Күнзы

Күнз (Хитад: 孔夫子, Kong Fuzi гү, али K’ung-fu-tzu, удхашалбал «Конг багша», гэхдээ Kongzi 孔子 гү, али Күнзы гэдэг нэрэнь дурна дахинда түгээмэл, МЭҮ 551 — МЭҮ 479) — Хитад уласай гүн ухаантан, ехэ сэдхэгшэ юм. Тухайн үеын ниигэмэй үзэл суртал боложо байһан шаманизмые гүн һудалһаны үндэһэн дээрэ өөрын гүн ухааниие болбосорууланиинь мүнөө Күнзын һургаал гэгдэнэ.

Күнзы
孔夫子
portrait
Түрэһэн нэрэ:

Кун Цю (хитадаар 孔丘)

Ажал үйлэ:

гүн ухаанша

Түрэһэн үдэр:

МЭҮ 551 оной[1]

Түрэһэн газар:

Цюйфу (хитадаар 曲阜)

Наһа бараһан үдэр:

МЭҮ 479 оной[2][1]

Наһа бараһан газар:

Цюйфу (хитадаар 曲阜)

Хэб маяг:

этика

Зүүлтэ

  1. 1,0 1,1 (not translated to en-gb) Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica, Inc., 1768. — Т. 22.
  2. Stanford Encyclopedia of PhilosophyStanford University, 1995. — ISSN 1095-5054
Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас

Хитад гэһэн үгын хайлта энэ хуудаһада холбогдоно. Адли нэрэтэй бусад зүйлые эндэ бэдэржэ болоно.Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас (хитад хилбар: 中华人民共和国, уламж.: 中華人民共和國, пиньинь: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó; хитад хилбар: 中国, уламж.: 中國, пиньинь: Zhōngguó) — Азиин (Еврази) түбиин дурна зүгтэ оршодог; 9.6 сая км2 газар нютагтайгаараа дэлхэйн улас оронуудһаа Росси ба Канада хоёрой арад Америктай зэргэсэжэ, 1.3 тэрбум хүнтэйгээрээ түрүүн байрада бэшэгдэдэг гээд юум юумээрээ хүшэрхэгжэһэн гүрэн мэтэ нүлөөтэй улас юм. Хүн зон — 1 370 536 875 хүн үлүү.Түүхэ бурангы ниигэмэй үедэ өөр өөр нэрэтэй маша олон «хитад улас» ээлжэ дараалан халагдажа үнгэрһэн болоод яг одоогой газар нютаг бүхы Бүгэдэ Найрамдаха Хитад Арад Улас 1949 ондо байгуулагдажа, хэдэн жэл хүлеэһэнэй дараа 1971 ондо НҮБ-ын гэшүүн бүрин эрхэтэй улас боложо шадаба. Хитадууд энэ уласаа тобшоор 中国 гэжэ бэшэжэ [жунъгуо] гэжэ дуудадаг. Энэһээ тус уласай Үбэр Монгол орондо монголоор Монгол уласайхидһаа илгаатайгаар [дунда улас] гэжэ нэрлэжэ оршуулжа, «ᠳᠤᠮᠳᠠᠳᠦ ᠤᠯᠤᠰ» (думдаду улус) гэжэ бэшэжэ байгаа.

Ехэ Монгол Улас

Ехэ Монгол Улас мүн Монгол Эзэнтэ Гүрэн (1206–1405) Монголой газар нютагта байгуулагдаһан түүхын дэхэ хамагай томо үргэлжилһэн газар нютагтай эзэнтэ гүрэн юм. Хамагай хүсэрхэг үедөө 40 үлүү сая дүрбэлжэн километр газар нютагые эзэлжэ байба. Британиин түүхэшэд Британиин эзэнтэ гүрэнэй газар нютагай хэмжээнһээ Монголой эзэнтэ гүрэн түүхэдэхи хоёрдахи томо эзэнтэ гүрэн гээд тэмдэглэгдэһэн дагажа ороһон гү, али хараата түшмэг аһан улас орон, обог аймагуудай газар нютагые оруулаагүй тоосһонтой холбоотой юм. 1206 ондо Чингис хаан анхалан байгуулаһан болоод алтан үедээ Номгон далайн эргэһээ Хара тэнгис, Дунай мүрэнэй һаба газар, үмэнэдэ этгээдэд Зүүн урда Азиин болон далайн аралуудай хараат гү, али вассал оронууд, хойто зүгэдэ Хойто мүльһэн далай Енисей мүрэнэй һаба газарайа дагажа ороһон обог аймагуудай эзэмшэлые хамруулһан үргэн уудам газар нютагые эзэмшэжэ байлаа.

Ази, Европын олон арбан хото уласуудые һүнөөж хэдэн арбан сая хүниие өөрһэдэйн эрхшээлдээ оруулһан абашье Монголшуудай сэрэгэй тоо 250000-һаа хэтэршэ байһангүй.

Чингис хаан түб Ази, одоогын Монгол уласай газар нютаг дахи олон арбан тархай бутархай нүүдэлшин аймагуудые нэгтэгэжэ, Зүршэдэй Алтан улас, Тангуд улас, Хорезмын эзэнтэ уласые байлдан дагуулһанаар ехэ гүрэнэй үүһэл хүгөөжэлэ эхилжээ.

Ехэ Юань Улас

Ехэ Юань улас (), богони нэрэ Юань улс 1271-1368 ондо оршон тогтониһон Хубилай хаанай үүсхэн байгуулһан Монголой эзэнтэ гүрэнэй нэгэн бүрилдэхүүн улас юм.

1259 ондо Мүнхэ хаан өөд боложо, дүү Хубилай, Аригбүхэ нар хаан ширээнэй түлөө тэмсэлдэжэ, Хубилайгай ялалтаар үндэрлэһэн болон энэ үеэһэ Монголшуудай хаанта уласууд тус тусдаа салаха замдаа орожээ. Гэхдээ Юань улас Монголшуудай байгуулһан бусад хаанта уласуудаа (Зүчиин улас, Сагаадайн улас, Ил Ханта Улас) юрэнхэйд нэрэ түдэй нэгтэхэдэг байжээ. Хубилай 1271 ондо ниислэлээ Дайду (одоогой Бээжин) хотодо шилжүүлжэ, уласай нэрэе "Ехэ Юань улас" хэмээн өөршилжээ.

1368 ондо Юань улас нуран унажа, Хитадад Мин улас тогтоһон болон, Тогоонтүмэр хаан тэргүүтэй Монголшууд унаган Монголдоо хаанта уласаа тогтнуулжа һуусгааһан байдаг.

Корё улас

Корё (солонгос үзэгээр 고려, ханжа үзэгээр 高麗) — 918—1392 оной хоорондо Солонгос орондо оршин байһан солонгос улас.

Күнзын һургаал

Күнзын һургаал (хитадаар 儒學) эхилээд ёһон зүйн һургаалнуудай тогтолсоо байһан шажанай ниигэмлиг болон эхилбэ.

Хитад шажанай шухала уламжалалнуудынь бомбын шажан болон Энэдхэгһээ гаралтай Буддын шажан юм. Эхин үедээ ёһон зүйн гүн ухаан байһан күнзын һургаал дараа дараагай шатууддаа шажанай элементнүүдые оложо һэн. Хитадай хоёр үндэһэн шажаниинь эртэнэй хитадай үзэл баримталалнууд болохо “инь” болон ”янь”, тэршэлэн үбгэ дээдэһын шүтэлгые багтаадаг.

Лао-цзы

Лао-цзы (хитадаар 老子, зүб дуудлага Лаозы) бол Даоис гү, али Бомбын философиин урасхалай анханай түлөөлэгшэ юм. Хэдэйгээр Лао-цзын намтарын тухай тухай мэдэгдэһэн зүйл ехэ бага тэрэнэй мэргэн оюун ухаан олоной һонирхолые мүнөө хүрэтэр татажа, Даоизмын үндэһэлэгшэ гэжэ үргэмжэлхэ болоһон юм. Тэрэнтэй нэгэн үедэ Хитадай өөр нэгэ томо сэдьхэгшэ болохо Күнзы амидаржа байһан энэ хоёр ухаантан бэе бэеһээн ехэ илгаатай байгаа бэлэй.

Хань улас

Хань улас (хялбаршуулһан хитадаар 漢朝, уламжлалта хитадаар 汉朝, Hàn cháo) бол Хитадта оршон тогтоножо байһан улас юм. Хань уласые Лю Бан байгуулба. Хань улас оршон тогтониһон бүхыл хугасаандаа Хүннү, Сяньби зэргэ хойто зүгэй нүүдэлшэдтэй тэмсэлдэжэ байба. Мүн урда болон баруун зүг руу сэрэг эльгээжэ, амжалта оложо байгаа.

МЭ III зуун жэлэй үедэ Хань уласта "Шара алшууртанай буһалгаан" гараһан болоод энэ буһалгааниие дарахын тулада Хань улас ехэ хохирол үзээбэ. Шара алшууртадые бут сохиһоной дараа буһалгааниие даража байһан сэрэгэй жанжанар хоорондоо эбдэрэлһэн тулалдаһанаар Хань уласай эзэн хаан тэдэниие алаха боломжогүй болоһон байна. Энэ үедэ Хань уласай нэгэн нүлөө бүхы хүсэнэйхи урда Хитадта У уласые байгууланхай. Тэрэнэй дараа Хань уласай хамагай хүсэрхэг сэрэгэй жанжад болохо Цао Цао, Лю Бэй гэхэ мэтэ химралдан тэмсэлдэһэнэй эсэстэ Лю Вэй илагдажа, урда Хитадта зугатан ошоод Шу уласые байгуулба. 200-аад оной оршом Хань уласай сэрэгэй жанжан Цао Цао Хань уласай һүүлшын хааниие алажа, өөрынгөө хаанда үргэмжэлбэ. Тэрэ уласай нэрые Вэй улас гэжэ тунхаглаһанаар Хань улас мүхөө һэн.

Бусад хэлээр

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.