Kreda (period)

Kreda predstavlja jedan od najvažnijih perioda geološke hronologije, koji obuhvata vrijeme od kraja jure, prije 146 miliona godina (Ma), do početka paleocenske epohe, odnosno, tercijarskog perioda (65,5 Ma). Kraj krede također definiše među između mezozojske i kenozojske ere.

Naziv i datiranje

Kao i kod drugih starijih geoloških perioda, naslage stijena koje definišu kredu su vrlo dobro prepoznate, ali tačan početak i kraj variraju za nekoliko miliona godina. Nikakvo veliko izumiranje ili bujanje života nije dijelilo kredu od jure. Međutim, kraj perioda je jasno definisan i smješten u naslage bogate iridijumom koje se mogu naći svuda u svetu i koje se povezuju s meteorskim kraterom Čiksulub na Jukatanu i u Meksičkom zalivu. Ova naslaga je jasno datirana na 65,5 Ma. Sudar meteora sa Zemljom je vjerovatno odgovoran za veliko i temeljno proučavano Kredno-tercijarno masovno izumiranje. Riječ kreda dolazi iz latinskog gdje je, slično kao i u bosanskom jeziku, označavala naslage kalcijum karbonata formirane od slojeva umrlih beskičmenjaka u naslagama gornje krede u Velikoj Britaniji i susjednoj kontinentalnoj Evropi.

Izumiranje

Tokom masovnog izumiranja koje određuje kraj krede veliki broj vrsta (~50%) i poznatih porodica (~25%) je nestao. Biljke su bile gotovo netaknute, dok su morski organizmi najteže pogođeni. To uključuje veliki broj (~95%) tipova planktonskih foraminifera (osim Globigerinida), te još veći broj Coccolithophore-a, kao i sve amonite belemnitske glavonošce, i sve grebenske rudistne mekušce, kao i sve morske reptile osim kornjača i krokodila. Dinosaurusi su bili najpoznatije žrtve krednog izumiranja. Dinosaurusi koji su bili specifični za kraj perioda (kao Tyrannosaurus rex, Triceratops, i Ankylosaurus) su potpuno izbrisani. Posljednji pterosaurusi su izumrli, isto kao ptice iz reda Enantiornithes i Hesperornithiformes.

Intenzivno izumiranje insekata za vrijeme sredine krede počelo je u albu.

Literatura

  • Neal L Larson, Steven D Jorgensen, Robert A Farrar and Peter L Larson. Ammonites and the other Cephalopods of the Pierre Seaway. Geoscience Press, 1997.
  • Rasnitsyn, A.P. and Quicke, D.L.J. (2002). History of Insects. Kluwer Academic Publishers. ISBN 1-4020-0026-X. Provjerite vrijednost datuma kod: |date= (pomoć) — detail coverage of various aspects of the evolutionary history of the insects.
  • Ovechkina, M.N. and Alekseev, A.S. 2005. Quantitative changes of calcareous nannoflora in the Saratov region (Russian Platform) during the late Maastrichtian warming event. Journal of Iberian Geology 31 (1): 149-165. PDF
Geohronološki metod

Geohronološki metodi ili metodi geohronologije, prema standardnoj geohronološkoj klasifikaciji, temelje se na dva osnovna pristupa određivanja starosti događaja tokom Zemljine prošlosti:

apsolutna geohronologija i

relativna geohronologija.Apsolutna hronologija se odnosi na manje ili više preciziranu apsolutnu starost (u godinama, stoljećima, milenijima, milionima i milijardama godina), a relativna na - starosne relacije među pojedinim slojevima, uzorcima i nalazima.Imajući u vidu univerzalni značaj geohronologije u sistemu prirodnih nauka i činjenicu da ona uvijek predstavlja izuzetno atraktivnu i dinamičnu naučnu oblast, bilo je neophodno da se naredni prikaz ograniči samo na izbor šire prihvaćenih savremenih metoda određivanja starosti, njihovu suštinu i (moguċe) posebne prilagodbe određenim istraživanjima. Podjela ovih metoda na apsolutnohronološke i relativnohronološke je relativna. Mnogi od njih se mogu argumentirano svrstavati u obje ove kategorije, zavisno od polaznih ciljeva i ostvarenih rezultata, a posebno od relativne pouzdanosti i konkretnih međuodnosa u određenom kompleksu primijenjenih metoda. Savremene geohronološke metode počivaju na sveukupnim rezultatima primjene mogućih postupaka i procedura apsolutnog i relativnog određivanja starosti.

Na potrebu veoma pažljivog izbora raspoloživih metoda u određivanju starosti slojeva zemljine kore ili fosilnih nalaza bioloških tragova, upozoravaju mnoge greške, ali i podvale u pretkodnim istračivanjima. Jedan od primjera su "ostaci" famoznog tzv. Piltdaunskog čovjeka:

Godine 1911., u blizini engleskog mjesta Piltdown Common (u okrugu Sussex), graditelji puta su u nekoj staroj grobnici našli jednu razbijenu lobanju. Izvjesni pravnik Čar1s Doson je posredovao da ona dospije u Britanski muzej, kod Artura Smita Vudvorda, uglednog paleontologa. Već prve analize su pokazale da je 'Piltdownski čovjek' imao naprednije hominidne osobine od neandertalčevih. Skupa nastavljaju pretraživanje nalazišta, pa Doson (u Vudvordovom prisustvu) otkriva i viličnu kost, koja je imala upadljive majmunske osobine. Senzacionalna kombinacija naprednih hominidnih i tipičnih pongidnih svojstava nalaza, inspirišu Vudvorda da ga opiše kao Eoanthropus dawsoni ("Dosonov rani čovjek") i označi kao veoma značajnu kariku u procesu antropogeneze. Međutim, uporednim hemijskim analizama tokom 1950-ih (kvantiteta flora i azota), dokazano je da se ovdje u stvari radi o fosilnoj lobanji pripadnika vrste Homo sapiens i današnjoj vilici šimpanza, koja je (radi uvjerljivosti) bila obojena kalijum-dihromatom. Nažalost, u međuvremenu je eoantropus ušao čak i u svjetsku (pa i našu) udžbeničku literaturu iz koje do današnjih dana njegov prvoopisani status nije do kraja izbačen. Doson je umro 1916, a Vudvord 1944. godine, tako da je jedan od njih (možda i oba ili čak neko treći) sa sobom) odnio tajnu 'Piltdownskog čovjeka'.

Geološka vremenska skala

Geološka vremenska skala (GTS) je sistem hronološkog datiranja koji određuje odnose geoloških slojeva (stratigrafija) sa vremenom i koristi u geologiji, paleontologiji i drugim naukama o Zemlji, da opiše vremena i odnose događaja koji su se dogodili u historiji Zemlje. Tabela raspona geoloških vremena, koja je ovdje predstavljena, slaže se sa nomenklaturom, datiranju i standardnim bojama kodova, koje je utvrdila Međunarodna komisija za stratigrafiju.

Dokazi prema radiometrijskom datiranju ukazuju da je Zemlja stara oko 4,54 milijarde godina.Geologija ili duboko vrijeme Zemljine prošlosti je podijeljena u različite jedinice, prema događajima koji su se desili u svakom periodu. Različiti rasponi vremena na GTS obično su obilježeni promjenama u sastavu slojeva koji im odgovaraju i ukazuju na velike geološke ili paleontološke događaje, kao što je masovno izumiranje. Naprimjer, granica između perioda krede i paleogena definirana je kreda-paleogen izumiranjem, koje je označilo propast ne-ptičjih dinosaura i mnogih drugih grupa životinja. Stariji vremenski razmaci, koji su datirani pouzdanim fosilnim zapisom (prije eona proterozoik), definirani su njihovom apsolutnom starošću.

Kenozoik

Kenozojska era ili kenozoik (od grčkih riječi kainos = nov + zoe = život) je najmlađa od tri klasične geološke ere. Ona je zapoočela prije 65,5 miliona godina s kredsko-tercijarnim masovnim izumiranjem na kraju perioda krede koje je označilo smrt posljednjih dinosaurusa na kraju mezozojske ere te traje i danas.

Kenozoik se dijeli u dva perioda - paleogen i neogemn, a oni su podijeljeni u epohe. Paleogen se sastoji od epoha paleocena, eocena i oligocena, a neogen se sastoji od epoha miocena, pliocena, pleistocena te holocena, od kojih posljednja traje i danas. Kroz historiju je kenozoik bio odijeljen u periode (ili pod-ere) zvane tercijar (od paleocena do pliocena) i kvarternar (pleistocen i holocen), iako ih mnogi geolozi više ne priznaju.

Paleoproterozoik

Paleoproterozoik je prvo od tri podrazdoblja u eru proterozoika koje je trajalo prije između 2,5 do 1,6 milijardi godina od danas. To je period kada su se kontinenti napokon stabilizirali. Evoluirale su cijanobakterije, vrsta bakterija koja koristi biohemijski proces fotosinteze radi proizvodnje energije i kiseonika.

Prije značajnog povećanja u količini atmosferskog kiseonika koje se desilo u ovom periodu, gotovo sav život koji je postojao je bio anaerobski, što znači da je metabolizam živih organizama zavisio od jednog načina ćelijskog disanja koje ne zahtijeva kiseonik. Slobodni kiseonik u velikim količinama je otrovan za većinu anaerobnih bakterija, koje su gotovo sve nestale tokom paleoproterozoika. Jedini organizmi koji su opstali su ili bili otporni na oksidaciju i otrovne efekte kiseonika ili su provodili životni ciklus u okruženju bez kiseonika. Ovaj događaj se ponekad naziva i kiseonička katastrofa. Iz ovog perioda pronađeni su fosili Grypania i prvi eukarioti.

Tokom ove ere izdižu se najraniji planinski lanci, na području današnje Kanade (zapadno od Hudsonovog zaliva, prije 2,1 do 1,8 milijardi godina).

Paleozoik

Paleozoik je duga geološka era u razvoju Zemlje koja je počela prije oko 542 a trajala je do oko 251 miliona godina računajući od sadašnjeg vremena. Dijeli se na kambrij, ordovicij, silur, devon, karbon i perm.

U kambriju, prije oko 540 miliona godina, na kopnu nije bilo nikakvog života, no zato su u moru živjele svakojake biljke te životinje mehkog tijela: mekušci, meduze, spužve. U to doba prva stvorenja s nogama sele se na morsko dno: trilobiti.

Tokom sljedećih 160 miliona godina pojavljuju se nove morske životinje: korali i morski ljiljani, kao i neobične ribe bez čeljusti zvane agnati ili "okrugloustaši". One su ujedno i prvi kičmenjaci. Ubrzo mora i okeane nastanjuju razne vrste riba koje potom kreću u slatku vodu: jezera i rijeke. Na kopnu, na obalama močvara, počinju rasti biljke. Sada na tlu ima hrane pa se pojavljuju insekti. Početkom karbona, prije 360 miliona godina, biljke malo-pomalo osvajaju obale. Insekti se mijenjaju. Prvi kičmenjaci izlaze iz vode: to su vodozemci koji su naučili udisati zrak i imaju 4 noge za hodanje. Postaju sve brojniji, a iz njih se razvijaju gmazovi koji su u stanju izvan vode izleći se iz ljuske.

Poaceae

Poaceae (bos. trave) ili Gramineae su velika i gotovo sveprisutna porodica monokotiledonskih cvjetnica, poznatih kao traveU Poaceae se uključuju trave žitarice, bambusi i trave prirodnih i kultiviranih travnjaka i pašnjaka. Trave imaju šuplje stabljije, osim na čvorovima i uske naizmjenične listove u dva reda. Donji dio svakog lista obuhvata stabljiku, formirajući lisni omotač. Sa oko 12.000 vrsta, peti po brojnosti biljnih porodica, nakon Asteraceae, Orchidaceae, Fabaceae i Rubiaceae . Procjenjuje se da zatravljena područja, kao što su savane i prerije, gdje su dominantne trave, čine 20% od vegetacijskog pokrov na Zemlji. Trave su također važan dio vegetacije u mnogim drugim staništima, uključujući i močvare , šume i tundre.

Trave su ekonomski izuzetno značajna porodica, jer daju životne namirnice od pripitomljenih žitarica, kao što su kukuruz, pšenica, riža, ječam i proso, kao i stočnu hranu, građevinski materijal (bambus, slama I sl.) i gorivo (etanol).

Iako se obično nazivaju "trave", morska trava, rogoz i oštrice ne spadaju u ovu porodicu. Trske su red Poales, u Poaceae, kao članice, ali su morske trave članovi reda Alismatales.

Trijas

Trijas je geološki period koja obuhvata vrijeme od oko prije 245 do oko prije 202 Ma (u daljem tekstu: miliona godina). Kao prvi period Mezozoika, trijas se javlja nakon Perma, a prije Jure. I početak i kraj trijasa su obilježeni masovnim izumiranjem. Masovno izumiranje kojim je završen period trijasa je odnedavno jasnije determinisano, ali, slično kao i s mnogim drugim geološkim periodima, naslage stijena koje određuju početak i kraj su jasno identifikovane, dok početak i kraj svakog perioda varira za nekoliko miliona godina.

Karkateristične naslage trijasa su crveni pješčari i evaporati koji sugerišu postojanje tople i suhe klime. Nema nikakvih dokaza o glacijaciji; po onome što se može zaključiti, nije bilo ledenog pokrova nigdje na kopnu. Superkontinent Pangea se počeo razdvajati tokom trijasa, ali se još nije raspao; ipak su zabilježene prve pomorske naslage koje svjedoče o prvom rasjedu, kojim je razdvojen New Yersey od Maroka, te se datiraju u kasni trijas. Zbog ograničene obale superkontinentalne mase, morske naslage trijasa su relativno rijetke u svijetu, uprkos njihovom prisutstvu u Zapadnoj Evropi, gdje se trijas prvi put proučavao. U Sjevernoj Americi, na primjer, morske naslage su ograničene na nekoliko lokacija u zapadnom dijelu. Tako je stratigrafija trijasa uglavnom temeljena na organizmima koji su živeli u lagunama ili visoko-slanom okolišu, kao Estheria rakovi.

Tokom trijasa je i morski i kopneni život pokazao adaptivnu radijaciju koja je počela od naglo osiromašene biosfere koja je bila posljedica permsko-trijaskog izumiranja. Korali grupe hexacorallia su se prvi put pojavili. Za prve cvjetnjače (Angiosperme) se vjeruje da su evoluirale za vrijeme trijasa, isto kao i prvi leteći kičmenjaci, pterosaurusi.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.