Sefardi

Sefardi su Jevreji Španije, Portugala, Sjeverne Afrike i Bliskog istoka. Pridjev "sefardski" i odgovarajuće imenice sefardi (jednina) i sefarda (množina) su izvedeni iz hebrejske riječi "Sefaradu", koja se odnosi na Španiju.[1] Često se smatra da se njihov dolazak u Španiju dogodio ubrzo nakon što je babilonski kralj Nabukodonosor II osvojio Jerusalem i uništio hram 586. p.n.e.[2] Sefardi se često dijele na Sefarde iz Španije i Portugala, i Mizrahim iz Sjeverne Afrike i Bliskog istoka. Riječ "Mizrahia" dolazi iz hebrejskog jezika i znači "istočnjak". Postoji mnogo preklapanja između Sefarda i Mizrahim. Do 1400. godine, na Iberijsko poluostrvo, Sjeverna Afrika i Bliski istok su bili pod kontrolom muslimana, koji su uglavnom Jevrejima dozvoljavali da se slobodno kreću po cijeloj regiji. Ova relativno blagonaklona vladavina omogućila je da se sefardski judaizam razvije.[1] Nakon što su ediktom takozvanih "katoličkih vladara", Ferdinanda Aragonskog i Izabele od Kastilje, od 31. marta 1492. godine protjerani prvo iz Španije, potom i iz Portugala, iberijski Jevreji su utočište našli uglavnom u pokrajinama Osmanlijskog carstva. Sultan Sulejman Veličanstveni je prihvatio i zaštitio prognane, smatrajući ih vrijednim i konstruktivnim. Nakon pojedinačnih dolazaka, već početkom 16. vijeka, Jevreji se u Bosnu i Hercegovinu i Sarajevo u većem broju doseljavaju oko 1550. godine.[3]

Sarajevo Old Synagogue 01
Stara sefardska sinagoga u Sarajevu izgrađena 1587. godine.

Također pogledajte

Reference

  1. ^ a b http://www.jewfaq.org/ashkseph.htm
  2. ^ http://www.orbilat.com/Languages/Spanish-Ladino/History/Ladino-History.htm
  3. ^ http://www.makabijada.com/dopis/gradovi/SA%20valerijan.htm
Bosna i Hercegovina

Bosna i Hercegovina (skraćeno BiH, neformalno Bosna, ćirilica Босна и Херцеговина) je suverena država u jugoistočnom dijelu Evrope, smještena na zapadu Balkanskog poluostrva. Sa sjevera, zapada i jugozapada graniči sa Hrvatskom, s istoka sa Srbijom i na jugoistoku s Crnom Gorom. Glavni a ujedno i najveći grad države je Sarajevo. Nezavisnost je stekla 1. marta 1992. godine nakon odluke građana BiH referendumom o samoopredjeljenju. Prema rezultatima Popisa stanovništva iz 2013. godine imala je 3.531.159 stanovnikaPodručje Bosne i Hercegovine je stalno naseljeno još od doba neolita otkad su postojala naselja keltske i ilirske civilizacije. Kulturološki, politički i društveno, jedna je od historijski najbogatijih zemalja regiona, nakon što je prvi put naseljena slavenskim narodima koji je i danas nastanjuju još od 6. do 9. vijeka. Na njenom teritoriju osnovana je i prva samostalna banovina u regiji, Bosanska banovina, u ranom 12. vijeku, od naroda koji se nazivao dobri Bošnjani. Bosanska Banovina je krajem 14. vijeka prerasla u Kraljevinu Bosnu koja je na samom svom početku, za vrijeme vladavine kralja Tvrtko I bila relativno velika i stabilna država. Smrću Tvrtka I snaga i uticaj bosanske države polahko opada. U to doba Osmanlijsko carstvo započinje invaziju na Jugoistočnu Evropu što je predstavljalo veliku prijetnju i za Kraljevinu Bosnu. Iscrpljena unutrašnjim sukobima i prepuštena sama sebi, pod vladavinom posljednjeg kralja Stjepana Tomaševića 1463. godine Bosna gubi nezavisnost. U narednom vijeku čitavo područje današnje Bosne i Hercegovine ulazi u sastav Osmanlijskog Carstva i postaje njena najzapadnija provincija. Slabljenjem Osmanlijskog Carstva, nakon Berlinskog kongresa Austro-ugarska je izvršila okupaciju Bosne i Hercegovine što će potrajati do Prvog svjetskog rata. Između dva svjetska rata, Bosna i Hercegovina je bila u sastavu dvije Kraljevine, a potom i u sastavu SFRJ kao jedna od njenih šest republika. Raspadom Jugoslavije proglašava nezavisnost usljed čega izbija rat u Bosni i Hercegovini koji traje od 1992. do 1995. godine.

Bosna i Hercegovina je regionalno i međunarodno poznata po svojim prirodnim ljepotama i kulturnom naslijeđu, svojoj kuhinji, eklektičnoj i jedinstvenoj muzici, arhitekturi i svojim festivalima, od kojih su neki jedni od najvećih i najuglednijih takve vrste u jugoistočnoj Evropi.U Bosni i Hercegovini uglavnom žive tri konstitutivna naroda, Bošnjaci, Srbi i Hrvati, a Bošnjaci su etnička većina. Pored ovih naroda u Bosni i Hecegovini žive i druge etničke zajednice: Albanci, Crnogorci, Jevreji, Makedonci, Romi, Slovenci, Turci i drugi. Bez obzira na etničku pripadnost, državljani Bosne i Hercegovine se često od strane drugih kolokvijalno identifikuju kao Bosanci. Pojmovi Hercegovac i Bosanac se održavaju na osnovu regionalne, a ne etničke razlike, pri čemu se granice regije Hercegovine ne mogu precizno definirati. Osim toga, zemlja se jednostavno nazivala Bosna sve do austrougarske okupacije krajem 19. vijeka.Država je s visokim stepenom Indeksa ljudskog razvoja, s ekonomijom kojom dominiraju industrija i poljoprivredni sektor i s značajanim udjelom sektora turizma i usluga.

Potencijalni je kandidat za članstvo u Evropskoj uniji i kandidat za članstvo u NATO-u od aprila 2010. godine, kada je potpisala Akcioni plan za članstvo na samitu u Talinu,članica je partnerstva za mir.Osim toga, Bosna i Hercegovina je članica i pridruženi član mnogih međunarodnih organizacija: UN-a (od 22. maja 1992), Vijeća Evrope (od aprila 2002) godine, članica i osnivač Mediteranske unije od njenog osnivanja u julu 2008. godine, Organizacije za evropsku sigurnost i saradnju (OSCE),G77, CEFTA-e, posmatrač u Organizaciji islamske konferencije (OIC),posmatrač u pokretu nesvrstanih i dr.

Pomorska je država jer na jugu svoje teritorije, kod Neuma, izlazi na Jadransko more.

Flory Jagoda

Flory Jagoda (1925. Sarajevo) je bosansko-američka kantautorica i interpretatorica pjesama na judeo-espanolu, zaboravljenom jeziku bosanskih Sefarda. Rođena je u Sarajevu, djetinjstvo je provela u Vlasenici, a rat preživljava u internaciji na Korčuli, da bi se potom iselila u Sjedinjene Američke Države, gdje i danas živi i pjeva. Svoj život posvećuje očuvanju muzičke i lirske tradicije bosanskih Jevreja. Dio svojih pjesama naučila je od svoje vlaseničke none, a pjeva i dječje uspavanke, pjesmice o prstima na ruci, žalobne romanse o napuštenom domu u španskoj domovini, pjesme u čast Hanuke, pjesme o opsadi Jeruzalema i brojne druge. Kultna je figura američke etno muzike i njene kulturne scene. Snimila je niz albuma sa sefardskim narodnim pjesmama, te ponešto vlastitih kompozicija.

Njen glas se doima mladim i lijepim, a njeno pjevanje je neponovljivo i nemoguće ga je naučiti. To je manira u kojoj se na najoriginalniji način španske melodije stapaju s Orijentom i prepoznatljivim balkanskim ritmovima.

Grob Moše Danona u Stocu

Grob Moše Danona nalazi se u općini Stolac, Bosna i Hercegovina. Sa okolnim prostorom i havrom na Krajšini, proglašen je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Spomenik nalazi se na lokalitetu Krajšina, na putu Stolac – Mostar, 2 km udaljen od centra Stoca. Postavljen na postolje dimenzija 190x80x90 cm. Dimenzije su 150x50x80 cm. Sa sjeverne strane je uklesan drugi natpis na starohebrejskom.

Ovaj nadgrobni spomenik obilježava grob sarajevskog rabina Moše Danona, člana jevrejske zajednice sa početka XIX stoljeća. Imenovan je za hamambašija 1815. godine, a petnaest godina kasnije, u vrijeme teških prilika za jevrejsku zajednicu na teritoriju Bosne i Hercegovine, pošao je pješke na put u Palestinu, želeći umrijeti i biti pokopan u Svetoj Zemlji. Na tom putu je i umro, i to u blizini Stoca, na mjestu gdje je i sahranjen. Spomenik su mu podigli sunarodnici deset godina nakon njegove smrti.

Deset godina nakon smrti Moče Danona ovo mjesto je postalo mjestom hodočašća Jevreja sefarda, ne samo Bosne i Hercegovine, nego i ostalih krajeva u kojima su Sefardi živjeli. Jednom godišnje na rođendan Moče Danona 14. juna i na datum njegove smrti počela bi njihova okupljanja. Stare fotografjje iz vremena prije II svjetskog rata prikazuju veliku masu ljudi okupljenu oko spomenika sa natpisom. Iako je pripadao jevrejskoj kulturi, spomenik je bio jako poštovan i kod muslimana, a naročito kod derviša. Slično ovome hodočašću je hodočašće muslimana u tekiju na Buni u Blagaju.

Havra je od spomenika udaljena 35 metara. Havra nije prostor za redovno obavljanje molitvi Jevreja, nego je uobičajno prostor žaljenja, zajedničkog oplakivanja,

Historija Osmanlijskog Carstva

Osmanlijsko Carstvo je osnovao sultan Osman I 1299. godine. Kada je sultan Mehmed II osvojio Konstantinopolj (današnji Istanbul) 1453. godine, Osmanlijsko Carstvo je preraslo u moćnu imperiju. Carstvo je dostiglo svoj vrhunac tokom vladavine Sulejmana Veličanstvenog u 16. stoljeću, prostirući se od Perzijskog zaliva na istoku do Mađarske na zapadu, i od Egipta na jugu do Kavkaza na sjeveru. Nakon poraza u bici kod Beča 1683. godine, carstvo je započelo sporo opadanje moći, što je kulminiralo porazom Osmanlijskog Carstva u Prvom svjetskom ratu. Carstvo se raspalo nakon završetka Prvog svjetskog rata 1918. godine.

Jevreji u Bosni i Hercegovini

Jevreji su se kao etnička vjerska zajednica u BiH pojavili nakon progona iz Španije krajem 15. vijeka, kada su tražeći utočište došli u Bosnu (tada u sastavu Osmanlijske imperije).

Jevrejska zajednica se održala do današnjih dana, iako u malom broju. Veliki broj Jevreja u gradskim sredinama BiH (Sarajevo, Tuzla, Banja Luka, Doboj, Zenica itd.) se utopio u lokalno stanovništvo islamiziranjem, a značajan dio je nestao u pogromima tokom Drugog svjetskog rata (danas u Tuzli stoji spomenik "Suza" posvećen tim dešavanjima). Jedan dio je nakon rata kao svoj novi dom odabrao Izrael. O dugotrajnom prisustvu Jevreja u BiH svjedoče sinagoga u Sarajevu, kao i Jevrejska groblja u Sarajevu, Bihaću i Tuzli, koji su danas više historijski spomenici nego funkcionalne cjeline. Također su postojala dva groblja u Banjoj Luci, kao i četiri sinagoge.

Od današnjih bh. političara jevrejskog porijekla, najpoznatiji je Ministar vanjskih poslova Bosne i Hercegovine Sven Alkalaj, iz Stranke za BiH, kojem su politički predstavnici Bošnjaka ustupili mjesto u Vijeću ministara. Prema postojećim ustavnim rješenjima, osporenim presudama Evropskog suda pravde, samo konstitutivni narodi, tj. Bošnjaci, Srbi i Hrvati, obavezno imaju etničke predstavnike u Vijeću ministara na bazi pariteta, dok ostalim građanima zemlje to pravo je uskraćeno.

Jevrejsko groblje u Bihaću

Jevrejsko groblje u Bihaću nalazi se u Bihaću, Bosna i Hercegovina. Proglašene su za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine.

Jevrejsko groblje u Sarajevu

Jevrejsko groblje u Sarajevu smješteno je u jugozapadnom dijelu Sarajeva, u predjelu Kovačići i Debelo Brdo. Cijeli kompleks se prostire na površini od 31.160 m2, O nastanku i razvoju groblja do 16. vijeka nema pouzdane dokumentacije, ali se na osnovu podataka protokola Jevrejske općine, 1630. može uzeti kao godina osnivanja ovog groblja.

Groblje je nastalo uz srednjovjekovnu nekropolu stećaka na lokalitetu Borak uz stari kamenolom na Šatoriji iz koga je vađen kamen kako za srednjovijekovne stećke, tako i za jevrejske nadgrobnike. Sefardi na ovom prostoru stvaraju jedinstvene nadgrobnike kakvih, po njihovim domomorfnim oblicima i simboličkoj motivici, nema među jevrejskim spomenicima nigdje u svijetu.

U sklopu groblja nalaze se i grobljanska kapela, spomen-kosturnica iz 1952. godine, spomenik žrtvama ustaškog terora, aškenaska kosturnica iz 1962. godine, spomen-kosturnica uz aškenasku kosturnicu, česma i ograda. Sve zajedno kao grobljanska cjelina je proglašeno Nacionalnim spomenikom Bosne i Hercegovine 2. septembra 2004. godine.

Najstariji sačuvani nadgrobni spomenik na ovom groblju pripada prvom sarajevskom rabinu. Na prsima njegovog stećka piše:

Samuel Baruh, 1630-1650. Nadgrobni kamen pravednika.

Pored njega, ispod 3.850 spomenika počivaju porodice: Abinun, Albahari, Altarac, Atijas, Baruh, Daniti, Danon, Finci, Gaon, Kabiljo, Kajon, Kalderon, Kamhi, Katan, Konforti, Kunorti, Levi, Maestro, Montilja, Ovadija, Ozmo, Pardo, Pesah, Pinto, Salom. A najveći i najteži spomenik pripada pokojnom Samuelu Pinti.

Jevrejsko groblje u Tuzli

Jevrejsko groblje u Tuzli, na lokalitetu Borić, Tuzla, je svjedočanstvo jevrejskog prisustva u historiji Bosne i Hercegovine. Na sjednici Komisije za očuvanje nacionalnih spomenika održanoj od 31. jula 2018. godine, groblje proglašeno je za nacionalni spomenik Bosne i Hercegovine. Ovu odluku Komisija je donijela u sljedećem sastavu: Amir Pašić, Goran Milojević i Radoje Vidović.

Kultura Bosne i Hercegovine

Iako relativno mala zemlja, Bosna i Hercegovina ima bogatu kulturu koja je imala veliki utjecaj na ostale zemlje Balkana, a kadkad i na cijeli svijet. Ona se ispoljavala na raznim područjima ljudske djelatnosti kao što je muzika, književnost, film, likovnu i primijenjenu umjetnost, te design i savremeni mediji. Bosna i Hercegovina je uz Mađarsku, jedina zemlja u regiji, koja je dala više od jednog dobitnika prestižne Nobelove nagrade: Vladimir Prelog za hemiju 1975. godine i Ivo Andrić 1961. godine za književnost.

Bosna i Hercegovina ima i dva oskarovca i to: Danisa Tanovića 2001. godine i Dušana Vukotića 1961. godine.

Prvi dobitnik Američke filmske akademije, nagrade “Oscar” rođen je u Bosni i Hercegovini 7. februara 1927. godine u Bileći. Dušan Vukotić (1927-1998.), redatelj, scenarist, crtač, animator, dobio je Oskara 1961. godine za kratki animirani film "Surogat" (Ersatz).

Glavni grad Sarajevo je bio domaćin 14. zimskih olimpijskih igara, koje su bile ne samo druženje mladih sportista iz cijeloga svijeta, nego i igre kulture, mira i prijateljstva.

Laura Papo Bohoreta

Laura Papo Bohoreta (rođena Luna Levi; Sarajevo 15. mart 1891 – Sarajevo, 1941) bila je jugoslavenska feministkinja, spisateljica, književnica i prevoditeljica koja se istakla na istraživanju prošlosti sefardske žene u Bosni i Hercegovini.

Pramenka

Pramenka je autohtona domaća ovca koja je nekada bila raširena u cijeloj Evropi, a sada je najzastupljenija u balkanskim zemljama. Pramenka je kasnostasna ovca skromnih uslova gajenja i otporna na bolesti. Gajila se tokom vijekova u brdsko-planinskim prijedelima na ekstenzivnom (primitivnom) ovčarstvu. Od sredine 20. vijeka u Jugoslaviji vršilo se oplemenjivanje pramenke sa visokoproduktivnim rasama ovci radi poboljšanja njenih proizvodnih vrijednosti.

Sarajevo

Sarajevo je glavni i najveći grad Bosne i Hercegovine, njena metropola i njen najveći urbani, kulturni, ekonomski i prometni centar, glavni grad Federacije Bosne i Hercegovine i sjedište Kantona Sarajevo. Prema popisu stanovništva iz 1991. grad je po tadašnjoj strukturi sa deset općina imao 527.049, a po popisu stanovništva iz 2013. i trenutnoj teritorijalnoj podjeli sa četiri općine 275.524. Nalazi se u središnjem dijelu jugoistočne Evrope i Balkana. Kroz grad protiče rijeka Miljacka, a u neposrednoj blizini grada u općini Ilidža je i izvorište rijeke Bosne, izletištem Vrelom Bosne. Oko grada nalaze se planine: Jahorina, Bjelašnica, Igman, Treskavica i Trebević.

Sarajevo je vodeći politički, društveni i kulturni centar u Bosni i Hercegovini i istaknuti kulturni centar na Balkanu. Grad je poznat po svojoj tradicionalnoj kulturnoj i religijskoj raznolikosti, sa pripadnicima islama, pravoslavlja, katolicizma i judaizma koji tu egzistiraju stoljećima. Zbog svoje duge i bogate historije, vjerskih i kulturnih raznolikosti, Sarajevo se ponekad naziva Jerusalem Evrope ili Jerusalem Balkana. Jedan je od rijetkih evropskih gradova u čijem se centru, u neposrednoj blizini, nalaze bogomolje sve tri velike monoteističke religije: džamija, katolička crkva, pravoslavna crkva i sinagoga. Sarajevo je 2011. nominovano za Evropski glavni grad kulture 2014. a 2019. je zajedno sa Istočnim Sarajevom bio domaćin Evropskog zimskog olimpijskog festivala mladih 2019.

Sarajevska hagada

Sarajevska hagada jevrejski je rukopisno oslikani kodeks nastao u drugoj polovini 14. stoljeća na području sjeverne Španije. Na tlo Bosne i Hercegovine donijeli su je protjerani Jevreji Sefardi. Na hebrejskom jeziku hagada (haggadah) znači "priča".

Smatra se jednom od najljepših knjiga ove vrste, a čuva se u Zemaljskom muzeju u Sarajevu i u njegovom je posjedu od 1894, dok je prije toga pripadala sarajevskoj jevrejskoj porodici Kohen.

Nakon Drugog svjetskog rata čuvana je u čeličnoj kaseti Zemaljskog muzeja. Najviše jednom u godini pokazivana je javnosti. U Madridu je 1992. bila priređena svjetska izložba. Obilježavalo se 500 godina od progona Jevreja iz Španije.Organizatori izložbe tražili su Hagadu, međutim, uslijed rata u Bosni i Hercegovini knjiga nije napustila Sarajevo.

Zbog osjetljivosti materijala, originalna Hagada javno se izlaže samo četiri puta godišnje.

Sadržaj Sarajevske hagade ispisan je krasnopisom na prerađenoj i istančanoj koži, u periodu kad papir još nije bio ušao u masovnu upotrebu. Ova knjiga ima 142 pergamentska lista, dimenzija 16,5 × 22,8 cm. Neki od njih ispisani su krasnopisom, neki su iluminirani, a neki, opet, potpuno prazni. Uvezani su u tabake od po osam ili 12 stranica.

Iako autor nije poznat, gotovo je sigurno da je nastala kao vjenčani poklon.

Sarajevska hagada važan je dio bosanskohercegovačke tradicije.

Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine

Zemaljski muzej Bosne i Hercegovine u Sarajevu najstarija je muzejska institucija u Bosni i Hercegovini, osnovana 1. februara 1888, za vrijeme austro-ugarske vladavine. U početku je bio smješten u neuvjetnim prostorijama da bi regulacijskim planom iz 1909. bila načinjena skica muzeja i predviđena njegova izgradnja u centralnom dijelu Sarajeva, na današnjem Trgu Bosne i Hercegovine. Arhitekt Karlo Paržik uradio je projekt za zgradu muzeja, koja se sastoji od četiri zasebna paviljona, međusobno povezana terasama, s unutrašnjim atrijem, gdje je smješten botanički vrt. Zgrada je rađena u neorenesansnom stilu. Zanimljivo je da je to jedina zgrada muzeja u jugoistočnoj Evropi namjenski građena za tu svrhu.

Zemaljski muzej uspio je sakupiti dobar dio kulturnog i nacionalnog naslijeđa zemlje i svih njenih naroda. Eksponati su razvrstani po odjeljenjima (arheološko, etnološko i odjeljenje prirodnih nauka) u nekoliko zbirki (folklorna, numizmatička, prirodoslovna, prahistorijska, antička i druge), a najznačajniji muzejski eksponat jest poznata Sarajevska hagada, tradicionalna jevrejska knjiga, koju su Sefardi donijeli u Sarajevo po svom progonu iz Španije.

Muzej je teško oštećen u toku posljednjih ratnih sukoba u Bosni i Hercegovini od 1992. do 1995, a tadašnji direktor, dr. Rizo Sijarić, poginuo je prilikom granatiranja muzeja u decembru 1993.Iako je problem nepotpunog i nepravovremenog finansiranja bio evidentan kroz poslijeratne godine rada muzeja, 4. oktobra 2012. muzej je zatvoren za javnost. Zaposlenici su nastavili, bez bilo kakvih sredstava, voditi brigu o muzejskim eksponatima i zbirkama. Muzej je za javnost ponovo otvoren 15. septembra 2015. Vrijeme za posjete jest od utorka do petka od 10 do 19, a vikendom od 10 do 14 sati.

Španija

Španija, zvanično Kraljevina Španija (španski: Reino de España; galicijski: Reino de España; katalonski: Regne d’Espanya; asturijski: Reinu d’España; baskijski: Espainiako Erresuma; oksitanski: Reialme d’Espanha), jest država na jugozapadu Evrope i parlamentarna nasljedna kraljevina. Najvećim dijelom se nalazi na Pirenejskom (Iberskom) poluostrvu. Administrativno je podijeljena na 17 autonomnih zajednica i dva autonomna grada (španski: ciudades autónomas), Ceuta i Melilla. Glavni i najveći grad Španije je Madrid, a veći gradovi su Barcelona, Valencia, Sevilla, Bilbao i Málaga.

Članica je Ujedinjenih nacija, Evropske unije, OECD-a i NATO saveza. Ona se ubraja u veoma razvijene zemlje, a prema podacima iz 2012. bila je među dvadeset najvećih zemalja izvoznika i uvoznika u svijetu. Smatra se jednom od vodećih turističkih zemalja u svijetu, prema podacima iz 2016. treća je zemlja po broju stranih turista.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.