Pirenejsko poluostrvo

Pirinejsko poluostrvo ili Iberijsko poluostrvo se nalazi na krajnjem jugozapadnom dijelu kontinenta. Izuzev na krajnjem sjeveroistoku gdje se poluostrvo Pirinejskim planinama dodiruje sa evropskim kopnom. Sve druge njegove rubne dijelove zapljuskuju vode Atlantskog okeana i Sredozemnog mora. Površina poluostrva iznosi 581.000 km2.[1]

Iberian peninsula
Pirinejsko poluostrvo

Geografija

Geological units of the Iberian Peninsula EN
Geološka građa

U reljefu Pirinejskog poluostrva dominiraju veoma prostrane visoravni i srednje visoke planine. Najveći dio njegove unutrašnjosti čini visoravan Mezeta. Visoravan leži između 600 i 800 metara nadmorske visine. Izgrađena je dijelom od starih kristalastih stijena u bazi i na površini od mlađih sedimenata. Mezeta je blago nagnuta u pravcu zapada i jugozapada, a posljedica toga je da većina rijeka teče u tom pravcu. Sa visoravni se izdiže više planina (Sijera Gata, Gredos, Sijera de Gadarama) koje Mezetu dijele u dvije reljefne cjeline: Staru Kastiliju na sjeveru i Novu Kastiliju na jugu. Mezetu na sjeveroistoku ograđuju prostrane Iberske planine. Na krajnjem sjeveru su Kantabrijske i Pirinejske planine, a na jugu Sijera Morena.

Na zapadu, uz Atlantski okean, od Cádiza na krajnjem jugu do La Coruñe na sjeveru, prostire se pojas priobalnih nizina. Na jugu nizine zahvataju veće prostranstvo. U pravcu sjevera one se postepeno sužavaju. Nizine uz riječne doline zalaze duboko u unutrašnjost poluostrva. Na sjeveru Kantabrijske planine nisu pogodovale nastanku prostranih ravnica. Nizinski pojas je duž Sredozemnog mora uzak. Jedino se uz tok rijeke Ebro nizine jako proširuju i dolinom rijeke, između Iberijskih i Pirinejskih planina, uvlaće u trup poluostrva.

Klima

Pirinejsko poluostrvo nije jedinstveno klimatsko područje. Najveći dio njegove unutrašnjosti, posebno prostor Mezete, ima izrazitu kontinentalnu suptropsku klimu. Prostori uz Atlantsko primorje imaju atlantsku, a oblasti uz istočne obale mediteransku klimu. Centralni dijelovi poluostrva koji imaju kontinentalnu klimu odlikuju se dugim toplim i sušnim ljetima. Zime su dosta hladne i, također, sušne. Ovi prostori primaju malo padavina. Najveći njegov dio primi oko 400, rijetko do 600 mm. Niži dijelovi nemaju više od 400 mm kiše. U pravcu jugozapada povećava se količina padavina do oko 800 mm.

Prostori uz Atlantski okean klimatski su mnogo povoljniji. To su oblasti blage atlantske klime. Zime su ovdje veoma blage i vlažne, a ljeta su umjereno topla i, također, vlažna. Sa izuzetkom krajnjeg južnog dijela ovog klimatskog područja u kojem godišnja količina padavina ne premašuje 800 mm, svi drugi njegovi dijelovi imaju više od 1.000 mm kiše, a neki prostori na zapadu dobijaju oko 1.600 mm padavina.

Mediteransku klimatsku oblast odlikuju veoma topa, sušna i duga ljeta. Zime su blage i umjereno vlažne. O ovoga odstupa centralni dio Sredozemnog primorja koji dobija samo 400 do 500 mm kiše. Na krajnjem sjeveru i jugu ovog klimatskog pojasa godišnja količina padavina iznosi oko 1.000 mm.

Rijeke

Rios peninsula Iberica-es
Rijeke poluostrva

Riječna mreža Pirinejskog poluostrva uspostavila se, kako to u prirodi uvijek biva, udirektnoj ovisnosti od reljefa i klime prostora. Ograničen prostor nije pogodovao uspostavljanju većih tokova. Klima, prije svega sušnost središnjih dijelova poluostrva gdje se nalaze izvorišta gotovo svih rijeka, učinila je da su tokovi u izvorištu dosta slabi. Oni ojačaju tek u centralnim i donjim dijelovima toka. Rijeke imaju, uglavnom zbog neravnomjerne raspodjele padavina, neuravnotežen režim voda.

Sve veće rijeke Pirinejskog poluostrva teku u pravcu zapada i jugozapada. One slijede nagib terena i sve se, osim Ebra, ulijevaju u Atlantski okean. Ebro, međutim, završava tok u Sredozemnom moru. Najveće pritoke Atlantskog okeana su: Tagus, Minho, Douro Guadiana i Guadalquivir. Rijeke su privredno dobro iskorištene. Na njima su izgrađene mnoge elektrane i akumulacioni bazeni čija se voda koristi za natapanje plodnih polja.

Flora

Prirodni biljni pokrov poluostrva je izmijenjen i veoma reduciran. Velika šumska prostranstva su iskrčena kako bi se povećale poljoprivredne površine. Najviše je devastirano Atlantsko primorje. Na njegovom sjeverozapadnom dijelu ponegdje su očuvane šume kestena i hrasta. U planinskim prostorima ima i bukovih šuma.

U prostorima mediteranske klime, na krajnjem jugoistoku i istoku poluostrva, najrasprostranjenija je mediteranska makija, niska grmolika vegetacija prilagođena sušnim uvjetima. Ovdje se mjestimično rasprostiru šume zimzelenog hrasta, hrasta plutnjaka i drugog zimzelenog drveća. Centralni prostori, posebno prostor Mezete, prekriveni su dosta oskudnom grmolikom vegetacijom i travama. Na račun iskrčenih šuma na čitavom poluostrvu podignuti su nasadi mediteranskog voća: vinove loze, masline, smokve i plantaže sa agrumima i bademima.

Stanovništvo

Национальная одежда
Baski u tradicionalnoj odjeći

Pirinejsko poluostrvo je dobro naseljeno. Većinu stanovništva čine Španci i Portugalci. Ovim narodima pripada gotovo 85% ukupnog stanovništva poluostrva. Osim njih, ovdje još žive: Katalonci, Galijci, Baski i Romi. Na poluostrvu živi 56 miliona stanovnika.[2] Prosječna naseljenost je neznatno manja od 100 stanovnika po kvadratnom kilometru.

Najmanju naseljenost imaju centralni dijelovi poluostrva i njegov krajnji južni dio. U ovim prostorima naseljenost varira između 20 i 70 stanovnika po kvadratnom kilometru. Najgušće su naseljeni priobalni predjeli i riječne doline. Naseljenost u priobalnim prostorima na krajnjem zapadu, sjeverozapadu i na istoku doseže, a često i premašuje 250 stanovnika po kvadratnom kilometru.

Do Drugog svjetskog rata poluostrvo je pretežno bilo agrarno područje. Stanovništvo je uglavnom živjelo od poljoprivredne proizvodnje. Najviše su se uzgajale žitarice: pšenica, ječam, kukuruz, raž, riža i zob. Na Pirinejskom poluostrvu porizvodi se dosta voća, najviše grožđa i agruma. U mediteranskom primorju su prostrani maslinjaci. U novijem dobu poljoprivreda je jako unaprijeđena, te i danas čini značajnu privrednu djelatnost u Španiji i Portugalu.

Stočarstvo je, također, jako razvijeno. Ranije je preovladavao uzgoj sitne stoke. Danas je, međutim, mnogo uznapredovalo mliječno i mesno govedarstvo. Ribolov, priobalni i okeanski, intenzivno se razvija. Španija i Portugal pripadaju skupini zemalja sa visoko razvijenom ribolovnom privredom.

Države i teritorije

Država/
Teritorija
Stanovništvo km2 % Napomene
Španija Španija 43.500.000 493.519 km2 85% Zauzima većinu poluostrva
Portugal Portugal 10.144.940 89.261 km2 15% Zauzima većinu zapadnog dijela poloutrva
Francuska Francuska 12.035 540 km2 <1%
Andora Andora 84.082 468 km2 <1%
Gibraltar Gibraltar 29.431 7 km2 <1%

Reference

  1. ^ * https://www.princeton.edu/~achaney/tmve/wiki100k/docs/Iberian_Peninsula.html Archived 3 October 2014[Date mismatch] at the Wayback Machine.
  2. ^ * http://www.ageing.ox.ac.uk/files/larna_demographics.pdf
Oneka Fortúnez

Oneka Fortúnez (špa. Onneca Fortúnez; također Iñiga Fortúnez; o. 848. – nakon 890) bila je baskijska princeza, infanta Navare (Pamplona) i velika gospa Córdobe.

Njeni roditelji su bili kralj Pamplone Fortún Garcés (katolik) i kraljica Aurija (muslimanka). U vrijeme kad je Oneka rođena, veći dio Španije bio je pod vlašću muslimana. Snage kršćana bile su uglavnom okupljene u Asturiji i Pamploni.

Oneka je bila član dinastije Íñiguez, koju je osnovao njen predak Íñigo Arista te je bila odgojena kao katolkinja.

Oneka se oko 862. udala za princa Abdullaha od Córdobe (Abdullah ibn Muhammed al-Umawi), čiji je otac bio emir Muhammed I od Córdobe. Abdullah je poslije naslijedio oca. 864. je Oneka suprugu rodila sina, princa Muhammeda; još je bila tinejdžer. Njeno ime je bilo promijenjeno u Durr (arapski در = „biser“).Moguće je da se Oneka na dvoru svog svekra preobratila na islam.

Oneka i njen muž dobili su i dvije kćerke, čija su imena:

al-Baha’

Fatima Mlađa888. je Abdullah postao emir. Oneka je preko svog sina bila baka halife ’Abd-ar-Rahmana III.

Oneka je napustila Córdobu te je otišla u Pamplonu, gdje se preudala za svog bratića u prvom koljenu, Aznara Sáncheza. Ovo su njihova djeca:

Sančo

Toda Aznárez

Sanča AznárezNjene kćerke su bile katolkinje i obje su postale kraljice.

Pireneji

Pirineji (francuski: Pyrénées, španski: Pirineos, okcitanski: Pirenèus / Pirenèas, katalonski: Pirineus, aragonski: Perinés, baskijski: Pirinioak) jesu planinski planinski lanac na jugozapadu Evrope koji čini prirodnu granicu između Francuske i Španije. Oni odvajaju Pirenejsko poluostrvo od Francuske, a protežu se približno 430 km od Biskajskog zaliva (rt Higuer) u Atlantskom okeanu do rta Creusa u Sredozemnom moru.

Većim dijelom glavni greben čini francusko-špansku granicu, s kneževinom Andorom između njih. Najveći izuzetak od ovog pravila jest Aranska dolina, koja pripada Španiji iako leži na sjevernoj strani grebena. Druga manja orografska odstupanja uključuju vodopad Serdan i špansku enklavu – grad Llíviju.

Romanski jezici

Romanski jezici (također poznati i kao novolatinski jezici) su podgrupa italskih jezika, posebno onih koji su se razvili iz dijalekata latinskog jezika, odnosno tzv. vulgarnog latinskog, latina vulgata, kojim su, nakon raspada Rimskog carstva, govorili obični ljudi na prostoru današnje Italije, Portugala, Španije, Francuske i Rumunije.

Danas u svijetu živi oko 800 miliona govornika ovog jezika, uglavnom u Evropi, Africi i Americi, ali i na drugim mestima. Osim toga, glavnim jezicima ove grupe jezika služe se i mnnogi narodi kojima to nije maternji jezik a u velikoj mjeri se koristi i kao lingua franca. Ovo je naročito slučaj sa francuskim, koji se u velikoj mjeri koristi u centralnoj i zapadnoj Africi, Madagaskaru, Mauricijusu i Magrebu.

Pet najrasprostranjenijih romanskih jezika po broju izvornih govornika su: španski (470 miliona), portugalski (250 miliona), francuski (150 miliona), italijanski (70 miliona) i rumunski (25 miliona).

Svjetsko prvenstvo u košarci 2014.

Svjetsko prvenstvo u košarci 2014. je bilo 17. izdanje Svjetskog prvenstva u košarci, prvenstva prije poznatog kao FIBA Svjetsko prvenstvo. Domaćin će biti Španija, i to je bilo zadnje prvenstvo koje će se održati u trenutnom četverogodišnjem ciklusu. Sljedeće Svjetsko prvenstvo u košarci će biti održano za pet godina, u 2019, na taj način će se resetirati ciklus i prvenstvo se neće igrati iste godine kao Svjetsko prvenstvo u nogometu.

Pobjednik se automatski kvalifkovao na Olimpijske igre 2016 u Rio de Janeiro, Brazil. Ukoliko Brazil osvoji prvenstvo, drugoplasirani će se kvalifikovati na Olimpijadu 2016 zato što se Brazil već kvalifikovao kao domaćin Olimpijskih igara.

Tajo

Tajo (čit. Taho; portugalski: Tejo – čit. Težu; latinski: Tagus) jest najduža rijeka Pirenejskog poluostrva. Protječe kroz Španiju i Portugal.

Nastaje kod mjesta Fuente de Garcia, na nadmorskoj visini od 1580 m, a ulijeva se u Atlantski okean kod Lisabona. Protječe oko 40 km južno od Madrida. Značajniji gradovi na njoj su Aranjuez, Toledo i Alcántara u Španiji i Santarem i Lisabon u Portugalu.

Sliv Taja pokriva 80.600 km², od čega 69,2% (55.810 km²) pripada španskim autonomnim zajednicama Ekstremaduri, Madridu, Aragónu i Kastilja-La Manchi, a 30,8% Portugalu (24.790 km²). Jedine rijeke na Pirenejskom poluostrvu s većim slivovima jesu Duero (97.290 km²) i Ebro (83.093 km²).Najveći most preko ove rijeke jest "Vasco da Gama", dug 17,2 km.

UEFA Liga prvaka

UEFA Liga prvaka nogometno je takmičenje koje se održava svake godine pod okriljem krovne kuće evropskog nogometa (UEFA) u kojem učestvuju najbolji evropski klubovi. To je jedan od najprestižnijih turnira na svijetu i najprestižnije klupsko takmičenje koje se igra u Evropi. U njoj učestvuju prvaci najjačih nacionalnih liga (dok neke države imaju i više od jednog predstavnika). Finale Lige prvaka najgledaniji je godišnji sportski događaj u svijetu. Finale 2013. imalo je najveći TV-rejting do danas i privuklo je približno 360 miliona TV-gledalaca. Godine 1992. Liga prvaka mijenja dotadašnji Kup evropskih šampiona, koji je trajao od 1955. Liga prvaka dobija grupnu fazu i mogućnost da se iz iste zemlje plasira više učesnika. Do 1992. igrao se nokaut-turnir u kojem su učestvovali samo prvaci evropskih zemalja. Tokom 1990-ih turnir dobija grupnu fazu, u kojoj je prisutan kružni sistem te je samim tim pravo takmičenja dobilo više klubova iz jedne države. Iako i danas većina liga može imati samo jednog predstavnika, najjače lige mogu imati i do pet predstavnika. Klubovi koji u svojim ligama završe iza klubova koji su se plasirali u Ligu prvaka mogu igrati u drugom nivou evropskog nogometa, tj. Evropskoj ligi.

U sadašnjem formatu Liga prvaka počinje krajem juna sa četiri-nokaut runde i još jednom rundom doigravanja. Pobjednicima doigravanja (kojih ima šest) pridružuje se 26 timova koji su ranije osigurali plasman u grupnu fazu. Trideset dva tima potom se žrijebaju u osam grupa po četiri tima i igra se dvostruki kružni sistem. Pobjednici i drugoplasirani, ukupno njih 16, plasiraju se potom u nokaut-fazu, koja kulminira finalom, obično krajem maja. Pobjednik Lige prvaka automatski ima osigurano mjesto u utakmici UEFA Superkupa i na Svjetskom klupskom prvenstvu.Real Madrid najuspješniji je klub u historiji takmičenja. Osvojio je 13 titula, uključujući prvih pet sezona. Španski klubovi imaju najviše titula, ukupno 18, a slijede ih engleski s 13 i italijanski s 12. Najviše različitih pobjednika iz jedne države dolazi iz Engleske, koja ih ima pet. Ukupno su 22 kluba osvojila takmičenje, a njih 12 osvojilo ju je više puta. Trenutni šampion je Liverpool, kojem je to šesta titula.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.