Дайн

Дайн — хоёр гү, али дээшэ тооной бүлэг хүмүүн ута хугасаанай турша дайтажа байлдаха ябадал юм. Эзэрхэн диилэнхи уласуудай стратегиин бодолгоһоо үүдэн гараһан зэбсэгтэ тэмсэлые дайн хэмээн албан ёһоор үзэдэг бэлэй. Хүн түрэлхитэн түүхэндээ 2000 үлүү дайн тулалдаан хэжэ ерэбэ.

Хүн түрэлхитэн үүдэһэн сагһаа эхилээд өөр хоорондоо дайсаар ерэһэн түүхэтэй. Энэ дайн тулаан анхандаа нэгэ обог омогой хоорондо болдог байһанаа ябаандаа хоёр ба түүнһээ олон тооной уласые хамарха боложо, саашалаад дэлхэйн хэмжээндэ 100 үлүү улас, тэрбүм үлүү оршон һуугша, хэдэн арбан мянган хабтагай дүрбэлжэн км бүһэ нютагые хамран ябагдадаг болоһон бэлэй. Үүнэй жэшээнь хамагай хохирол ушаруулһан гэжэ үзэдэг Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн ба Дэлхэйн хоёрдугаар дайн юм.

Карл фон Клаузевиц хэлэһэнээр дайн бол «хэтэрэл болотор хүргэһэн хүсэрхэлэлэй ябуулга»[1].

Apotheosis
Василий Верещагин, «Дайнай бурханшалал», (1871)

Дайнай түрэлнүүд

Гадаада (улас хороондо) дайн болон дотоодо (эрхэтэнэй дайн) дайные таһалжа үгэлнэ. Улас хороондын дайнда, илангаяа дэлхэйн дайнда, хүн түрэлхитэнэй соёл эргэншэлэй тухай эмгэнэлтэ боложо сая сая хүн наһа бараба. Усадхаха, амидаралай алдагдахань зүбхэн тэргүүлэгжэ, гэхэдээ баһа адли түһэтэй хүмүүнэй гишүүдэй хоорондын түүхэ, соёл болон оюун һанаанай хэлхээ холбоонь усадхахааршье үгы ​​дутуушье аймшагтай эрхэтэнэй дайн байдаг.

Дайнай аргаар партизанай дайн, фронттой дайн, ниитэ дайн таһалжа үгэлнэ. Дэлхэйн дайн (Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн, Дэлхэйн хоёрдугаар дайн) гэжэ нэрэтэй дайн гадаада дайнай тусхай зүйл юм. Жиирэй буса дайнай нэгэ зүйлынь хүйтэн дайн юм.

Мүн үзэхэ

Зүүлтэ

  1. Дайн - Үндэһэнэй Улас Түрын Нэбтэрхэй Толи

Холбооһон

Алабама

Алабама (албан ёһоор Алабама можо улас; англяар Alabama) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Урда бүһэдэ оршодог АНУ-ай можо улас юм. Алабама хойто талаараа Теннесси, зүүн талаараа Джорджи, урда талаараа Флорида, баруун талаараа Миссиссипи можо уласуудтай тус тус хилэлдэг ба урда талаараа мүн Мексикын булангаар хүреэлэгдэһэн. Алабама хуурай газарай нютаг дэбисхэрээр 30-да ородог болоод дотоодо уһан замай хэмжээгээр хоёрто ородог. Тус можо улас 2006 он соо бараг 4.6 сая хүн зоноороо 23-та орожо байгаа.Америкын эрхэтэнэй дайнһаа Дэлхэйн хоёрдугаар дайн хүрэтэр Алабама Урдын олон можо уласай нэгэн адли хүдөө ажахыһаа хамааралтай байһан ушарһаа эдэй засагай хүндэрэл бэрхэшээлтэй тулгаржа байба. 1960-аад он хүрэтэр можо уласай хуули тогтоохо байгуулгада сагаан арһата хүдөөгынхидэй һонирхол дабамгайлжа байһан болоод хотынхидай һонирхол бага түлөөлэлтэй байгаа. Дэлхэйн хоёрдугаар дайнай дараашын жэлнүүдтэ Алабама можо уласай эдэй засаг дан хүдөө ажахы дээрэ тулгуурилдаг байһанаа хүнды үйлэдбэри, ашагта малтамалай олборилолто, болбосорол, үндэр технологи зэргэ олон һалбаритай боложо хүгжэжэ, гол түлэб АНУ-ай Арми болон АНУ-ай Агаарай сэрэгэй хүсэнэй сэрэгэй баазанууд олоноор байгуулагдан, үргэжэн тэлһэнээр эдэй засагынь һэргэбэ. Мүнөөдэр тус можо улас агаар сансар, болбосорол, эрүүл мэндэ, банк, янза бүриин хүнды үйлэдбэри, энэнэй дотор автомашинай үйлэдбэрилэл, ашагта малтамалай олборлолт, ган үйлэдбэрилэлдэ маша ехэ хүрэнгэ оруулдаг.

Алабамае албан бусаар Yellowhammer State (Америкэ тоношуулай можо улас) гэжэ нэрлэдэг ба энэ шубуунь тус можо уласай бэлэгдэл шубуу юм. Алабамае мүн Heart of Dixie (Урдын зүрхэн) гэдэг. Тус можо уласай модониинь намагай нарһан болоод сэсэгынь Camellia japonica юм. Алабамын ниислэлынь Монтгомери ба хүн зон эгээн олонтой хотонь Бирмингем.

Америкын Нэгэдэһэн Улас

Америкын Нэгэдэһэн Улас гү, али АНУ — (англяар United States of America) Хойто Америкын дунда хэһэгтэ байрладаг улас юм. Дэлхэйн улас оронуудай дунда газар нютагаараа гурбадахида орожо (9,518,900 км² гү, али 9,522,057 км² гү) 313 сая оршом хүн зонтой, мүн дэлхэйдэ хүн зоной тоогоор гурбадахида ороно. Дэлхэйн эгээн ехэ ДХБ-тэй эдэй засаг. АНУ-гай хойто талаараа Канада, урда талаараа Мексика уласуудтай газараар хилэлжэ, баруун талаараа Номгон далай, зүүн талаараа Атлантын далайгаар хүреэлэгдэнэ. Канадаар тусгаарлагдаһан Аляскын баруун талада Росситой уһаар хилэлнэ. Засаг захиргаанай хубида үндэһэндээ 50 можо улас, 1 холбооной тойрог (Колумбиин тойрог) бүгэдэ 51 нэгэжэдэ хубаагдана. Харин, нэгэ хэды дэлхэйн далай тэнгисүүдээр байдаг эзэлһэн аралнуудтай.

Бангладеш

Бүгэдэ Найрамдаха Бангладеш Арад Улас (бенгалаар গণপ্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ). богонёор хэлэбэл Бангладеш (бенгалаар বাংলাদেশ — «Бангла орон»), Урда Азиин улас, Энэдхэгэй далайн Бегалиин булангай уһаар угаажа байна. Зүүн урда хэһэгтэнь Мьянматай хилын хэһэг гадна Энэдхэгээр хүреэлэгдэһэн байна. Нютаг дэбисхэрынь 144 мянган км²оршом, хүн зониинь 169 сая хүн (2015), 98 % үлүү бенгалнууд. Албан еһоной хэлэн — бенгал хэлэн. 85 % үлүү лалын шажантад, 12 % оршом энэдхэгэй шажантад.

8 можодо хубаагдана (бенгалаар বিভাগ). Ниислэл хото — Дакка. Хамтын Нүхэрлэлэй гэшүүн байна. Түрын тэригүүниинь юрэнхылэгшэ, хуули тогтоохо эмхи — нэгэ танхимтай Үндэһэтэнэй суглаан.

Улас гүрэнэй нютаг дэбисхэрэй ехэнхи хуби Ганга, Брахмапутра болон Мегхна мүрэнүүдэй ниитын адаг соо байна. Субэкваторой бороотой уларилтай. 1 һарын дундажа температура 12-25 °C, 4 һарын (эгээн халуун һара) температура 23-34 °C. Жэл бүри 2000-3000 мм шииг нойтонтой. Борооной саг уларилда (6 — 10 һарада) ба үерэй саг уларилда адагта хүнды үер болоно. Нютаг дэбисхэрэй 14 % халуун ороной ой эзэмдэнэ.

Мүнөөгэй Бангладешэй нютаг дэбисхэртэ түрүүшын уласууд МЭҮ VII—VI зуун жэлдэ байгуулаа (Ванга гэхэ мэтэ). VIII—XIII зуун жэлэй үедэ нэгэдэһэн бенгал гүрэн байгаа. XIII зуунай эртэ хахадһаа XVIII зуун хүрэтэр Бангладеш лалын обогуудай засаг доро байгаа, энэ тоодо XVI зуунда Ехэ Могол уласай хамаанда ороо. XVIII зуунай эхиндэ Даккада түблэрһэн Могол уласай амбан можо үнэндөө бэе даанги гүрэн байгаа. 1757 оной Плессиин байлдаанай һүүлдэ Бенгали англиин колонизаторнуудай засаг доро орожо, Британиин Ранзын нэгэ хэһэг болобо. 1947 ондо Энэдхэгые хоер хэһэгтэ хубаажа, Пакистанай нэгэ хэһэг (Зүүн Пакистан можо) болобо. 1971 оной Энэдхэг-Пакистан хоорондын дайн болон бэе даанги байдалай дайнай үрэ дүндэ 1971 оной 3 һарын 26 үдэртэ тусгаар амяарлан тогтобо. 1982 ондо түрын эрьелтын үрэ дүндэ Хуссейн Мохаммад Эршадай сэрэгэй дэглэм байгуулаашье һаа, 1990 ондо арадшаланхай.

Германи

Германи (германяар Deutschland), албан ёһоор Холбоото Бүгэдэ Найрамдаха Германи Улас (германяар Bundesrepublik Deutschland) түб Европын улас юм. Хойто талаараа Дани, зүүн талаараа Польшо, Чехи, урда талаараа Австри, Швейцари, баруун талаараа Франци, Люксембург, Бельги, Нидерланд уласуудтай хиллэдэг. Мүн баруун хойто талада Хойто тэнгис, зүүн хойто талада Балтиин тэнгис оршодог. Германи 357,021 км² нютаг дэбисхэртэй болоод шэрүүн уларилтай. Хүн зонойнгоо тооноор Европын Холбооной гэшүүд дотор түрүүлдэг, мүн гадаада оршон һуугшадаараа дэлхэйдэ гурбан ороно.

Германиин гүйсэдхэхэ дээдэ байгуулга болбол Холбооной Засагай газар (Bundesregierung) юм. Тэрэнэй үндэһэн үүргэнь уласайнгаа улас түрын ударидалгые хэрэгжүүлхэдэ оршоно. Засагай газарай Канцлер (Bundeskanzler) ударидана. Германиин шүүхын тогтолсонь бусад уласуудай шүүхын тогтолсоһоо илгарха тусхай онсолигтой. Ехэнхи уласуудта шүүхын тогтолсо дангаараа түрүүлдэг аад, Германида дээдэ шүүхын үүргые холбооной шүүхын танхим, захиргаанай хэрэгэй шүүхэ газар, хүдэлмэриин шүүхэ газар, ниигэмэй шүүхэ газар гэжэ 5 дээдэ шүүхэ газарнууд тус тусайнгаа хүреэндэ хэрэгжүүлдэг, эдэ дээдэ шүүхэ газарнуудай ниилбэрииень шүүхын сенат гэжэ нэрлэдэг.

Германи хадаа Европын Холбооной үндэһэлэгшэ гэшүүн болоод, НАТО сэрэгэй альянсын, «Ехэ долооной» гэшүүн мүн.

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн

Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн (ДД I) — 1939 ондо болоһон cагһаа хойшо Дэлхэйн дайн, гү, али Ехэ Дайн гэжэ нэрлэгдэжэ байһаншье түүнһээ хойшо Дэлхэйн нэгэдүгээр дайн гү, али Нэгэдүгээр дэлхэйн дайн гэжэ нэрлэгдэһэн. Энэ дайн 1914 оной 07 һарын 24-һөө 1918 оной 11 һарын 11 хүрэтэр Европодо түблэрһэн томохон дайн юм.Энэнь дэлхэйн хамагай томо хүcэнүүдые Холбоонойхид (гурбалһан Антанта францяар Entende эрьен тойрондо түблэрһэн) болон Түб хүcэн (гурбалһан нэгэдэлэй эрьен тойрондо бии болоһон) гэһэн 2 хүcэндэ хубааһан юм. 70—аад саяһаа багагүй сэрэгэй хүн, 60-аад саянь Европо энэ дайнда оролсоһон түүхэдэхи хамагай томо дайнуудай нэгэ юм. 9 саяһаа багагүй хүн үрэгдэһэн болоод, энэнэй шалтагаан галта зэбсэгэй хүгжэл болон тэрэнэй эсэргүүсэхэ хүгжөөгүйтэй холбоотой юм. Энэнь дэлхэйн түүхэдэхи 6-дахи томо хүнөөлтэй дайн юм.

Дэлхэйн хоёрдугаар дайн

Дэлхэйн хоёрдугаар дайн — 1939—1945 он хороондо үргэлжэлһэн дэлхэйдэхи эгээн ехэ буруушаал байһан болоод хүн түрэлхитэнэй түүхэдэхи хамагай аймшагтай дайн байһан бэлэй.

Дэлхэйн 2-дугаар дайн эгээн аюултай, ехэнхи хоротой түүхын конфликт: ойролсоогоор 78 сая хүн үхэбэ, 67 % ниигэмэй алдалгууд байгаа.

Шахуу удалгүй дэлхэйн агуу хүсэнүүдые хуримталуулһан энэ дайнда улас оронууд 2 хэһэгтэ хубаагдаһан Холбоотонууд болон Тэнхэлигэйхин байгаа. Энэ дайнда 61 улас орон, дэлхэйн хүн амай 80 % шахам оролсожо, 110 сая үлүү хүн сэрэгэй албанда татагдаһан байгаа. Ниитэ 60-һаа үлүү сая хүн ами үрэгдэһэнэй ехэнхи энгын ерэгэд байһан ба ниитэ хүн зоной 2,5 % байгаа.Энэ дайниинь 1939 оной 9 һарын 1-ндэ СССР-һээ дэмжэгдэһэн Нацис Германи Польшо руу добтолһоноор эхилһэн юм. Германиин дайн зарлаһаниие элидхэхэ дараагай үйлэдэл Франци болон Ехэ Британи, тэрэнэй холбоотон уласууд руу добтолһон ябадал байба. Энэ бүхэнэй шалтагаан Европодо агуу томо улас байгуулаха байһан ба 1939 оной һүүлһөө 1941 оной эхин үе хүрэтэр хэһэн дайн тулаандаа Европын ехэнхи нютагые эзэлжэ шадаада байһан юм. Хэды тиимэ болобошье Ехэ Британи болон тэрэнэй холбоотон уласууд Тэнхэлигэйидтэй тэмсэхэ гол хүсэн боложо Урда Африкада хүсэнтэй тулаан хэһээр байба. 1941 оной 6 һарада Европын Тэнхэлигэй уласууд СССР руу добтолһоноор, дайнда шухала үүргые гүйсэдхэһэн гэжэ хэлэжэ болохо Зүблэлтэ Холбоониие татан оруулһан хэрэг байһан юм. 1941 оной 12 һарада Япон улас Номгон Далайда оршохо АНУ болон Европын харьяан руу дайраһанаар, хурдан хугасаанда тэрэ хэһэгэй газар нютагые ехээр эзэлжэ шадаһан байна.

Тэнхэлигэйхидэй газар нютаг эзэлжэ урагшалха байдал 1942 ондо, Япон уласай удаа дараа хүлеэһэн далай дээрэхэ тулаан, Европын Тэнхэлигэй уласуудай Урда Африкада хүлеэһэн илагдалһаа болон Сталинград дахи тулаанһаа боложо зогсоһон юм. 1943 ондо Германи уласай Зүүн Европодо хүлеэһэн илагдал, Холбоотонуудай Фашист Итали руу добтолһон добтолгоо болон АНУ-ай Номгон Далайда байгуулаһан илалтаһаа боложо Тэнхэлигэй уласууд һанаашалга алдажа, бүхэ фронт татаха һанаашалга барижа эхилһэн юм. 1944 ондо Зүблэлтэ Холбоон, Германи болон тэрэнэй холбоотон уласуудта алдаһан газар нютагаа эргүүлэн абашье байхад Баруун Холбоотонууд Франци уласые сүлөөлжэ байба. Европодо энэ дайниинь Берлиные ЗХУ-ай мүн Польш уласай сэрэгүүд эзэлжэ абаһанаар Германи уласай болзолгүй буужа үгэһэнөөр 1945 оной 5 һарын 9-ндэ дууһаһан юм. Харин Азида Япон улас АНУ-ай добтолгооноор Уһан флот алдаһанай дараа 1945 оной 8 һарын 15-нда буужа үгэхэ һаналые хүлеэн зүбшөөрһэнөөр, дайн дууһаһан байна.

Ехэ Британи

Ехэ Бритаани (Great Britain) али Ехэ Бритааниин болон Хойто Ирландиин Холбооной Хаан Улас (United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland) — баруун Европын аралай улас юм. Газар нютагань Ехэ Британи арал, Ирланд аралай зүүн хойто хэһэг, бусад жижиг аралуудһаа тогтоно. Хойто Ирланд дангаараа өөр уластай газараар хилэлэдэг. Энэ хилые эһэн тоособол Ехэ Британиинь Атлантай далай, Хойто тэнгис, Ла-Маншай хоолой, Ирландиин тэнгисээр хүрээлэгдэнэ. Хамагай томо арал болохо Ехэ Британиинь Ла-Маншай хонгилой авто замаар Францитай холбогдодог.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас Англи, Шотланд, Уэльс, Хойто Ирланд гэһэн 4 уласаар бүрдэһэн нэгэдэһэн улас юм. Энэ улас парламентай системээр ударидуулдаг болон засагай газар ниислэл Лондондо оршодог. Мүн Үндэһэн хуулида хаанта засагта улас болон түрын тэргүүн Хатан хаан II Элизабет юм. Һубагай аралууд болон Мэн аралһаа тогтоһон Титэмэй газарууд (Crown Dependencies) албан ёһоноор уласай эзэмшил болобошье Нэгэдэһэн Хаанта Уласай хэһэг бэшэ, харин түүнтэй холбоо үүһэгэдэг. Нэгэдэһэн Хаанта Улас хуушин Британиин эзэнтэ гүрэнэй хэһэгүүд байһан, 14 гадаад харъяата газартай. Британиин эзэнтэ гүрэн дэлхэйн хуурай газарай бараг дүрбэнэй нэгые эзэлжэ, түүхэндэхэ хамагай томо эзэнтэ гүрэн байжаа. Энэ гүрэнһээ шууд шалтгаалжа Канада, Австрали, Шэнэ Зеланд, Энэдхэг, Пакистан, Урда Африка, Сингапур, Шри Ланка, АНУ гэхэ мэтэ уласуудта Британиинь ехэд нүлөөлжэ, нүлөөлэл тэдэгээрэй хэлэн, соёл уралага зэргэдэ ажиглагдана. Хатан хаан II Елизавета Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэлэй (Commonwealth of Nations) тэргүүн хэбээр үлдэһэн болон гишүүн оронуудай түрын тэргүүн юм.

Нэгэдэһэн Хаанта Улас үндэр хүгжэлтэй орон болон эдэй засаг дэлхэйдэ зургаад (худалдан абаха шадбарай паритетаар тоосоһон ҮНБ) эсэбэл табда (номиналь ҮНБ) ороно. 19 ба 20-р зуунай эхэн үедэ дэлхэйн хамагай хүсэрхэг гүрэн байһан болобошье дэлхэйн хоёрдугаар дайн, 20-р зуунай һүүлэ үедэ тохёолдоһон эзэнтэ гүрэнэйхэнь задарал зэргэһээ шалгаалжа дэлхэйн ажал хэрэгтэ тэргүүлэгшэ байр һууритай оролсохо ябадал багаһашаа. Гэлээшье гэһэн эдэй засаг, соёл урлага, сэрэг арми, улас түрын нүлөөнь ехэ болон ядерно зэбсэгтэй орон юм. Нэгэдэһэн Хаанта Уласай сэрэг, хамгаалалтанда зарсуулха мүнгэнэй хэмжээнь дэлхэйдэ хоёрто эсэбэл гурбада (тоосоолхо аргаһаа шалтгаална) ороно. НҮБ-ын аюулгүйн зүблэлэй байнгын гишүүн болон Европын холбоо, Ехэ Найман, НАТО, Дэлхэйн худалдаанай байгуулалга, Үндэһэтэнүүдэй Хамтын Нүхэрлэл зэргэ байгуулгануудай гэшүүн мүн.

Зүблэлтэ холбоото улас

Зүблэлтэ Социалис Бүгэдэ Найрамдаха Холбоото Улас (ородоор Союз Советских Социалистических Республик, СССР) гү, али Зүблэлтэ холбоото улас (мүн Советскэ Союз, ородоор Советский Союз, 1930-аад онуудта Совээд Соцалиис Холбоото респүүблигүүд) болбол 1922 онһоо 1991 он хүрэтэр Евразида оршон тогтониһон социалис орон байгаа.

Зүблэлтэ холбоото улас 15 Зүблэлтэ Бүгэдэ Найрамдаха Улас болон хэд хэдэн автономито улас, хизгаарнуудһаа тогтоһон холбооной улас байһан. Энэ холбооной улас дэлхэйн хуурай газарай зургаанай нэгэниие хамарһан 255 сая хүн зонтой ехэ империалис гүрэн байгаа. Зүблэлтэ холбоото улас үзэл һурталай хубида дэлхэйн социалис лагериин түрүүлэгшэ, сэрэг улас түрын Варшавын хэлсээнэй оронуудай гол хүсэн байһан юм.

Ородууд Ородой эзэнтэ гүрэнэй сагһаа дэлхэйн хүсэн, нүлөө ехэтэй орон болоһон болоод хожомой дэлхэйн анханай, эгээн томо социалист орон, «суперхүсэн» болохо Зүблэлтэ холбоото улас эгээн томо, эгээн шухала хэһэг болоо һэн. Энэнь уралиг, шэнжэлхэ ухаанай бүхыл һалбарита амжалта үзүүлһэн. 1991 ондо ЗСБНУХ задарһанаар Ородой Холбооной Улас байгуулагдаһан болоод энэнь Зүблэлтэ холбоото улас залгамжалагша гэжэ тоосогдодог.

Израиль

Израиль (Иврит хэлэн: יִשְרָאֵל‎, Yisra'el; арабаар إسرائيل‎, Isrā'īl‎‎), албан ёһоор Израиль улас (Иврит хэлэн: מְדִינַת יִשְרָאֵל‎ , Medinat Yisra'el; арабаар دَوْلَةْ إِسْرَائِيل‎, Dawlat Isrā'īl‎‎) — Газар дундада тэнгисэй зүүн эрэг дээрэ оршохо баруун азиин орон юм. Хойто талаараа Ливан, зүүн хойто талаараа Сири, зүүн талаараа Йордан, баруун урда талаараа Египет оронуудтай хилэлдэг болон өөрын харисангуй жажаг нютагиинь газар зүйн хубида өөр өөр тусхай онсологтой. Баруун эрэг болон Газын хэлтэсшье мүн зэргэлдээ оршоно. Израилиин хүн зон ехэнхи хубинь Еврей үндэһэтэн болон үүгээрээ дэлхэйн сорын ганса Еврей орон юм. Еврейшуудһээ гадна Арабын Лалын шажантад, Христосой шажантад, Друзе, Самари зэрэг үндэһэтэн, шажантанууд оршодог.

Мүнөөнэй Израиль улас гурбан мянга гаруй жэлэй турша Иудын шажанай хамагай шухал ухагдахуунуудай нэгэ "Израилиин нютаг" (Eretz Yisrael)-һаа үндэһэтэй юм. Дэлхэйн нэгэдүгээр дайнай дараа Үндэһэтэнүүдэй Лигэнь "Еврей үндэһэтэндэ өөһэдын гэһэн орон" бүтээхэ зорилгоор Британиин Палестин дахи мандатые баталба. 1947 ондо НҮБ Палестинын мандатые Еврей, Араб хоёр уласта хубаахые баталһан байна. Арабын Барилдалгань энэ түлэблэлгые эсэргүүсэһэн болобош 1948 оной 5 һарын 14-ндэ Еврейн түрэ зуурын засагай газар Израилиие тусгаар тогтоноһоные мэдэгдэбэ. Дараань болоһон Араб-Израилиин дайнда Израиль илалта байгуулһанаар энэ уласай хилэ хизгаарые НҮБ-н хубааха түлэблэлгэдэ зааһанһаашье илүүгээр һунгаба. Энэ ябадалһаа хойшо зэргэлдээ оршохо олон Араб оронтой мүргэлдэжэ, үрэ дүндэнь олон томо дайн боложо үндэрлэжэ байгаа болон энэнь мүнөө хүрэтэр үргэлжэлһээр байна. Израиль улас анха байгуулагдаһанһаа хойшо, илангаяа зэргэлдээ оршохо Араб оронуудһаа түүнэй хилэ хизгаар болон бүри оршон тоготнхо эрхэнь хүрэтэр зүршэлтэй тулгарша байна. Харин Израилиинь Египет, Йордан оронуудтай энхэ тайбанай хэрээ байгуулжа, Палестиншуудтай бүри мүһэн зохисолдохо хэлэлсээр ябуулһаар байна.

Испани

Испани (испаняар España), албан ёһоор Испаниин хаанта улас (испаняар Reino de España) болбол Пиренейн хахад аралда, баруун урда Европодо оршодог улас юм. Испаниин эхэ газар бараг бүхэлеэрээ урда, зүүн талаараа газарай дундада тэнгистэй хилэлдэг. Маша бага зайда урда талаараа Гибралтар, хойто талаараа Франци, Андорра, Бискайн булан, баруун талаараа Атлантын далай, Португалтай хилэ залгана. Испаниин эзэмшэл газарта мүн Газар дундын тэнгисдэхи Балеарай аралнууд, Африкын эрье оршомой Атлантын далайдахи Канарай аралнууд, Мароккотой хилэ нэгэтэй хойто Африкын Сеута, Мелилья гэһэн хоёр автономито хотонуудшье мүн ородог. Испаниин газар нютаг 504 030 км² болоод баруун дэбисхэрээр Европодо хоёрто (Франциин дараа) жагсадаг. Мүн дундажа үндэрынь 650 м болон энэ үзүүлэлтэнь Швейцариин дараа Европодо хоёрто ороно.

Испани Европодо түрүүшын гоминидууд ерэһэн тухай болон энэ түбиин түүхын үмэнэхи үеын байдалые шудалхада шухала ажа холбогдолтой орон юм. Римэй эзэнтэ гүрэнэй дооро Һиспаниа (латаар Hispania) ехэдэ хүгжэжэ, эзэнтэ гүрэнэй эгээн шухала хэһэгүүдэй нэгэ болобо. Харин дунда зуунай үедэ германшуудай ударидалга дооро ороһон байна. Хожомынь Ибериин хахад арал бараг бүхэлеэрээ лалашуудай ударидалга дооро оробо. Харин удаан хугасаанай туршада Европын хойто хэһэгэй христосой шажанта уласууд доошо түлихэжэ, 1492 ондо лалашууд дарагдаһан болон мүн үеэр олон еврейшүүд хөөгдэхэ гү, али христосой шажанда хүсөөр оруулагдажа байба. Мүн 1492 ондо Колумб Америкэдэ хүрэжэ, дэлхэйн хэмжээтэй гүрэнэй эхилэл табигдаа һэн. XVI-һаа XVII-р зуунай эхин үе хүрэтэр Испани Европын эгээн хүсэрхэг гүрэн болоһон болобошье үргэлжэлһэн дайн зэргэ олон асуудалнуудай үрэ дүндэ хүсэн нүлөө багадхаһан байна. XX-р зуунай дунда үедэ дарангылалда үртэжэ эдэй засаг тогтонги байдалда хүрэһэн болобошье һүүлдэ хурдасатайгаар һэргэбэ. 1978 ондо Үндэһэн хуулита хаанта засагай дооро арадшалал дахин тогтохо болоһон. 1986 ондо Европын холбоондо оролсожо, эдэй засагай болон соёл уралигай һэргэн мандалтатай ушараа һэн.

Испани парламентын засаглалтай арадшалһан ороноор байгуулагдаһан Үндэһэн Хуулита хаанта улас болон 1986 онһоо Европын холбооной гэшүүн орон болонхой. Худалдан абаха шадабариин паритетаар тоосоһон ҮНБ-р тоособол Испаниин эдэй засаг дэлхэйдэ 11-да, Европын холбоондо 5-да ороно.

Итали

Итали (италяар Italia), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Итали Улас (италяар Repubblica Italiana), Урда Европодо, Апеннинын хахад аралда оршодог улас юм. Зүүн талада Адриатикын тэнгисээр, баруун талада Тирренэй ба Лигуриин тэнгисээр хүреэлэгдэнэ.

Итали уласай газар нютаг Апеннинын хахад арал болон Газар дундада тэнгистэ оршохо Сицили, Сардини гэһэн хоёр томо аралые хамардаг. Итали улас хойто талаараа Альпын уулаар Франци, Швейцари, Австри, Словени зэргэ уласуудтай хилэ залгажа оршодог. Бэеэ дааһан улас болохо Сан-Марино болон Ватикан Италиин нютаг дэбисхэр дотор оршодог.

Итали улас этруск, грек, Римые багтааһан Европын хүсэрхэг соёлнуудай нэгэ үлгы нютаг бэлэй. Ниислэл Рим хотонь түүхэдэ шухала дэлхэйн хото байгаа. Илангаяа эртын Римэй болон Римэй католик сүмын хубида. Энэ нютагые 3000 жэлэй турша Германи, кельт, франк, ломбард, Византи, грек, сарацин зэргэ улас, аймагууд эзэлэн түримхылжэ, нүүдэллэн һуурижажа байба. Дунда зуунай үедэ хойто зүгэй норманууд дайлажа, харин Ренессанс үедэ Италиин дайн боложо маша олон бэеэ дааһан уласууд болон задарһан. Иим байдалд тэдэниие гаданыхан эзлэн абахань элбэг байба. Харин Итали улас нэгдэжэ түүхэдээ анха удаа тусгаар тогтониһон үндэһэтэн улас болоһоноор дээрэхэ байдал үгы болоһон. Италиин хаанта засаглалын болон дэлхэйн дайнай үедэ Италинь дотороо маша ехэ зүршил тэмсэлтэй байһан болобшье Италиин Бүгэдэ Найрамдаха Улас бии болоһоноор нүхэсэл байдал тогтоборитой болоһон.

Мүнөөдэр Итали улас дэлхэйдэ ДНБ-эй хэмжээгээр долоондо, Хүнэй Хүгжэлэй Индексээр арбан долоондо орохо үзүүлэлтэтэй, үндэр хүгжэһэн оронуудай нэгэ юм. Энэ улас Ехэ Найман, Европын Холбоо, Баруун Европын Нэгэдэлын гэшүүн болоод одоогой Европын Холбоониие (1957 ондо Римэй хэрээниие үзэглэһэн) үндэһэлэгшэ оронуудай нэгэ юм. 2007 оной 1 һарын 1-нһээ эхилэн НҮБ-ын Аюулгүйн Зүблэлэй байнгын буһа гэшүүн болоһон. Итали уласай хүн зон Италишуудһаа бүрилдэдэг.

Оросой холбоото улас

Оросой холбоото улас (ородоор Росси́йская Федера́ция), тобшолбол Росси гү, али Орос Улас (ородоор Росси́я) — болбол Евразиин хойто хэһэгээр үргэлжэлхэ улас юм. Орос хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас холбооной 83 нютаг можоһоо бүрилдэнэ. Орос Улас зүүн тиишэ Норвеги, Финланд, Эстони, Латви, Литва, Польшо, Беларусь, Украина, Гүржи, Азербайджан, Казахстан, Хитад, Монгол, Хойто Солонгос гэһэн арбан дүрбэн гүрэнүүдтэ хилэ зурыдаг, мүн уһаар АНУ-ай Аляска можотой болон Япон уластай хилэ нэгэтэй.

Дэлхэйн эгээн томо улас болохо 17,075,400 хабтагай дүрбэлжэн километр газар нютагтай, юһэдэхи хүн зон ехээр һуурижаһан томо улас: хамтадаа 143 сая гаран хүн һууна; тиин эдэнэй 80 оршом процентнь ородууд болоно. Дэлхэйн банкын мэдээгээр, 2014 ондо Оросой холбоото уласай ХАШ-яар тоосоһон дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүн 3,745 ехэ наяд (триллион) доллар (нэгэ хүндэ 25 636 доллар) болобо. Үндэһэнэй мүнгэн тэмдэгтэ — Оросой дүхэриг гэжэ.

Оросой эзэнтэ гүрэн

Оросой эзэнтэ гүрэн (ородоор Российская Империя), 1721—1917 оной хоорондо оршон тогтоножо байһан хизгааргүй (1905 оной хубисхал болотор) эзэн хаанай засагта ангита колонито улас юм. Москвын хаанта уласай һуури дээрэ ородуудай бии болгоһоншье һаа, эзэмдэлгын ба колониин үргэдхэлэй замаар олон угсаатаиие багтаажа болоһон байна. Түүхэдэ хамагай томо газар нютагтай гүрэнүүдэй нэгэ юм. 1917 оной Октябриин хубисхалаар нуража, Бүгэдэ Найрамдаха Орос Улас, Зүблэлтэ Холбооноор залгамжалагдаһан. 1897 оной хүн зоной тоололгын мэдээгээр 125 сая 600 мянган хүн тоологдоһониинь тухай үедэ Британиин эзэнтэ улас, Манжын гүрэн хоёрой дараа гурбанда жагсажа байгаа.

Польшо

Бүгэдэ Найрамдаха Польшо Улас (польшоор Rzeczpospolita Polska) — Түб Европодо оршодог улас. Хойто талаараа Балтиин тэнгисээр хүреэлэгдэжэ, зүүн талаараа Орос (Калининградай можо), Литва, Беларусь, Украина, урда талаараа Словаки, Чехи, баруун талаараа Германи гэхэ долоон уластай газараар хилэлдэг. Польшын ниитэ газар нютагынь 312,679 км² болоод энэ дэлхэйдэ даланда, Европодо юһэндэ ороно. Хүн зониинь 38,5 сая үлүү болоод энэ дэлхэйдэ гуша дүрбэндэ жагсадаг.

Ниислэл хотонь — Варшава. Албан ёһоной хэлэниинь — польшо хэлэн.

Польшо болбол нэгэдэмэл улас, парламентын бүгэдэ найрамдаха улас юм. Юрэнхылэгшэнь — Анджей Дуда. Юрэнхы-сайд — Матеуш Моравецкий. Засаг захиргаанай талаар 16 аймагта (воеводолиг) хубаагдана.

Сэрэг

Сэрэг — ниигэмһээ хууляар, албан ёһоор үхэлэй хүсые хэрэглэхэ эрхэтэй, ехэбшэлэн буу зэбсэгые ашаглаха, аюулһаа уласые баталан ​​хамгаалха байгуулга юм. Сэрэг өөрын ниигэмдэ бусад үүргэтэй байжа болохо. Жээшэнь, улас түрын үзэл сурталые дүүтэлүүлхэ (сэрэгэй хунта), империалис замаар эдэй засагай дэмжэхэ гү, али ниигэмэй дотоодо хиналгын нэгэ хэлбэри байха үүргэ.

Cэрэгэй мэргэжэл ба түүхэ адли эртэ байна. Эртэ хамагай эртэнэй зураг зарим ударидагшадай гэһэн номыень эрхэ мэдэл, хүсэн шадалые харуулжа байна. МЭҮ 1274 ондо Кадешэй тулаанда II Рамзес засаглалай гол мүсэнүүдэй нэгэ байһан, эртэнэй Египетэй барельефынь магтажа байһан. Ази дахи мянган жэл Хитадай анханай эзэн хаан Цинь Ши Хуан тула тэрэнэй сэрэгэй болобо сохихо зорилготой бурхад тэрэнэй терракота сэрэгэйхээ хамта оршуулагдаһан бэлэй. Хамагай үнэншэ сэрэгэй хэрэгэй нэгэниинь олон хэрээлнүүд, удха зохёолой ном судар, түүншэлэн триумфай арка багана зэргэ дурсагалта үбые үлдээһэн Рома байһан.

Техас

Техас (англяар Texas) — Америкын Нэгэдэһэн Уласай Түб Урда хэһэгтэ оршодог АНУ-ай можо улас болоод Үншэн одоной можо улас гэжэ нэрэтэй. Ниислэлынь Остин хото. Техас нютаг дэбисхэр, хүн зоноороо АНУ-ай можо уласууд дундаа хоёрто ородог. Ниитэ 696,241 км2 нютаг дэбисхэртэй, 23.9 сая хүн зонтой. можо уласай эгээн томо хотонь Хьюстон. Даллас-Форт Вөрт-Арлингтон Техасын эгээн томо метрополитан бүһэ болоод АНУ-да дүрбэдэ ородог.

Дурна зүгһөө баруун зүгтэ аялхада Техасай газар ороной байдал Гүн Урдаһаа Баруун Урдын сүл болон аажуухан хубирха болоод нараһан ойһоо эхилээд сарсан заримдаг ой, тала нютаг, тэгһэнээ эсэстэнь Биг Бэндын сүл гаража ерэнэ. Техасай энэ үргэн уудам тала нютагһаа «Техаста юм бүхэн томо байдаг» гэһэн хэлэсэ үгэ гаража ерэһэн. Удаан хугасаанда Америкын үхэрэй ажахын түб боложо ерэһэн түүхээрээ Техас дэлхэйн ехэхэн хэһэгтэ ковбойн дүрэ түрэхөөр танигдадаг бэлэй.

Техас түүхэ, соёлой хубида Америкын Урдын ойро холбоотой. Гэхыдээ Испани, Мексикын харьяанда байһан түүхэтэй тула Техасые Баруун Урдын можо улас гэжэ ангилжа баһа болоно. Оршон һуугшадынь эдэ ангилалые хүлеэн зүбшөөрхын зэргэсээ олон хүн тусгаар Техасай онсо сарай бүһын шошгонуудһаа дээгүүр табигдаха ёһотой гэжэ үзэдэг.

Испани Техасые эзэмшэһэн түрүүшын Европын улас болоһон. Дараань 1836 ондо тусгаар тогтониһон Бүгэдэ Найрамдаха Техас Улас байгуулагдаха хүрэтэр тус газар нютаг Мексикын бүрилдэхүүндэ бэлэй. 1845 ондо тус улас АНУ-ай 28-дахи можо улас болоод нэгэдэжэ оробо. Техас иимэ АНУ-да нэгэдэһэниинь 1846 ондо Мексика-Америкын дайн дэгдэхэдэ хүргэһэн үйлэ ябадалай нэгэ байһан болоод уламаар Америкын эрхэтэнэй дайн дэгдэхэдэ хүрэһэн юм.

1900-аад оной үедэ тус можо уласта газарай тоһон элирһэнээр эдэй засагынь огсом ехэдхэһэн ажа. Тэрэнһээ хойшо Техасай эдэй засаг олон һалбари шэглэлээр хүгжэһэн. Техас үндэр технологи, био анагааха ухаанай шудалга, дээдэ болбосоролой томохон бааза һуури болон хүгжэһөөр байгаа бэлэй. Техас можо уласай ниитэ бүтээгдэхүүнөөр АНУ-да хоёрдохидо ородог.

Түрэг Улас

Түрэг (түрэгөөр Türkiye), албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Түрэг Улас тив хоорондой зүүн Европо болон баруун Азиин улас юм. Баруунһаа нара зүб тойруулбал Грек, Болгар, Гүрж, Армен, Азербайжан, Иран, Ирак, Сири гэхэ 8 уластай хилэлэдэг. Мүн урда, баруун, хойто талуудаараа Газарай дундада тэнгис, Эгейн тэнгис, Хара тэнгисээр хүбөөлэгдэнэ. Гантиг тэнгис, Босфорын, Дарданеллын хоолойнуудаар тибүүдые заагладаг. Ниислэл — Анкара, хамагай томо хото — Истанбул. Ниитээрээ шахуу Лалын шажан шүтэлгэтэй, албан ёһоной хэлэн Түрэг, баһа Иран гаралтай өөрһэдын хэлээр ярилсадаг Курд, Зазанар бии.

Ухаанта хүн

«Хүн» гээд эндэ ябуулагдана. Ондоо зүйлнүүдэй хуудаһые «Хүн (тодоруулга)»-һаа оложо болоно.Хүн гэдэгэнь һүн тэжээлтэнэй анги, Приматай баг, Хоминидай обогто багтаха Ухаанта хүн (Латин: «Homo sapiens») зүйлэй амитан юм. Дэлхэй дээрэ оршон бай бусад амиды махабад харисуулхад хүниинь маша үндэр хүгжэһэн тархитай болоод яриха, сэдьхэхэ, өөрыгөө шэнжэхэ шадабаритай болоно. Сэдьхэлгээнэй энэхүү шадабари, хойто хүл дээрээ ябадаг, бэеын боһоо хүгжэлтэй хослон хүниинь бусад зүйл амитадһаа элүүтэйгээр урда мүшөө ашиглан түрэл бүриин багажа хэхэ, хэрэглэхэ боломжотой болобо. ДНХ-гэй һудалгаагаар оршон үеын хүниинь ойролсоогоор 200,000 жэлэй үмэнэ Африка түбида үүдэн, уламаар бусад түбинууд рүү нүүн тархаһан байна. 2012 оной байдалаар Дэлхэйн хүн зон 7 тэрбумһаа дабаад байна.

Франци

Франци (францяар France) гү, али албан ёһоор Бүгэдэ Найрамдаха Франци Улас (францяар République française) — Европын болон Ехэ Найманай улас. Европодохи үндэһэн оронһоо гадна далайн санаахи газар нютагтай. Францын үндэһэн орон урда зүгэй Газарай дундада тэнгисһээ, хойто зүгтэ Ла-Маншын хоолой, Хойто тэнгис, зүүн зүгэй Рейн мүрэнһөө баруун зүгэй Атлантын далай хүрэнэ. Францишууд эхэ ороноо геометриин дүрсэһөө шалгаалжа L’Hexagone гү, али «зургаалжа» гэһэн нэрлэхэ олонтоо. Франци — Хахад-юрэнхылэгшын засаглалтай бүгэдэ найрамдаха улас болоод хуули тогтоохо, гүйсэдхэхэ болон шүүхэ засаглал нэгэдэмэл. Ниислэл хото — Парис. Эхэ газарай Франци Бельги, Люксембург, Герман, Швейцари, Итали, Монако, Андорра, Испани уласуудтай хилэлэдэг. Мүн Францын газар нютаг болохо Франциин Гвианани Бразил, Суринам уласуудтай, Синт-Мартен Нидерландын Антилын аралнуудтай тус тус хилэ залгана. Ла-Маншын хоолойгоор Ехэ Британитай залгадаг. Франци гээшэ нютаг дэисхэрээрээ Европын холбооной эгээн томо улас орон болоод (Орос Украина хоёрой һүүлдэ) Европын гурбадахи томо улас орон мүн. Парис болбол Франциин ниислэл хото болон Лион, Марсель, Тулузэ ба Лилль урда оронойнгоо эгээн томо хото.

Франци XVII болон XVIII зуун жэлдэ Европодохи ударидалгын үүрэгтэй ба хэтэ хүсэрхэг томо гүрэн байгаа. Илангаяа Францин улас түрын бодолгын ба соёлой талаархи харизма удхатай байна: XIV Людовик хаанай ордон Европын абсолютис уласуудай үльгэр жэшээ байгаад, Франциин хубисхал ба Эрхэтэн хүнэй эрхын тухай тунхаглал олон улас оронуудта арадшалалай хүгжөөхые туһалба. Франци далайн саада хоёр удаа колониальна эзэнтэ гүрэниие байгуулба. Түрүүшын эзэнтэ гүрэниинь Хойто Америкын томо хубиие эзэлээ һэн ба XVIII зуунай дундада Долоон жэлэй дайнай үрэ дүндэ үгы болоһон

байгаа; Африкада түблэрһэн хоёрдохи эзэнтэ гүрэн XIX зуун жэлһээ XX зуун жэлэй хүрэтэр дэлхэйн хоёрдохи томо эзэнтэ гүрэн байгаа. XXI зуун жэлдэ Франци Германитай зэргэлэн евроинтеграцилгын жолоогшо гүрэн гэгдэнхэй.

Франци үндэһэн хуулиин ёһоор хубаагдашагүй, шажанһаа амяарлаһан, арадшалһан ба ниигэмэй улас юм. Үндэһэн хуулинь «арадай бэелүүлһэн, арадай түлөө арадай засаглалые» тунхагдана. Хүнэй хүгжөөлгын индексын талаар (2015), Франци дэлхэйдэ 21 һуури эримбэ дээрэ жагсана. Нэрлэһэн дотоодын ниитэ бүтээгдэхүүниие хэмжэбэл, Франци хадаа зургаадахи томо арадай ажахы мүн. 2016 ондо Франциин нэгэ хүндэ худалдан абаха шадабари 19 254 евро байгаа (харисуулбал, Германи 21 879 евро, Ехэ Британи 21 141 евро). Амидаралай түбшэн, болбосоролой түбшэн ба дундажа наһалалта үндэр байна. Дэлхэйн эгээн аялан ябадаг улас гүрэн болоод жэл бүри 83 шахуу сая хари уласай туристнуудые угтана.Франци НАТО оронуудай дунда гурбадахи ехэ зэбсэгтэ хүсэниие даажа, Европын холбооной эгээн олон сэрэгтэй юм. НҮБ-ын Аюулгүй байдалай зүблэлэй табан байнга гэшүүдэй нэгэн болоод, 2010 байдалаар дэлхэйдэ гурбадахи олон сүмын зэбсэгтэй атом гүрэн юм. Тус улас Европын холбооной ба Нэгэдэһэн Үндэһэтэнэй Байгуулгын үндэһэлэгшэ гэшүүн, Франкофониин, Ехэ Долооной, Ехэ Хориной, НАТО-гой, Эдэй засагай хамтын ажаллалгын ба хүгжэлтын байгуулгын (OECD), Дэлхэйн худалдаанай байгуулга (WTO) ба Латын холбооной гэшүүн мүн.

Парисай 2015 оной 11 һарын 13-ай терактын һүүлдэ эхэ газарай Францида онсогой байдал үнгэрнэ.

Япон Улас

Япон (японоор

日本 (にほん), Ниппон, Ниһон), албан ёһоор Япон Улас (японоор

日本国 (にほんこく) Ниппон кокү али Ниһон кокү) — Ази (Евразиин) дурна хэһэгтэ Номгон далайн зүүн хэһэгтэ Япон ольтирогто оршохо аралай улас юм.

Бусад хэлээр

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.