хотодо 400 мянга гаран зон амидардаг (2012).

Байгалһаа зүүн-урагшаа 130 модоор холо, Сэлэнгэ Үдэ хоёрой үлзүүр дээрэ байдаг.

Хотын эзэлхэ талмай — 347.6 дүрбэлжэн модо (км²). 2011 ондо байдалаар 404 мянган хүн ажаhуудаг. Ород уласай хотонуудай хэмжээндэ харисуулабал, 45-дахи hуурида болно.

Улаан Үдэ дотор гурбан хороонууд бии: Соведэй, Түмэр замай ба Октябриин. Хотын түб Сэлэнгэ мүрэнэй баруун эрьедэ байна. Энэ хадаа хотын эгээл һайхан газар гээшэ.

Зүблэлтын хороо (ородоор Советский район)

Түмэр замай хороо (ородоор Железнодорожный район)

Октябриин хороо (ородоор Октябрьский район)Хотын дарга (хотын захиргаанай толгойлогшо) — Александр Голков 2012 оной декабрь һарада дарга болобо.

Хотын захирагша (сити менеджер) — Зандра Сангадиев.

Урда Солонгос

Урда Солонгос, албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Солонгос Улас (солонгосоор 대한민국 Дэхан мингук) — Солонгос хахад аралай урда хэһэгтэ байрладаг Азиин улас юм. Хойто талаараа Хойто Солонгосой хүреэлэгдэжэ ба баруун зүгтэ Шара тэнгисэй саана Хитад, зүүн зүгтэ Япон тэнгисэй саана Япон уласууд ойро байрладаг. Урда Солонгосой хамагай томо хотонь ниислэл Сеул юм. Энэ улас бараг 50 сая хүнтэй.

Ухаанта хүн

«Хүн» гээд эндэ ябуулагдана. Ондоо зүйлнүүдэй хуудаһые «Хүн (тодоруулга)»-һаа оложо болоно.Хүн гэдэгэнь һүн тэжээлтэнэй анги, Приматай баг, Хоминидай обогто багтаха Ухаанта хүн (Латин: «Homo sapiens») зүйлэй амитан юм. Дэлхэй дээрэ оршон бай бусад амиды махабад харисуулхад хүниинь маша үндэр хүгжэһэн тархитай болоод яриха, сэдьхэхэ, өөрыгөө шэнжэхэ шадабаритай болоно. Сэдьхэлгээнэй энэхүү шадабари, хойто хүл дээрээ ябадаг, бэеын боһоо хүгжэлтэй хослон хүниинь бусад зүйл амитадһаа элүүтэйгээр урда мүшөө ашиглан түрэл бүриин багажа хэхэ, хэрэглэхэ боломжотой болобо. ДНХ-гэй һудалгаагаар оршон үеын хүниинь ойролсоогоор 200,000 жэлэй үмэнэ Африка түбида үүдэн, уламаар бусад түбинууд рүү нүүн тархаһан байна. 2012 оной байдалаар Дэлхэйн хүн зон 7 тэрбумһаа дабаад байна.

Хойто Солонгос

Бүгэдэ Найрамдаха Арадшалһан Солонгос Арадай Улас (солонгосоор 조선 민주주의 인민 공화국), БНАСАУ Солонгосой хойгой хойто байһан Аазиин улас юм. Ниислэл, хамагай ехэ хотонь Пхёнъян хото.

Шажан

Шажан (ᠱᠠᠰᠢᠨ, самгардяар शासिन्, śāsin — «һургаал») — хүмүүнэй үйлэдэдэг, алибаа номлолые дахадаг һүзэг бэшэрэл, ёһо суртахуунуудые хэлэнэ. Энэнь дотороо юртэмсые үзэхэ үзэл, соёл болон этигэлэй системые агуулжа өөрын гэһэн ёһо зүй тэрэнһээ үүдэһэн ёһо суртахуунай үнэтэ зүйл, дахажа мүрдэхэ ёһотой хуули дүримые агуулжа байдаг.

Энэдхэг

Бүгэдэ Найрамдаха Энэдхэг Улас (БНЭУ) (хиндяар भारत गणराज्य, Bhārat Gaṇarājya, Бхарат Ганараажйа), Энэдхэг болбол Үмнэдэ Азиин Энэдхэгэй бага түбидэ оршохо бүрин эрхэтэ улас юм. Мүн дэлхэйн долодугаар томо газар нютагтай орон, хоёрдугаар олон хүн зонтой, дүрбэдүгээр ехэ эдэй засагтай гүрэн гэгдэнэ. Пакистан, Хитад, Балба, Бутан, Бангладеш, Мьянмар зургаан улас оронтой газраар хилэ залгажа, Энэдхэгэй далайгаар хүреэлэгдэн оршодог. Баһа Энэдхэгэй далайда Мальдива, Шри Ланка, Индонези гурбан уластай уһаар хилэлдэг бол Пакистанай хинажа бай нютагые Жамму-Кашмир можойнхо гэжэ зүтгэдэгээр болбол Афганистантай баһа хилэлнэ.

Энэдхэгэй бага түби, Энэдхэг орон бол Энэдхэг соёл эргэншэл болон бусад эртын соёл эргэншэл бии боложо сэсэглэһэн үлгы нютаг болоод түүхын ехэнхэ үедэ худалдааны замай зангилаа боложо, һуурин эргэншэл, соёл, шажан сэсэглэн хүгжэжэ байгаа.Энэдхэгтэ Хиндү, агуу ехэ манай Будда, Сикхи, Джайн дүрбэн шажан үүсхэжэ хүгжэжэ байба.

XIX зуунай эхинһээ XX зуунай дунда үе хүрэтэр алхам алхамаар Британиин колони орон болоһоор лэ байһан. 1947 ондо тусгаар тогтониһоной дараа эдэй засаг, сэрэгэй хүсэн маша ахистайгаар хүгжэһэн, одоо нэрлэһэн юумээр дэлхэйн 12-р, худалдан абаха шадбаряар тэгшэдхэһэнээр дэлхэйн 4-р ехэ жэлэй дотоодо ниитэ бүтээгдэхүүнтэй улас болоо һэн. Гэхыдээ тэрбум үлүү хүнтэйн хубида ядуурал, бэшэг мэдэсын хуби доогуур зэргэ һула талануудтай байһаар байгаа.

Эртын Греци

Эртын Грециин соёл эргэншэл МЭҮ 4 дахи мянган жэлһээ МЭҮ I зуун хүрэтэр Газарай дундада тэнгисэй оршомдо сэсэглэһэн хүгжөөжэ байһан соёл юм. Энэ соёл эргэншэл дэлхэй дахинаа шэнжэлхэ ухаан, философи, засаглал, уралиг, уран барилгараа маша алдартай бэлэй, Баруун зүгдэ хамагай нүлөөтэй эргэншэл байга., родину мировой демократии Эртын Грецида Грек хэлэнээр яригшадһаа гадна зан заншал, шажан шүтэлгэ, амидарал, засаглалай хэлбэринь эжэл Газарай дундада тэнгисэй эрье шомой хүмүүниие оруулан абажа үзэдэг. Эртын Грециин хамагай алдартай үень МЭҮ 480-323 он хүрэтэрхи хугасаае хамарха Һунгадаг эрин болоод Грекшүүд хүгжэл дэбжэлтынгөө орьёлдо хүрэжэ, гайхалтай уралигай бүтээлнүүдые үйлэдэжэ үлдэгдэһэн бэлэй. Энэ үедэ грегүүд ехэбшэлэн ямар нэгэн хаанаар ударидуулдаагүй байба. Тэдэ өөрөө ударидаха ёһониие эрхимэлэн Грециин хото уласуудай холбоониие бии бологон оршожо байһаншье дайн тулааниинь шиидэлдэ хүрэхэ түгөөмэл гарагалуудай нэгэ байһан. Гэхыдээ шажан шүтэлгэ, хэлэн соёл, уралиг, ахы эжэл Грециин хотонууд олимпын наадамые анха зохёон байгуулһан юм.

МЭҮ 146 ондо Грециин хото уласууд Римэй түримхэйлэлдэ үбэдэг сүхэрһэншье МЭҮ IV зуунай үедэ тэдэнэй харьяанһаа гаража Византиин эзэнтэ гүрэнэй мэдэлдэ оробо. Оттоманын туркууд 1453 ондо Византиие түлэхэн унагаһан бэлэй. Урта удаан хугасаанай турша оршон тогтониһон Эртын Грециин улас түрэ, эдэй засагай ноёрхохо байдалань өөрын үндэр хүгжөөтэй соёл эргэншэлые бии болгоһон болоод гүн ухаан, бэшэг соёл, жажагай уралиг Ромшууд, дундада зуунай Арабууд, Ренессанс үеын Европо даяар гүнзэгэй нүлөө үзүүлһээр байһан бэлэй.

Эртын Грециин гүн ухаантадай үзэл һанаанай үнэ сэнэ одоо хүрэтэр зүйрлэшэгүй үнэ сэниие агуулһаар байдаг ба уран барилгын эдэ хэһэгүүд нь мүнөөнэй барилга байгууламжуудадашье тусгалаа олоһон байдаг. Оршон сагай арадшалалай үндэһэ һууриие анха Эртын грегүүд табиһан бэлэй. Шухамдаа үрэнын соёл эргэншэлэй үлэгэй нютаг, эхэ булагань Эртын хүширхэг Финики, Египет, Вавилон уласууд бус Эртын Греци гэжэ хүлеэн зүбшөөрдэг бэлэй.

Юта

Юта (англяар Utah) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай баруун хэһэгтэ оршохо можо улас юм. АНУ-ай бүрилдэхүүндэ 1896 оной 1 һарын 4-ндэ нэгэдэн орожо, тус уласай 45-дахи можо улас болоо һэн. Ютагай ниитэ 2,784,572 хүн зоной 80% оршом Солт-Лейк Сити оршомой Васач Фронтдо түблэржэ оршон һуудаг тула можо уласай нютагай ехэнхи хэһэгтэнь хүн амидардаггүй хэдышье АНУ-даа 6-д орохо томо хүн зоной түблэрэл бии болоо һэн. "Юта" гэһэн нэрэ Ют хэлээр "уулын хүн зон" гэһэн удхатай, Ют обогойхид нэрэһээ гаралтай. Юта можо улас урда талаараа Аризона, зүүн талаараа Колорадо, зүүн хойто талаараа Вайоминг, хойто талаараа Айдахо, баруун талаараа Невада можо уластай хилэлнэ. Мүн Нью-Мексико можо уластай нэгэ сэгээр шүргэлсэдэг.

Юта Нэгэдэһэн уласай эгээн ехэ шүтэлгтэй можонуудай нэгэ бэлэй. Юташуудай 41%-60% Иисус Христосой Хожомой Үеын Гэгээнтэнүүдэй Церковиин (Мормоной сектэ) гэшүүн байдаг болоод Ютагай соёл, үдэр тутамай амидаралда ехэхэн нүлөө үзүүлдэг.

Тус можонь тээбэри, мэдээлэлэй технологи, шудалга, түрын үйлэшэлгэ, уул уурхай, аялал туризмын түб бэлэй. АНУ-ай Хүн Зоной Тоололгын Тобшооной дуридаһанаар Ютань 2008 оной байдалаар АНУ-ай эгээн хурдан ехэдхэжэ бай можо юм. 2000 - 2005 ондо Юта можо уласай Сент-Джорж хотонь эгээн хурдан тэлэжэ бай метрополитан бүһэ нютаг болоно.

Япон Улас

Япон (японоор

日本 (にほん), Ниппон, Ниһон), албан ёһоор Япон Улас (японоор

日本国 (にほんこく) Ниппон кокү али Ниһон кокү) — Ази (Евразиин) дурна хэһэгтэ Номгон далайн зүүн хэһэгтэ Япон ольтирогто оршохо аралай улас юм.

Бусад хэлээр

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.