Kičmenjaci

Kičmenjaci ili vertebrate (na latinskom, vertebrata) su životinjska bića koja pripadaju potplemenu hordata, posebno onih s kičmom ili kičmenim stubom. Kičmenjaci su se počeli razvijati prije nekih 530 miliona godina, za vrijeme kambrijuma. Kao najbrojnije potpleme hordata, kičmenjaci uključuju većinu životinja koje su poznate ljudskim bićima, poput riba, vodozemaca, reptila, ptica i sisara, među koje spadaju ljudi. Druga osobina ovog potplemena je mišićni sistem i centralni nervni sistem, koji je djelimično smješten u kičmi.

Šablon:TaksokvirVodič za izradu taksokvira
Kičmenjaci
Primjeri kičmenjaka
Primjeri kičmenjaka
Sistematika
Natcarstvo Eukarya
Carstvo Animalia
Potcarstvo Eumetazoa
Natkoljeno Bilateria
Koljeno Chordata
Poddivizija Craniata
Potpleme Vertebrata
Cuvier, 1812.

Također pogledajte


P biology.svg Nedovršeni članak Kičmenjaci koji govori o biologiji treba dopuniti. Dopunite ga prema pravilima Wikipedije.

Ajkula

Morski psi ili Ajkule su kičmenjaci i spadaju u grupu chondrichthyes (ribe hrskavog skeleta) zajedno sa ražama, drhtuljama, listovima, testerašima i sličnim životinjama koji se sve zajedno zovu elasmobranches (škrge u obliku proreza).

Ajkule ili morski psi su ribe grabljivice vretenastog tijela, šiljate glave sa pet vrsta peraja:

grudna peraja su parna i dižu ajkulu kad pliva,

parna trbušna kao i jedno ili dva neparna dorzalna (leđna) je stabilizuju,

neparno analno kod vrsta koje ga imaju i na kraju

repno koje ubrzava ajkulu.Razmnožavaju se na tri načina:

oviparne - legu jaja,

viviparne - rađaju žive mladunce i

ovoviparne - razvijaju se iz jaja ali u tijelu majke pa se rađa već razvijena ajkulica.Plivaju brzo i bez prestanka jer za razliku od drugih riba nemaju riblji mjehur koji bi ih održavao, baš zbog toga mogu bez teškoća naglo da mijenjaju dubinu. Poznate su i vrste koje to ne moraju da rade jer “umiju” da nađu neku slabu podvodnu struju koja im omogućava protok vode kroz škrge čak i kad miruju.

Ajkule su obično duge od 1 do 20 metara. Među najproždrljivije ajkule spadaju Carcharhinus leucas tj. bik ajkula ili Zambezi ajkula, jedina koja može da opstane i u slatkoj vodi i Carcharodon carcharias, velika bijela ajkula (5 do 7 metara).

Fosili ajkula su pronađeni i na Trebeviću.Nemaju škržne poklopce.Pa im zato možemo primjetiti unutrašnjost škrga.

Ajkulu kada bi pomazili od glave do reba bila bi glatka,a kada bi je pomazili od repa do glave bila bi hrapava.Zbog tako zvanih zubića.Oni su tvrdi kao ljudski.Ajkula ima tri reda zuba koji se brzo obnavljaju.

Amnioti

Amnioti su grupa tetrapodnih životinja (sa četiri uda i kičmom) koje imaju jaje sa amnionskom keom, što je adaptacija koja im omogućava da polažu jaja na kopnu umjesto u vodi, kao što to obično rade anamnioti (uključujući i žabe). U ovu grupu spadaju

sinapsidi (sisari i njihovi izumrli srodnici) i

sauropsidi (gmizavci i ptice), kao i njihovi izumrli preci. Embrioni amniota, bilo da ih majke snesu kao jaja ili se razvijaju u maternici, zaštićeni su sa nekoliko ekstenzivnih membrana. Kod placentalnih sisara (Euteria, uključujući i ljude, među tim membranam je i amnionska kesa koja obavija fetus. Po tim embrionskim membranama i odsustvu stadija larve, odstupaju samo tetrapodni vodozemci .Prvi amnioti, koji se nazivaju "baznim amniotima", podsjećali su na male guštere, a evoluirali su od vodozemaca koji su ličili na gmizavce (reptiliomorfa ) prije oko 312 miliona godina, tokom perioda krede. Njihova su jaja mogla preživjeti izvan vode, što im je omogućilo da se prošire u sušna staništa. Jaja su im također mogla "disati" i izaći na kraj sa otpadnim tvarima, pružajući im mogućnost da s vremenom postanu veća, kao i odrasle jedinke.

Osoenosti jaja amniotska su ključne za divergenciju među kičmenjacima, koja im je omogućila razmnožavanje na kopnu, bez potrebe za vraćanjem u vodu (u sezoni razmnožavanja), kao što je slučaj sa vodozemcima. Odtada su se amnioti proširili po cijeloj planeti i na kraju postali dominirajući kopneni kičmenjaci.

Bazni (primitivni) amnioti su se, u evolutivnoj historiji amniota, vrlo rano razdvojili na dvije linije, Sinapsida i Sauropsida, čiji predstavnici žive i danas. Najstariji poznati sinapsid je Protoclepsydrops, čija je starosti oko 312 miliona godina, dok je najstariji sauropsid vjerovatno Paleothyris, pripadnik reda Captorhinida, iz epohe srednjeg pensilvanija (prije oko 306–312 miliona godina).

Anamnioti

Amnioti ili anamniji (lat. an- = ne + grč. μνίον – amnion = posuda), tj. neamnioti su kičmenjaci bez amnionske zametne ovojnice i alantoisa, koji od embrionskih dodataka imaju samo žumančanu kesu (saccus vitellin). U ovu neformalnu skupinu se svrstavaju zmijuljice (Cyclostomata), ribe (Pisces), dvodihalice (Dipnoa) i vodozemci (Amphibia). Za razliku od amniota, oni svoja jaja polažu u vodu. Ove životinje su, također neformalno, klkasificirane u niže kičmenjake, dok su amnioti (gmizavci, ptice i sisari ) označavaju kao viši kičmenjaci.Ime ove skupine potiče obilježavajućeg amniona (vodenjaka) – embrionske membrane proizvedene tokom fetusnog razvoja amniota koji služi za transport kisika u jaje i ispuštanje ugljik-dioksida. Kao što ime sugerira, anamnioti ne razvijaju vodenjak tokom fetusnog života, a u stanju su da razmjenjuju kisik i ugljik-dioksid sa okolnim vodom i odstranjuju otpadne metabolite. Voda pomaže u širenje otpadnih proizvoda (posebno amonijaka), što omogućava embrionu da završi embrionalni razvoj bez trovanja proizvedenim vlastitim otpadom. Tokom svog razvića pripadnici svih (pot)klasa anamniota, jedinke prolaze kroz fazu koja podsjeća na ribu, što ukazuje njihove bliske filogenetske veze.

Dinosauri

Dinosauri su bili kičmenjaci slični reptilima, koji su dominirali zemaljskim ekosistemom više od 160 miliona godina, od otprilike prije 230 miliona do prije 65 miliona godina.

Naziv Dinosaurus potiče od grčke reči deinos što znači strašan i saurus što znači gušter, a dao ga je engleski zoolog, ser Richard Owen, 1841. Ljudski pogled na ova bića mijenjao se tokom vremena. Prvo su zamišljani kao veliki, letargični reptili i slikani su kao usamljene životinje koje lutaju po močvari, vukući za sobom svoje dugačke repove. Tek krajem šezdesetih godina ovog vjeka, sa otkrićem Deinonychus-a, bilo je jasno da to nije nikakav inferiorni, tromi gušter već visoko-specijalizovan predator, morfološki sličniji ptici nego gmizavcu. Tada mala grupa paleontologa na čelu sa John Ostromom iznosi viđenje dinosaurusa kao toplokrvnih, društvenih životinja, savršeno prilagođenih uslovima svoje sredine. Ostromovi istomišljenici bili su neprestano kritikovani od strane svojih kolega, mada se sve više činilo da su u pravu.

Hematopoeza

Hematopoeza (grč. αἷμα - hema = krv + ποιεῖν - poesis = tvoriti, napraviti) je proces formiranja ćelijskih krvnih komponenti. Sve ćelijske komponente krvi su izvedenice hematopoetskih matičnih ćelija. Da bi se održale stabilne razine krvnih ćelija u perifernoj cirkulaciji, zdrava odrasla osoba, dnevno proizvede približno 1011–1012 novih uobličenih krvnih elemenata.

Kost

Kost (Latinski: Os, Plural Ossa, grčki: Ost-, Oste- ili Osteo- od rijeći οστούν), ili koštano tkivo je izuzetno čvrsto potporno tkivo koje gradi kostur svih kičmenjaka. Svi kičmenjaci podupiru svoju tjelesnu strukturu kosturom.

Sve kosti u ljudskom tijelu (oko 206) zajedno čine ljudski kostur, a zajedno s mišićima, kosti čine lokomotorni sistem.

Kosti mogu biti velike od nekoliko metara (rebra nekih dinosaurusa) do manje od jednog milimetra.

Kosti su međusobno povezane pokretljivim zglobovima i mišićima tako da mogu pokrenuti tijelo brzinom do 45 km/h. Kosti su čvrste i jake, šuplje unutrašnjosti, stoga nisu teške te čine samo 14% naše ukupne tjelesne mase (lakše su od mišića). Kosti nisu mrtve tvari u našem organizmu, pa se zato obnavljaju kad se prelome.

Kostur

Kostur ili skelet (grč. skeletos=isušeno tijelo, mumija) se u biologiji odnosno u anatomiji naziva dio tijela koji čini nosivu strukturu organizma. Uopćeno postoje dvije vrste kostura odnosno skeleta: tzv. egzoskelet koji čini stabilnu vanjsku opnu jednog organizma, i tzv. endoskelet koji čini nosivu strukturu u unutrašnjosti tijela.

U prenesenom značenju se pod kosturom uvijek podrazumijeva osnovni, noseći dio nečega, npr. u građevini (kostur zgrade) ili u umjetnosti (kostur skulpture).

Krvotok

Krvotok (cirkulacijski sistem, krvožilni sistem, kardiovaskularni sistem) je sistem organa koji prenosi tvari iz srca u ćelije, pomaže pri balansiranju tjelesne temperature i pH vrijednosti (dio homeostaze). Dok najprimitivnije vrste životinja nemaju krvožilni sistem, neki beskičmenjaci imaju otvoreni krvotok. Svi kičmenjaci imaju zatvoreni krvotok.

Međupršljenski disk

Međupršljenski disk, poznat i kao intervertebralni disk (ili intervertebralna vlaknasta hrskavica) leži između susjednih pršljenova kičmenog stuba. Svaki disk formira vlaknastohrskavičavi (fibrokartilageni) zglob (simfiza), kako bi se omogućilo blago kretanje pršljenova, a ponaša se kao ligament da pršljenove održi zajedno. Njihova uloga je da djeluju kao amortizeri u kičmi od ključnog je značaja.

Mišić

Mišić je organ pomoću kojeg se kreću neki viši oblici beskičmenjaka i svi kičmenjaci. Radom mišića upravljaju centralni i periferni nervni sistem.

Mišići (čvor)

Mišići se može odnositi na:

Mišić, organ pomoću kojeg se kreću neki viši oblici beskičmenjaka i svi kičmenjaci.. Bosna i Hercegovina:

Mišići (Milići), naselje u općini Milići. Crna Gora:

Mišići (Bar), naselje u općini Bar.

Mozak

Mozak je organ koja služi kao središte nervnog sistema kod svih kičmenjaka i većine beskičmenjaka. Samo nekoliko beskičmenjaka, kao što su spužve, meduza i odrasli plaštaši i morski ježevi i zvijezde nemaju mozga. Umjesto toga, imaju difuzne ili lokalizirane nervne mreže.Mozak se nalazi u glavi, obično blizu primarnih senzornih organa za takva čula kao što su vid, sluh, balansiranje ravnoteže, okus i miris]]. Mozak je najsloženiji organ u tijelu kičmenjaka. Procjenjuje se d tipska ljudska moždana kor (najveći dio)u sadržoi 15-33 miliona neurona. Svaki od njih je, sinapsama povezan sa nekoliko hiljada drugih neurona. Ovi neuroni međusobno komuniciraju putem dugih protoplazmatskih vlakana pod nazivom aksoni, koji prenose struje signala impulsa pod nazivom akcijski potencijal do udaljenih dijelova mozga ili ostalih dijelova tijela – ciljanih specifičnih receptorskih ćelija.

Fiziološki, funkcija mozga je da se iobavlja centraliziranu kontrolu, kako nad drugim organima tijela, tako i sopstvenim aktivnostima. Mozak djeluje na ostatak tijela i stvaranjem obrazaca mišićne aktivnosti i upravljanjem lučenja hemikalijskih supstanci pod nazivom hormoni. Ova centralizirana kontrole omogućava brze i koordinirane odgovor na promjene u biofizičkom okruženju. Neke osnovne vrste reakcije, kao što su refleksi mogu se odvijati posredovanjem kičmene moždine ili perifernih ganglija, ali sofisticiranu svrsishodnu kontrolu ponašanja na osnovu kompleksnih senzornih ulaza zahtijeva integriranje informacije, što ože samo centralizirani mozak.Suvremeni modeli neuronauke mozak tretiraju kao biološki kompjuter, koji se jako razlikuje od ekektronskog, ali je sličan po u smislu sticanja informacije iz okolnog svijeta: prima ih i čuva, obrađuje na različite načine i analogan je centralnoj jedinici za obradu (CPU) u računaru.

Mozak je najvažniji dio nervnog sistema. Kod svih kičmenjaka, zaštićen je se u lobanjskoj čahuri i obavijen sopstvenim opnama, koje se označavaju kao:

tvrda (dura matter),

paučinasta (arachnoidea), i

mehka opna (pia matter).Prosječna zapremina ljudskog mozga se kreće oko 1400 cm3. Pokazalo se, međutim, da zapremina mozga nije srazmjerni pokazatelj inteligencije neke osobe, jer su zabilježene osobe koje normalno funkcioniraju i sa volumenom u rasponu 700–2000 cm3.

Notohord

Notohord – u anatomiji životinja – je fleksibilna vrpca napravljena od materijala koji je sličan hrskavici. Ako vrsta ima notohord, ona je, po definiciji, hordat . Notohord leži duž anteroposteriorne ( "glava-rep") osi, obično bliže leđnoj nego trbušnoj površini životinja, a sastoji se od ćelija izvedenih iz mezoderma . Poznato je da notohord ima mnoge funkcije, uključujući i razvojne. Najčešće se navodi kao prekursor mišićnih veza, kičmemnim pršljenova i tkivo koje je uključeno u signalizaciju za okolno tkivo u toku razvoja.Smatra da su notohordi predstavljali prednost (i u evolucijskom i u razvojnim kontekstu), jer daje čvrstu strukturu za mišićna hvatišta, ali su i dalje bili fleksibilni. Kod nekih hordata, notohord se i dalje održao tokom života kao glavna osovinska podrška tijela, dok je u većini tetrapoda postaje pulpozno jezgro nucleus pulposus u međupršljenskim diskovima. Notohord ima ključnu ulogu u signalizaciju i koordinaciji razvoja. Embrioni kičmenjaka, tokom razvoja i danas prolaze kroz stadi notohord ne strukture, u fazi gastrulacije. Notohord se nalazi na trbušnoj (ventralnoj) strani neuralne cijevi.

Paleozoik

Paleozoik je duga geološka era u razvoju Zemlje koja je počela prije oko 542 a trajala je do oko 251 miliona godina računajući od sadašnjeg vremena. Dijeli se na kambrij, ordovicij, silur, devon, karbon i perm.

U kambriju, prije oko 540 miliona godina, na kopnu nije bilo nikakvog života, no zato su u moru živjele svakojake biljke te životinje mehkog tijela: mekušci, meduze, spužve. U to doba prva stvorenja s nogama sele se na morsko dno: trilobiti.

Tokom sljedećih 160 miliona godina pojavljuju se nove morske životinje: korali i morski ljiljani, kao i neobične ribe bez čeljusti zvane agnati ili "okrugloustaši". One su ujedno i prvi kičmenjaci. Ubrzo mora i okeane nastanjuju razne vrste riba koje potom kreću u slatku vodu: jezera i rijeke. Na kopnu, na obalama močvara, počinju rasti biljke. Sada na tlu ima hrane pa se pojavljuju insekti. Početkom karbona, prije 360 miliona godina, biljke malo-pomalo osvajaju obale. Insekti se mijenjaju. Prvi kičmenjaci izlaze iz vode: to su vodozemci koji su naučili udisati zrak i imaju 4 noge za hodanje. Postaju sve brojniji, a iz njih se razvijaju gmazovi koji su u stanju izvan vode izleći se iz ljuske.

Patologija biljaka

Patologija biljaka ili fitopathologija je nauka o bolesti u biljaka, koje su uzrokovane patogenima (zaraznim organizmima) i okolišnim uvjetima (fiziološki faktori).

Organizmi koji uzrokuju zarazne bolesti uključuju gljivice, oomicete , bakterije, viruse, viroide, virusima slične organizme, fitoplazme, protozoa, nematode i parazitske biljke . Nisu obuhvaćeni ektoparaziti poput insekata, grinje, kičmenjaci ili drugi štetočine koje utičču na zdravlje biljaka jedenjem biljnog tkiva. Patologija biljaka uključuje i proučavanje i identifikaciju patogena, etiologiju bolesti, cikluse bolesti, ekonomski utjecaj, bolesti biljaka, otpornost na biljne bolesti, te kako biljne bolesti utiču na ljude i životinja, genetiku patosistema i upravljanje bolesnim biljkama.

Prausta

Prausta ili blastoporus / blastopor – u embriologiji – je u otvor embriona u razvoju, na površini tijela, za invaginaciju archenterona (pracrijeva).Većina višećelijskih životinja, u prvim fazama embrionskog razvoja nakon stvaranja blastule ili (u sisara kao što su ljudi) od blastocista tokom značajnog procesa gastrulacije. Ovo je klicina struktura sa najudaljenijim slojem ćelija – u ektodermu i – invaginirani unutrašnji sloj ćelija – u endodermu. Primitivno tijelo je tako građeno da vanjska i unutrašnja površina čine konkavnost koja tvori primitivno crijevo. Trenutak u kojem se pracrijevo otvara prema vani, je blastopor', nazvan tako jer u mnogih životinja se iz ove oblasti razvijaju usta. Među dvobočno građenim životinjama (Bilateria) postoje Protostomia ili Protostomi, kod kojih nastaje drugi otvar primitivnog crijeva, dizajniran za ipražnjenje u daljem razvoju. U protostome se ubrajaju, naprimjer insekti.

U deuterostoma ili novoustnih, s druge strane, u koje spadaju svi kičmenjaci, primarni ulaz primitivnih usta djeluje kasnije kao analni otvor, a sekundarnim razdvajanjem otvara se kraj primitivnog crijeva i nastju (nova) usta. Kod nekih jednostavnijih životinja, kao što su meduze, blastoporusi služe najprije kao prausta, a kasnije se preusmjeravaju na izlučivanje.

Razlikovanje protostoma i novih usta kod dvostranih životinja je važan aspekt klasifikacije višećelijskih životinja u biološkoj sistematici, zbog sličnosti u ranoj fazi razvoja, koja u svakom slučaju podsjeća na zajedničkog pretka, a time i na srodničke međuodnose vrsta.

a sac u obliku udubljenja sa otvorom zove blastopore.

Prema tome, ako se od blastopora - što je prvi otvar - u toku embriogeneze formiraju usta koja to ostaju i kasnije, takve životinje se zovu protostome. Takvi su predstavnici koljeno Annelida, Arthropoda (člankonožaca) i Mollusca (mehkušci). Naprotiv, ako se iz tog otvora razvoje anus, životinje se smatraju deuterostomnim; naprimjer, iz koljena Chordata (kičmenjaci) koje uključuje klase sisara, gmizavaca, ptica i drugih.

Tetivska ćelija

Tetivske ćelije ili tenociti su ćelije tipa izduženih fibroblasta. Široko su rasprostrane u tetivnom tkivu kičmenjaka i beskičmenjaka.

Usta

Usta su u anatomiji formalni naziv za usnu šupljinu (lat. cavum oris), odnosno otvor kroz koji se mnoge životinje hrane i ispuštaju glasovne zvukove. To je ujedno i šupljina koja se nalazi na početku probavnog kanala, omeđena s vanjske strane usana, a s unutrašnje – grlom. Kod viših kičmenjaka sadrže jezik i zube. Ova šupljina je također poznat kao bukalna šupljina, od latinskog bucca (=obraz).Neka životinjska koljena, uključujući i kičmenjake, imaju kompletan probavni sistem, sa ustima na jednom kraju i anusom na drugom. Prema tome koji se otvor prije formira tokom ontogeneze usvojen je koristi kriterij za klasifikaciju životinja u protostome i deuterostome.

Životinje

Životinje (latinski: Animalia) značajna su grupa organizama živog svijeta koji su svrstani u životinjsko carstvo. Općenito su to višećelijski organizmi koji sposobni da se kreću i prilagođavaju okolinskim uvjetima, te da se hrane drugim organizmima ili njihovim ostacima. Uvršteni su u domenu Eukariota.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.