Prvi svjetski rat

Prvi svjetski rat bio je globalni rat uglavnom vođen na teritoriji Evrope a koji je započeo 28. juna 1914. godine i trajao do 11. novembra 1918. godine. Od vremena izbijanja do početka Drugog svjetskog rata, nazivan je jednostavno svjetski rat ili Veliki rat, a nakon toga Prvi svjetski rat, termin koji se uglavnom i koristi. U Americi je prvobitno nazvan Evropski rat ali se i danas često naziva Veliki rat (eng. Great War). Sa 70 miliona mobilisanih vojnika, od čega njih 60 miliona u Evropi, rat se s pravom smatra kao jedan od najvećih ratova u historiji čovječanstva.[1][2] Kao rezultat ratnih aktivnosti stradalo je 9 miliona vojnika i 7 miliona civilnih žrtava. Bio je to jedan od najsmrtonosnijih sukoba u historiji, koji je otvorio put velikim političkim promjenama, uključujući i revolucije u mnogim zemljama.[3]

Rat se vodio između velikih svjetskih ekonomskih sila[4] koje su bile svrstane u dva suprotna saveza: Saveznici (Velika Britanija, Francuska i Rusija) i Centralne sile (Njemačka i Austro-Ugarska). Ovi savezi su se reorganizirali i uključili su više država u rat: Italija, Japan i SAD su se pridružile Saveznicima a Osmanlijsko carstvo i Bugarska Centralnim silama.

Iako je oživljavanje imperijalizma glavni uzrok, neposredni povod za rat je bio atentat na austrijskog nadvojvodu Franza Ferdinanda, prijestolonasljednika Austro-Ugarske, od strane srpskog nacionaliste Gavrila Principa u Sarajevu 28. juna 1914. godine. Ovo je pokrenulo diplomatsku krizu kada je Austro-Ugarska isporučila ultimatum Srbiji.[5][6] U toku jedne sedmice, velike sile su bile u ratu, a sukob se proširio širom svijeta.

Dana 28. jula, Austro-Ugarska je objavila rat i pokrenula invaziju na Srbiju.[7][8] Rusija se mobilizirala, Njemačka je napala neutralnu Belgiju i Luksemburg prije polaska na Francusku, a Velika Britanija je objavila rat Njemačkoj. Francuska je zaustavila njemačku vojsku na svojoj granici, i ta granica će biti poznata kao zapadni front, koji će se vrlo malo promijeniti sve do 1917. godine. U međuvremenu, na istočnom frontu, ruska vojska je bila uspješna protiv Austro-Ugarske, ali je zaustavljena od strane Njemačke. U novembru 1914. godine Osmanlijsko carstvo se pridružilo ratu, otvorivši frontove na Kavkazu, Sinaju i Mezopotamiji. Italija i Bugarska su ušle u rat 1915. godine, Rumunija 1916. a SAD 1917. godine.

Rat je proizveo revoluciju u Rusiji u martu 1917. godine i naknadnu revoluciju u novembru, što je dovelo do primirja između Centralnih sila i Rusije. Dana 4. novembra 1918. godine Austro-Ugarska je pristala na primirje. Njemačka koja je imala problema sa revolucionarima pristala je na primirje 11. novembra 1918. godine čime je okončan rat pobjedom saveznika.

Do kraja rata, četiri glavne imperijalne sile - Njemačko carstvo, Rusko carstvo, Austro-Ugarska i Osmanlijsko carstvo - prestale su da postoje. Države nasljednice su izgubile značajnu teritoriju. Karta Evrope je ponovo nacrtana, s nekoliko obnovljenih ili stvorenih nezavisnih država. Liga naroda je formirana s ciljem sprečavanja ponavljanja ovakvih užasnih sukoba. Ovaj cilj nije uspio. U oslabljenim državama obnovio se evropski nacionalizam i njemački osjećaj poniženja doprinio je porastu fašizma i stvaranja uvjeta za Drugi svjetski rat.

Prvi svjetski rat
WWImontage
Datum 28. juli 191411. novembar 1918
Lokacija Evropa, Afrika, Bliski Istok
Sukobljene strane
Francuska
Flag of the United Kingdom.svg Britansko carstvo
Flag of Russia.svg Rusko carstvo (1914-17)
Flag of Italy (1861–1946).svg Kraljevina Italija (1915-18)
SAD
Japan
State Flag of Serbia (1882-1918).svg Kraljevina Srbija
Rumunija (1916-18)
Belgija
Hellenic Kingdom Flag 1935.svg Kraljevina Grčka (1917-18)
Portugal (1916-18)
Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg Kraljevina Crna Gora (1914-16)
Brazil (1916-18)
Flag of the German Empire.svg Njemačko carstvo
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Austro-Ugarska
Ottoman flag.svg Osmanlijsko Carstvo
Flag of Bulgaria.svg Kraljevina Bugarska (1915-18)
Komandanti
Flag of France.svg Raymond Poincaré

Flag of France.svg Georges Clemenceau
Flag of France.svg Ferdinand Foch
Flag of the United Kingdom.svg H. H. Asquith
Flag of the United Kingdom.svg David Lloyd George
Flag of Russia.svg Nicholas II
Flag of Italy (1861–1946).svg Antonio Salandra
Flag of Italy (1861–1946).svg Vittorio Orlando

Flag of the United States.svg Woodrow Wilson
Flag of the German Empire.svg Wilhelm II

Flag of the German Empire.svg Paul von Hindenburg
Flag of the German Empire.svg Erich Ludendorff
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Franz Joseph I
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg Karl I
Ottoman flag.svg İsmail Enver

Flag of Bulgaria.svg Ferdinand I
Vojne jedinice
Flag of Russia.svg 15 000 000
Flag of France.svg 8 317 000
Flag of Italy (1861–1946).svg 5 200 000
Flag of the United Kingdom.svg 5 000 000+
Flag of the United States.svg 4 000 000
Flag of Romania.svg 660 000
State Flag of Serbia (1882-1918).svg 420 000
Flag of Belgium.svg 267 000
Hellenic Kingdom Flag 1935.svg 250 000
Flag of Montenegro (1905–1918, 1941–1944).svg 40 000+
Flag of Portugal.svg 33 000
Ukupno: 39 087 000+
Flag of the German Empire.svg 13 000 000
Flag of Austria-Hungary (1869-1918).svg 7 800 000
Ottoman flag.svg 2 000 000+
Flag of Bulgaria.svg 1 200 000+
Ukupno: 24 000 000+
Žrtve
Ubijenih:
5 525 000
Ranjenih:
12 831 500
Ubijenih:
4 386 000
Ranjenih:
8 388 000

Naziv

U Kanadi, Magazin Maclean je u oktobru 1914. godine rekao: "Neki ratovi imaju ime. Ovo je Veliki rat". Izraz "Prvi svjetski rat" je prvi put korišten u septembru 1914. godine od strane njemačkog filozofa Ernsta Haeckela, koji je tvrdio da "nema sumnje da će tok i karakter Evropskog rata postati Prvi svjetski rat u punom smislu te riječi". Nakon početka Drugog svjetskog rata 1939. godine, smisao Svjetski rat ili Prvi svjetski rat je postao standard.

Pozadina

Politički i vojni savezi

U 19. stoljeću, glavne evropske sile su željele da održe ravnotežu snaga u Evropi, što je rezultiralo postojanjem složenih mreža političkih i vojnih saveza širom kontinenta do 1900. godine. Ovo je započelo 1815. godine stvaranjem Svete alijanse između Pruske, Rusije i Austrije. Zatim je u oktobru 1873. godine njemački kancelar Otto von Bismarck dogovorio Ligu tri cara (njemački: Dreikaiserbund) između careva Austro-Ugarske, Rusije i Njemačke. Ovaj sporazum nije uspio, jer se Austro-ugarska i Rusija nisu mogli složiti oko politike na Balkanu, ostavljajući Njemačku i Austro-Ugarsku u savezu koji je formiran 1879. godine i nazvan Dvojna alijansa. Ovaj savez je viđen kao način suprostavljanja Ruskom interesu za Balkan u vrijeme kada je Osmansko carstvo počelo da slabi. Godine 1882. ovaj savez je proširen Italijom tako da je postao Trojni savez. Bismarck je posebno radio na držanju Rusije na Njemačkoj strani kako bi izbjegao rat na dva fronta. Kada je Wilhelm II došao na tron njemačkog cara, Bismarck je bio primoran da se povuče. On je odbio obnoviti ugovor sa Rusijom 1890. godine. Dvije godine kasnije, potpisan je francusko-ruski savez kako bi se suprostavili Trojnom savezu. Godine 1904. Velika Britanija je potpisala niz sporazuma sa Francuskom, a 1907. godine Velika Britanija i Rusija su potpisali anglo-rusku konvenciju. Tako je Velika Britanija ušla u savez sa Francuskom i Rusijom koji je postao poznat kao Antanta.

Guetteur au poste de l'écluse 26
Haut-Rhin, Francuska, 1917.

Trka u naoružanju

Njemačka industrijska i ekonomska moć je znatno porasla nakon ujedinjenja Njemačke 1871. godine. Od sredine 1890-ih vlada Wilhelma II je koristila značajna ekonomska sredstva za izgradnju njemačke Imperijalne mornarice (Kaiserliche Marine), koju je osnovao admiral Alfred von Tirpitz. Ona je bila u rivalstvu sa britanskom kraljevskom mornaricom u borbi za pomorsku nadmoć. Kao rezultat toga, svaka nacija je nastojala da izgradi što bolji brod. Lansiranjem HMS Dreadnoughta 1906. godine, Britansko carstvo je imalo značajnu prednost nad svojim njemačkim rivalom. Trka u naoružanju između Velike Britanije i Njemačke na kraju se proširila na ostatak Evrope, a sve velike sile su imale svoju industrijsku baze za proizvodnju opreme i naoružanja neophodnu za sukob. Između 1908. i 1913. godine, velika potrošnja željeza kod evropskih sila je povećana za 50%.

Sukobi na Balkanu

Austro-Ugarska je ubrzala Bosansku krizu od 1908. do 1909. godine zvaničnim pripajanjem bivšeg osmanskog teritorija Bosne i Hercegovine, koju je okupirala još od 1878. godine. To je razljutilo Kraljevinu Srbiju i njenog pokrovitelja Rusko carstvo. Ruski politički manevri u regiji destabilizirali su mirovni sporazum, koji je bio poznat kao "bure baruta u Evropi". 1912. i 1913. godine vodio se Prvi balkanski rat u kojem su se lomile teritorije Osmanlijskog carstva na Balkanu. Ugovorom iz Londona dodatno se smanjilo Osmanlijsko carstvo, stvarajući nezavisnu albansku državu, dok su se proširile teritorije Bugarske, Srbije, Crne Gore i Grčke. Kada je Bugarska bila napadnuta od strane Srbije i Grčke 16. juna 1913. godine izgubila je Makedoniju od Srbije i Grčke, i Južnu Dobrunju od Rumunije u 33-dnevnom Drugom balkanskom ratu čime je došlo do daljnje destabilizacije regije.

Uvod

Sarajevski atentat

28. juna 1914. godine austrijski nadvojvoda Franz Ferdinand je posjetio glavni grad Bosne i Hercegovine, Sarajevo. Grupa od šest atentatora (Cvjetko Popović, Gavrilo Princip, Muhamed Mehmedbašić, Nedeljko Čabrinović, Trifko Grabež, Vaso Čubrilović) iz nacionalističke grupe Mlada Bosna, koja je bila desna ruka grupe Crna ruka, su se okupili na ulici gdje je trebala proći nadvojvodina povorka. Čabrinović je bacio bombu na automobil, ali je promašio. Tako je ozlijedio nekoliko ljudi u blizini, ali je konvoj sa Franzom Ferdinandom nastavio. Sat vremena kasnije, kada se Franz Ferdinand vraćao iz posjete Sarajevskoj bolnici, konvoj je pogrešno skrenuo u ulicu gdje je, slučajno, Princip stajao. Iz pištolja Princip je ubio Franza Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju. Reakcija među ljudima u Austriji je bila blaga, gotovo ravnodušna. Historičar Zbynek Zeman je kasnije napisao: "Događaj nije izazvao bilo kakav dojam. U nedjelju i ponedjeljak (28. i 29. juna), gužve u Beču, ljudi su slušali muziku i pili vino, kao da se ništa nije dogodilo".

Eskalacija nasilja u Bosni i Hercegovini

Međutim, u samom Sarajevu, austrijske vlasti su ohrabrile nasilje nad srpskim stanovništvom, što je rezultiralo anti-srpskim neredima u Sarajevu, u kojem su bosanski hrvati i bosanski muslimani ubili dvoje srba i oštetili brojne zgrade u vlasništvu srba. Događaji koji su opisani imaju karakteristiku pogroma. Pisac Ivo Andrić nasilje je opisao kao "Sarajevsko ludilo mržnje". Nasilne akcije protiv srba organizovane su ne samo u Sarajevu, nego i u drugim velikim gradovima Austro-ugarske na prostorima današnje Hrvatske i Bosne i Hercegovine. Austro-ugarske vlasti u Bosni i Hercegovini su zatvorile oko 5.500 istaknutih srba, od koji je 700 do 2.200 umrlo u zatvoru. 460 srba osuđeno je na smrt i stvorena posebna policija poznata kao Schutzkorps koja je imala zadatak da vrši progon srba.

Krizni juli

Atentat je doveo do diplomatskog manevriranja između Austro-ugarske, Njemačke, Rusije, Francuske i Velike Britanije koji je nazvan Krizni juli. Vjerujući da se srpski oficiri (pripadnici grupe Crna ruka) nalaze u Srbiji, Austro-Ugarska je dala Srbiji ultimatum sa deset zahtjeva s namjerom da izazove rat sa Srbijom. Kada se Srbija složila sa samo osam od deset zahtjeva, Austro-Ugarska je objavila rat 28. jula 1914. godine. Strachan tvrdi: "Da li je dvosmisleni i rani odgovor Srbije napravio bilo kakvu razliku u austro-ugarskom ponašanju koje je bilo sumnjivo. Franz Ferdinand nije bio ona vrsta ličnosti koja je imala popularnost, a njegov nestanak nije bacio carstvo u najdublju žalost".

Rusko carstvo nije željelo da omogući Austro-ugarskoj da eliminiše njen uticaj na Balkanu, dajući podršku dugogodišnjem srpskom štićeniku, i naredivši djelimičnu mobilizaciju dan kasnije, 29. jula. Njemačka se mobilizirala 30. jula, a Rusija je odgovorila proglašavajući punu mobilizaciju tog istog dana. Njemačka je nametnula ultimatum Rusiji preko svog ambasadora u Berlinu. Rusija je odgovorila nudeći pregovore o uslovima za mobilizaciju. Međutim, Njemačka je odbila da pregovara, te je objavila rat Rusiji 1. augusta 1914. godine.

Njemački ratni plan, Schliefenov plan, oslanjao se na brzu masivnu invaziju Francuske s ciljem otklanjanja prijetnje na Zapadu, prije uključivanja u rat protiv Rusije. Istovremeno sa ruskom mobilizacijom, njemačka vlada je izdala zahtjeve Francuskoj da ona bude neutralna. Francuski kabinet se opirao vojnom pritisku da započne neposrednu mobilizaciju i naredila je svojim trupama da se povuku 10 km od granice kako bi se izbjegli bilo kakvi incidenti. Njemačka je napala Luksemburg 2. augusta, a 3. augusta objavila je rat Francuskoj. Dana 4. augusta, nakon što je Belgija odbila da dozvoli njemačkim trupama da pređu njenu granicu prema Francuskoj, Njemačka je objavila rat Belgiji. Time je Velika Britanija objavila rat Njemačkoj 4. augusta 1914. nakon britanskog ultimatuma da Belgija mora biti neutralna.

Napredak rata

Zbunjenost između Centralnih sila

Strategija Centralnih sila bila je puna nesporazuma. Njemačka je obećala da će podržati Austro-ugarsku invaziju na Srbiju, ali su se tumačenja razlikovala. Prethodno testirani planovi raspoređivanja su zamijenjeni 1914. godine, ali zamjene nikada nisu bile testirane u vježbi. Austro-ugarski lideri su vjerovali da će Njemačka pokriti svoje sjeverno krilo protiv Rusije. Njemačka je, međutim, predvidjela da Austro-Ugarska usmjerava većinu svojih vojnika protiv Rusije, dok se Njemačka bavila Francuskom. Ova konfuzija je prisilila austro-ugarsku vojsku da podijeli svoje snage na ruske i srpske frontove.

9. septembra 1914. godine September programm, mogući plan detaljnih njemačkih specifičnih ratnih ciljeva i uslova koje je Njemačka tražila da prisili savezničke snage, je naveden od njemačkog kancelara Teobalda von Bethmann-Hollwegga. To nikada nije službeno usvojeno.

Srpska kampanja

Austrijski napadi i borbe protiv srpskih vojnika u bitkama kod Cera i na Kolubari su počele 12. augusta. U naredne dvije sedmice, austrija je imala velike gubitke, što je obilježilo prvu veliku savezničku pobjedu u ratu i isprekidanu Austro-Ugarsku nadu za brzu pobjedu. Kao rezultat toga, Austrija je pokrenula veliku vojsku na Srbiju koje su oslabile njene napore protiv Rusije.

To je omogućio namlađi poznati vojnik I svjetskog rata, Momčilo Gavrić, koji je rođen u Trbušnici. Pridružio se 6. artiljerijskoj diviziji vojske Srbije kada je imao samo 8 godina, nakon što je austro-ugarska vojska ubila njegove roditelje, baku i sedmoro njegove braće i sestara u augustu 1914. godine. Sa 10 godina unaprijeđen je u kaplara, a u dobi od 11 postao je narednik.

Njemačke snage u Belgiji i Francuskoj

Louvain1915
Louvain, Belgija, 1915

Nakon izbijanja Prvog svjetskog rata, njemačka vojska je izvršila modificiranu verziju Schliefenovog plana. Oni su marširali kroz neutralnu Belgiju u Francusku, prije nego što su na jugu okružili francuske vojnike na njemačkoj granici. Francuska je izjavila da će "zadržati punu slobodu djelovanja u slučaju rata između Njemačke i Rusije". Njemačka je očekivala napad od strane Francuske na jednom frontu i Rusije na drugom. Da bi ispunila takav scenarij, Schliefenov plan je naveo Njemačku da pokuša pobijediti Francusku brzo (kao što se dogodilo u francusko-pruskom ratu od 1870. do 1871. godine). Dalje je predloženo da se ponovi brza pobjeda na zapadu, a Njemačka nije trebala da napadne kroz težak teren Alzasa i Lorena. Umjesto toga cilj je bio da se onemogući britanska pomoć kroz engleski kanal i osvajanje Pariza. Tada bi se vojska preselila na Istočni front prema Rusiji. Rusija je vjerovala da joj treba duži period mobilizacije prije nego što su mogli postati prava pretnja Centralnim silama.

Jedini postojeći njemački plan koji je imala njemačka vojska je marširanje kroz Belgiju. Njemačka je željela izmarširati kroz Belgiju kako bi ušla u Francusku. Neutralna Belgija je odbacila ovu ideju, tako da su Nijemci odlučili da napadnu Belgiju. Francuska je također željela da sa svojim trupama prođe kroz Belgiju, ali je Belgija odbila u nadi da izbjegne rat na belgijskom tlu. Na kraju, nakon njemačke invazije, Belgija je pokušala da se pridruži francuzima, ali se veliki dio belgijske vojske povukao u Antverpen, gdje je bila prisiljena na predaju.

Plan je bio da njemačka vojska zaobiđe francusku vojsku (koja je bila koncentrisana na francusko-njemačkoj granici, ostavljajući belgijsku granicu bez značajnih snaga) i krene na jug prema Parizu. U početku su nijemci bili uspješni, posebno u bici za Frontiers (14. - 24. augusta). Do 12. septembra Francuska uz pomoć britanskih snaga zaustavila je njemačko napredovanje u bici kod Marne (5. - 12. septembra). Posljednji dani ove bitke označili su kraj manevarskog ratovanja na zapadu. Francuska ofanziva u Alzasu pokrenuta je 20. augusta i imala je ograničen uspjeh.

Na istoku, Rusi su napali iznenadivši Njemačku koja nije očekivala da Rusi krenu tako rano. Ubrzo je dio njemačke vojske koja je krenula prema Francuskoj željeznicom prebačena do istočne Pruske granice. Ova vojska, na čelu sa generalom Paulom von Hindenburgom, je porazila Rusiju u nizu bitaka koje su kolektivno poznate kao bitka kod Tannenberga (17. augusta - 2. septembra). Centralne sile nisu ostvarile brzu pobjedu u Francuskoj i prisiljeni su da se bore na dva fronta. Njemačka vojska je zauzela dobru odbrambenu poziciju unutar Francuske i trajno je onesposobila 230.000 francuskih i britanskih vojnika. Uprkos tome, problem je bila komunikacija između Centralnih sila što je koštalo Njemačku rane pobjede.

Azija i Pacifik

SoldiersWWI
U rovovima

Novi Zeland je zauzeo Njemačku Samou (kasnije Zapadnu Samou) 30. augusta 1914. godine. Dana 11. septembra, Australijski pomorski i vojni izviđački avioni sletili su na otok Neu Pommern (kasnije Nova Britanija), koji je bio u sastavu njemačke Nove Gvineje. Dana 28. oktobra, njemačku krstaricu SMS Emden potopila je ruska krstarica Zhemchug u bici u Penangu. Japan je oduzeo Njemačkoj Mikronezijsku koloniju. Kad je Beč odbio da povuče Austro-ugarski cruiser SMS Kaiserin Elisabeth iz Tsingtaa, Japan je objavio rat ne samo Njemačkoj, već i Austro-Ugarskoj. Ovaj brod je učestvovao u odbrani Cingtaa gdje je potopljen u novembru 1914. godine. U roku od nekoliko mjeseci, savezničke snage su zauzele njemačke teritorije na Pacifiku.

Afrička kampanja

Prvi sukobi u Africi bili su između britanskih, francuskih i njemačkih kolonijalnih snaga. 6. augusta francuske i britanske trupe su napale njemački protektorat Togoland i Kamerun. 10. augusta njemačke snage u Jugozapadnoj Africi su napali Južnoafričku republiku. Sporadične i žestoke borbe su se nastavile do kraja rata. Njemačke kolonijalne sile u njemačkoj Istočnoj Africi, koje je predvodio pukovnik Paul von Lettow-Vorbeck, vodile su gerilski rat tokom Prvog svjetskog rata i jedini su se predali dvije sedmice nakon primirja u Evropi.

Također pogledajte

Reference

  1. ^ Keegan 1998, str. 8.
  2. ^ Bade & Brown 2003, str. 167–168.
  3. ^ Willmott 2003, str. 307.
  4. ^ Willmott 2003, str. 10–11.
  5. ^ Taylor 1998, str. 80–93
  6. ^ Djokić 2003, str. 24.
  7. ^ Evans 2004, str. 12.
  8. ^ Martel 2003, str. xii ff.
Adolf Hitler

Adolf Hitler (Braunau na Innu, 20. mart 1889 – Berlin, 30. april 1945.) bio je njemački i austrijski političar i diktator. U svojstvu "Führera", vođe nacističke Njemačke, Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za Drugi svjetski rat i progon Židova - holokaust, u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji. Hitler je bio predsjednik Nacionalsocijalističke radničke partije Njemačke NSDAP-a (njem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei).

Antanta

Antanta je savez koji su stvorile Rusija, Francuska i Velika Britanija. Povezivanje između Francuske i Rusije ostvareno je tokom 1891.-1894. godine potpisivanjem niza sporazuma o saradnji. Godine 1904. Francuska i Velika Britanija sklopile su ugovor poznat pod imenom Entente cordiale što znači Srdačni sporazum; odatle i dolazi naziv - antanta. Njime su se dogovorili o podjeli zona uticaja, mahom u Africi te o zajedničkoj politici protiv Njemačke. Posljednja etapa u nastanku bloka Antanta dogodila se 1907. godine kad su se Rusi i Britanci dogovorili o podjeli interesnih zona u Perziji (današnji Iran). Tada je i Rusija ušla u savez s dvije zapadnoevropske sile.

Centralne sile

Centralne sile (njem.: Mittelmächte; engl.:Central Powers) su sačinjavale Njemačka, Austro-Ugarska, Osmanlijsko carstvo i Bugarska, koje su se borile protiv Savezničkih sila tokom Prvog svjetskog rata. Ime su dobile po tome što su bile između Rusije, na istoku, i Britanije, na zapadu.

Die Bosniaken kommen (marš)

"Die Bosniaken kommen" ("Bošnjaci dolaze") je vojni marš koji je komponovao austrijski kompozitor Eduard Wagnes 1895. godine u Grazu u čast bosanskohercegovačkim pješadijskim regimentima, koji su bili u sklopu austrougarske vojske. Ovo je jedan od najpopularnijih vojnih marševa, te je tradicionalni marš 1. Bataljona veze austrijske vojske koji je stacioniran u Villachu u pokrajini Koruška. Jedan je od obaveznih marševa koji se sviraju u posebnim priredbama.

Drugi bosanskohercegovački pješadijski regiment

Drugi bosanskohercegovački pješadijski regiment poznatiji pod nazivom "Druga bošnjačka regimenta" bila je jedna od bosanskohercegovačkih regimenti u austrougarskoj vojsci.

Franjo Ferdinand Austrijski

Franjo Ferdinand (njemački: Franz Ferdinand Karl Ludwig Josef; 18. decembar 1863 - 28. juni 1914) bio je nadvojvoda Austrije-Este i presumirani nasljednik krune Austrijskog carstva, te Ugarskog i Češkog kraljevstva. Atentat na Franju Ferdinanda u Sarajevu je bio neposredni povod za početak Prvog svjetskog rata.

Gavrilo Princip

Gavrilo Princip je bio srpski nacionalista i pripadnik organizacije Mlada Bosna, koji je 28. juna 1914. godine izvršio atentat na austrougarskog prijestolonasljednika Franju Ferdinanda u Sarajevu. Princip je rođen 25. jula 1894. godine u Bosanskom Grahovu, kao četvrto od devetero djece. Gimnaziju je pohađao u Tuzli i Sarajevu, a 1912. godine, prilikom boravka u Beogradu, povezuje se sa pripadnicima tajne srbijanske terorističke organizacije Crne ruke i postaje član Mlade Bosne. Po izvršenju atentata, u kojem je osim Ferdinanda slučajno pištoljskim hicima usmrtio i njegovu suprugu Sofiju, pokušava samoubistvo sa bezdjelotvornim cijankalijem, ali biva uhapšen pri pokušaju da pored cijankalija sebi puca u glavu. Kao maloljetnik osuđen na dvadeset godina robije. Oružje koje je Princip koristio, bilo je – Browning M 1910 poluautomatski pištolj, kalibra 7.65x17mm (.32 ACP). Na suđenju izgovara rečenicu koja ulazi u historiju "Mi smo voljeli svoj narod".

U vrijeme atentata Gavrilo Princip je bio suviše mlad po austrijskom zakonu pa je osuđen na doživotni zatvor.

Međutim, 28. aprila 1918. godine, preminuo je u zatvorskoj bolnici u Teresienstadtu, od posljedica izuzetno teških zatvorskih uslova koji su prouzrokovali tuberkuloze. Posmrtni ostataci Gavrila Principa i ostalih učesnika atentata su nakon Prvog svjetskog rata 7. jula 1920. godine preneseni u zajedničkoj grobnici u Sarajevu da bi tek 1939. godine nakon što je završena namjenska kapela Svetog Arhanđela, "Kapela Vidovdanskih heroja", bili sahranjeni u Starom srpskom pravoslavnom groblju Sv. Mihajlo na Koševu. Kapela Vidovdanskih heroja je podignuta po projektu A. Deroka. Na ploči ugrađenoj u kapelu na kojoj se nalazi natpis "Vidovdanski heroji" sa imenima Vidovdanskih heroja stoje i Njegoševi stihovi: "Blago tome ko dovijek živi, imao se rašta i roditi".

Kapela "Vidovdanskih heroja" koja se i danas nalazi u Sarajevu je oštećena u vandalskom napadu 1996. godine.

Historijske ocjene Gavrila Principa su raznolike, tako da je u srpskoj historiografiji zabilježen kao nacionalni heroj, dok ga austrijska historiografija smatra teroristom. Neutralne historiografije ga obilježavaju kao srpskog nacionalistu i izvršioca atentata, bez jasnijeg određenja o prirodi atentata.

Hrvatska

Hrvatska jeste suverena država u Jugoistočnoj Evropi, Sredozemlju i na Balkanu. Graniči sa Slovenijom, Bosnom i Hercegovinom, Srbijom, Crnom Gorom i Mađarskom. Izlazi na obale Jadranskog mora a pomorskim graniči i sa Italijom. Ukupna površina Hrvatske je 87.661 km2, kopno 56.594 km2. Glavni grad je Zagreb. Ukupno stanovništvo je 4.284.889, od tih, 90% su Hrvati, 4,5% Srbi (1990. godine 12,2%) i 0,5% Bošnjaci. Dominantna religija je katoličanstvo. Hrvatska je od 2004. godine bila kandidat za ulazak u Evropsku uniju.

Hrvatska je postala NATO članica u aprilu 2009. godine. Pregovori s Evropskom unijom su službeno otvoreni u oktobru 2005. godine, a zatvoreni u junu 2011. Evropska komisija i Vijeće Evrope postavili su 1. jula 2013. godine kao ciljani datum ulaska Hrvatske u EU, te je od tog dana Hrvatska primljena u punopravno članstvo Evropske unije.

Josip Broz Tito

Josip Broz Tito (7. maj 1892. - 4. maj 1980.) je bio jugoslavenski revolucionar i državnik, koji je bio na različitim funkcijama od 1943. godine do svoje smrti. Za vrijeme Drugog svjetskog rata bio je vođa jugoslavenskih partizana. Dok je bio predsjednik Jugoslavije Tito je bio viđen od strane većine kao "benevolentni" tj. dobronamjerni diktator zbog njegove ekonomske i diplomatske politike. Bio je popularna javna ličnost u zemlji i inostranstvu. Prikazan kao simbol ujedinjenja, njegova unutrašnja politika je održavala miran suživot naroda u Jugoslaviji. Stekao je dodatnu međunarodnu pažnju kao glavni lider Pokreta nesvrstanih, zajedno sa Džavaharlalom Nehruom iz Indije, Gamalom Abdelom Naserom iz Egipta i Sukarnom iz Indonezije. Orson Welles ga je jednom nazvao "najvećim čovjekom na svijetu".Bio je generalni sekretar (kasnije predsjednik predsjedništva) Saveza komunista Jugoslavije (1939. - 1980.), a tokom Drugog svjetskog rata vodio je jugoslavenski pokret otpora partizane (1941. - 1945.). Nakon rata bio je premijer (1944. - 1953.) i predsjednik (kasnije doživotni predsjednik) Socijalističke Federativne Republike Jugoslavije (1953. - 1980). Od 1943. godine do svoje smrti imao je čin maršala Jugoslavije (vrhovni komandant Jugoslavenske narodne armije). Zbog svog velikog ugleda u inostranstvu za vrijeme Hladnog rata, Josip Broz je dobio 98 stranih odlikovanja, uključujući Legiju časti i Orden kupke.

Josip Broz je rođen u Kumrovcu kao sin Hrvata i Slovenke. Istakavši se u vojnoj službi, postao je najmlađi stariji vodnik u Austro-ugarskoj vojsci tog vremena. Nakon što je teško ranjen i zarobljen od strane Rusije za vrijeme Prvog svjetskog rata, Josip je poslan u radni logor na planini Ural. Učestvovao je u Oktobarskoj revoluciji, a kasnije se pridružio jedinici Crvene garde u Omsku. Po povratku kući, Broz se u novoosnovanoj Kraljevini Jugoslaviji pridružio Komunističkoj partiji Jugoslavije.

Tito je bio glavni arhitekt druge Jugoslavije, socijalističke federacije koja je trajala od 1943. do 1991. godine. Uprkos tome što je bio jedan od osnivača Informbiroa, ubrzo je postao prvi član Informbiroa koji je prkosio sovjetskoj hegemoniji i jedini koji je uspio napustiti Informbiro i početi vlastiti socijalistički program. Tito je bio finansijer nezavisnih puteva socijalizma (ponekad se naziva "nacionalni komunizam"). On je 1951. godine implementirao sistem samoupravljanja koji je razlikovao Jugoslaviju od drugih socijalističkih država. Zaokret prema modelu tržišnog socijalizma doveo je do ekonomske ekspanzije 1950ih i 1960ih i padom tokom 1970ih godina. Njegova unutrašnja politika uključuje suzbijanje nacionalnih osjećanja i promociju "bratstva i jedinstva" šest jugoslovenskih naroda. Nakon Titove smrti 1980. godine, pojavile su se tenzije između jugoslavenskih republika i raspad zemlje 1991. godine. Tada je došlo do niza ratova i nemira koji su trajali do kraja decenije. On je i dalje vrlo kontroverzna ličnost na Balkanu.

Lav Trocki

Lav Davidovič Trocki (ruski: Лев Давидович Троцкий; 0.), rođen kao Lav Davidovič Bronštajn (Лев Давидович Бронтейн); 7. novembar 1879. - 21. august 1940.) je bio marksistički revolucionar i teoretičar, sovjetski političar i osnivač i komandant Crvene armije.

Trocki je u početku podržavao menjševičku Rusku Socijaldemokratsku radničku partiju. Pridružio se boljševicima neposredno prije Oktobarske revolucije 1917. godine, i na kraju je postao jedan od lidera Komunističke partije. On je bio, zajedno sa Lenjinom, Zinovjevom, Kamenjevom, Staljinom, Sokolnikovom i Bubnovom, jedan od sedam članova prvog Politbiroa, osnovanog 1917. godine zbog boljeg upravljanja boljševičkom revolucijom. Tokom ranih dana Ruske Sovjetske Federativne Socijalističke Republike i Sovjetske unije, on je bio narodni komesar za vanjske poslove, a kasnije kao osnivač i komandant Crvene armije sa titulom narodni komesar za odbranu. Bio je glavna figura u boljševičkoj pobjedi tokom Ruskog građanskog rata (1918. - 1923.).

Nakon neuspjele borbe ljevičarske opozicije protiv politike i uspona Staljina 1920.-ih godina i protiv sve veće uloge birokratije u Sovjetskom savezu, Trocki je smijenjen sa vlasti (oktobar 1927. godine), izbačen iz Komunističke partije (novembar 1927. godine) i prognan iz Sovjetskog saveza (februar 1929. godine). Kao lider Četvrte Internacionale, Trocki je nastavio da se suprostavlja staljinističkoj birokratiji u egzilu. Po Staljinovom naređenju, ubijen je u Meksiku u augustu 1940. godine od strane Ramóna Mercadera.

Trockijeve ideje čine osnovu trockizma, glavne školske marksističke misli u suprostavljanju teorijama staljinizma. Bio je jedan od nekoliko sovjetskih političkih ličnosti koje nisu rehabilitovane od strane vlade Nikite Hruščova 1950.-ih godina. Krajem 1980.-ih njegove knjige su se počele izdavati u Sovjetskom savezu.

Mustafa Kemal Atatürk

Mustafa Kemal Atatürk ili Mustafa Kemal Paşa bio je turski oficir (paša) i političar i osnivač je moderne Turske republike. Inače, nadimak "Atatürk" doslovno znači "otac Turaka" (ata Türk). Među ostalim njegovim nadimcima jesu Paşa i Gazi.

Prvi bosanskohercegovački pješadijski regiment

Prvi bosanskohercegovački pješadijski regiment poznatiji pod nazivom "Prva bošnjačka regimenta" bila je jedna od bosanskohercegovačkih regimenti u austrougarskoj vojsci.

Sarajevski atentat

Sarajevski atentat poslužio je kao povod za izbijanje Prvog svjetskog rata. Naime, Gavrilo Princip, član tajne organizacije "Mlada Bosna" koja je imala za cilj da putem buna, ustanaka i oružanih atentata zbaci austrougarsku vlast u Bosni i Hercegovini, izvršio je atentat na austrougarskog prijestolonasljednika i nadvojvodu - Franju Ferdinanda i njegovu suprugu Sofiju, 28. juna 1914.

Srbija

Srbija je suverena kontinentalna država parlamentarnog oblika u jugoistočnoj Evropi. Graniči sa Mađarskom na sjeveru, Rumunijom i Bugarskom istoku, Makedonijom i Kosovom na jugu, Crnom Gorom na jugozapadu i Bosnom i Hercegovinom i Hrvatskom na zapadu. Srbija zvanično ne priznaje otcjepljenje Kosova, te ga smatra i dalje svojom teritorijom. Novija historija Srbije je vezana za raspad SFR Jugoslavije. Nakon otcjepljenja bivših republika SFRJ 1992. godine, Srbija se smatra zakonskom nasljednicom Savezne republike Jugoslavije.Srbija je članica Organizacije za crnomorsku saradnju (BSEC), CEFTA-e i Ujedinjenih naroda od 2000. godine.

Srnetica (planina)

Srnetica je planina u Bosni i Hercegovini.

Nalazi se u Bosanskoj Krajini, uglavnom na teritoriji općina Bosanski Petrovac, Petrovac i Istočni Drvar i pretežno između Petrovačkog polja i Bravskog polja. Na istoku se nadovezuje za planine Šišu i Klekovaču. Najviši vrh je Miljakuša na 1378 metara nadmorske visine.

Srnetica obiluje mnoštvom podzemnih kraških oblika, jamama i pećinama. Jame tipa bezdani, zvekare i stupnjevite nalaze se u području naselja Drinić i Bravski Vaganac, oko vrhova Kukerda (1043), Krstasti vrh (1099 m) i Banjički Vrh (1153 m). Na istom području pored vrhova Ježevac (1032 m) i Gradina (1023 m) nalazi se i pećina, koja je turistički neinteresantna. Zajedno sa nevedenim jamama pećina nastala je djelovanjem petrovačke prarijeke.

Pored navedenih vrhova tu su i: Ðurinovača, Drinićka Glava, Latinski Vrh, Kozilsko Šljeme,Barjamovac.

Sve jame su izgrađene od krečnjaka kao i najveći dio planine.

Planina obiluje šumskim bogatstvom. Početkom 20. –og stoljeća Austro-Ugarska počela je i ovdje eksploataciju šuma. Bio je to razlog da je na razmeđu planina Srnetice i Klekovače, pred Prvi svjetski rat, osnovano radničko naselje Srnetica. Tada je, zapravo, počela da se gradi željeznička pruga, kojom je Srnetica bila povezana sa svijetom. Pruga je dolazila iz Knina. Jedan krak je odlazio za Prijedor, drugi za Jajce. Oba kraka bila su duga po 107 km. Bila je to uskotračna pruga čiji je razmak između šina bio 78 cm, dok je popularni „Ćiro“ imao razmak 66 cm. Srnetica je bila raskrsnica sa najvećom nadmorskom visinom u Jugoslaviji. Pruga je ukinuta 1976 nakon čega je naselje ostalo pusto. Danas u njemu djeluje samo Eko društvo.

Treći bosanskohercegovački pješadijski regiment

Treći bosanskohercegovački pješadijski regiment poznatiji pod nazivom "Treća bošnjačka regimenta" bila je jedna od bosanskohercegovačkih regimenti u austrougarskoj vojsci.

Trojni savez

Trojni savez (skopljen 20. maja 1882), bio je blok država koji su sačinjavali (Italija, Austro-Ugarska i Njemačka) i koji će u u prvom svjetskom ratu biti poznat pod nazivom Centralne sile.

Bugarska i Turska su naknadno ušle u prvi svjetski rat na njihovoj strani, ali je Italija ispočetka bila neutralna da bi se nakon potpisivanja Londonskog ugovora u zamjenu za obećano teritorijalno širenje na Trst i Dalmaciju pridružila Antanti i objavila rat Centralnim silama.

Versajski sporazum

Versajski sporazum (francuski: Traité de Versailles) je bio mirovni sporazum koji je okončao Prvi svjetski rat između Njemačke i savezničkih snaga Antante. Potpisan je 28. juna 1919. godine, pet godina nakon atentata na nadvojvodu Franza Ferdinanda. Iako je primirje potpisano 11. novembra 1918. godine čime su okončane borbe, bilo je potrebno šest mjeseci pregovora na Mirovnoj konferenciji u Parizu da bi se zaključio mirovni sporazum. Sporazum je registrovan od strane Sekretarijata Društva naroda 21. oktobra 1919. godine.

Versajski sporazum je zahtjevao od Njemačke da prihvati potpunu odgovornost za prouzrokovanje rata, te da isplate goleme naknade nekima od savezničkih država prema člancima 231-247. Njemačka je tim ugovorom morala prepustiti ogroman dio svog teritorija saveznicima i odreći se svojih pomorskih i afričkih kolonija, te joj je bila ograničena proizvodnja oružja, što ju je ograničilo na određeno vrijeme da ratuje (kasnije ju je naoružao Hitler "do zuba"). Njemačka je morala i priznati samostalnost Austrije.

Ugovor je sa njemačke strane službeno potpisao ministar vanjskih poslova Herman Müller. Ugovor je potvrdila i ratificirala Liga naroda 10. januara 1920. godine. U Njemačkoj je sporazum prihvaćen kao sramota i poniženje za njemački narod, što je kasnije direktno vodilo padu Weimarske republike 1933. godine i dolasku Adolfa Hitlera na vlast, koji se odrekao i povukao iz svih tačaka ugovora.

Četvrti bosanskohercegovački pješadijski regiment

Četvrti bosanskohercegovački pješadijski regiment poznatiji pod nazivom "Četvrta bošnjačka regimenta" bila je jedna od bosanskohercegovačkih regimenti u austrougarskoj vojsci.

Prvi svjetski rat
Frontovi
Glavni događaji
Specifični članci
Učesnici
Pogledaj također

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.