Karbonat

Karbonati su soli i estri ugljične (karbonske) kiseline (H2CO3). Od dvoprotoniziranih (dvobrojnih) soli izvode se dvije vrste soli i to: hidrogenkarbonati, koji se također nazivaju i primarni karbonati, sa općom formulom MIHCO3 te sekundarni karbonati sa općom formulom MI2CO3. Sekundarni karbonati zasnivaju se na dvostruko negativno nabijenom karbonatnom ionu CO32−.

Ester ugljične kiseline sa općom strukturnom formulom R1−O−C(=O)−O−R2, pri čemu su R1 i R2 alkil- i aril ostaci koji sadrže ugljik, također se nazivaju karbonati i svrstavaju se pod estre ugljične kiseline. Polimerni karbonati imaju opću strukturnu formulu (O−R−O−C(=O)−)n i ubrajaju se u polikarbonate. Od ortougljične kiseline (C(OH)4) koja ne postoji u slobodnom obliku izvode se estri ortougljične kiseline sa strukturnom formulom C(OR)4.

Karbonat ion je konjugirana baza od hidrogenkarbonatnog iona, odnosno karbonatne kiseline H2CO3. Karbonatni anioni vrše važnu funkciju u fiziologiji živih ćelija, npr. regulacija kiselinsko-bazne ravnoteže (hidrogenkarbonatni pufer), razmjena gasova, itd.

Najpoznatiji karbonat u prirodi je kalcijum karbonat, poznat i kao kreda, krečnjak i mermer.

Carbonate-3D-balls
Štapićasti model karbonatnog iona

Također pogledajte

Vanjski linkovi

Alkalna so

Alkalne soli ili bazne soli su soli koje su nastale neutralizacijom jakih baza i slabih kiselina.

Umjesto da budu neutralne (kao neki drugi soli), alkalne soli su baze kako im i ime sugerira. Ono što je osnovno za ove spojeve je da se vezanjem baza sa slabim koselima hidrolizom formira osnovni rastvor. Natrij karbonat, naprimjer, karbonat ugljične kiseline hidrolize da se formira osnovni rastvor. Hlorid iz sone kiseline u natrij hloridu ne hidrolizira, iako, tako natrijev klorid nije bazni.Razlika između baznih soli i alkalija je što su alkali rastvorljivi hidroksidni sastojci alkalnih metala ili alkalnih tzemnih metala. Bazna so je svaka ona so koja se hidrolizira u formiranju baznog rastvora. Hidroksidni sastojvi nisu soli.Druga definicija baznih soli je da su to one koja sadrže i hidrokside i druge aniona; bijelo olovo je primjer. To je osnovni olovni karbonat ili olovni karbonat hidroksid.

Barij

Barij (latinski: barium) jeste hemijski element sa simbolom Ba i atomskim brojem 56. On je peti element u drugoj grupi periodnog sistema, mehki srebrenasti metal, koji spada u grupu zemnoalkalnih metala. Zbog svoje izuzetno velike hemijske reaktivnosti, barij se nikad ne javlja u prirodi u elementarnom stanju. Njegov hidroksid je još u prahistoriji bio poznat kao barita; ova supstanca se ne javlja kao mineral, ali se može dobiti zagrijavanjem barij-karbonata.

Među najčešćim mineralima barija u prirodi javljaju se barit (barij-sulfat, BaSO4) i viterit (barij-karbonat, BaCO3), oba nerastvorljiva u vodi. Ime ovog elementa potječe iz alhemijskih derivata "barita", čiji dalje naziv dolazi od grčke riječi βαρύς (barys) u značenju "težak". Kao novi hemijski element, barij je otkriven 1774. ali sve do 1808. nije reduciran u metalni oblik, nakon razvitka elektrolize.

Barij se u industriji koristi u samo nekoliko aplikacija. Historijski, koristio se kao geter ("sakupljač gasova") u vakuumskim cijevima. On je i jedna od komponenta YBCO (visokotemperaturnih superprovodnika) i elektrokeramike, te se dodaje u čelik i lijevano gvožđe radi smanjenja veličine ugljikovih čestica unutar mikrostrukture metala. Spojevi barija se dodaju u vatromet za postizanje zelene boje. Barij-sulfat se koristi kao nerastvorljivi teški aditiv u tečnosti za bušenje naftnih bušotina, kao i u veoma čistom obliku kao kontrastno sredstvo pri fotografisanju x-zračenjem ljudskog probavnog sistema. Rastvorljivi spojevi barija su otrovni zbog otpuštanja rastvorljivih iona barija te se zbog toga oni koriste kao rodenticid.

Barij-karbonat

Barij-karbonat je hemijski spoj barija, poznat i kao viterit. Kristalizira se po ortoromboidnom sistemu. Kristali su grupisani i spojeni po tri zajedno, grubih ivica. Mineral je nazvan po engleskom hemičaru i botaničaru iz 18. vijeka Williamu Witheringu, koji je 1784. dokazao da se viterit hemijski razlikuje od barita. Viterit se može pronaći u rudnim žilama olova. Jedan je od glavnih izvora barijevih soli. Vrlo lahko prelazi u barij-sulfat putem reakcije s vodenom otopinom kalcij-sulfata. Koristi se u proizvodnji otrova za miševe, proizvodnji stakla i porcelana, a nekad davno i za rafiniranje šećera.

E-brojevi

E-brojevi su numerički kodovi za prehrambene aditive koji su u upotrebi u Evropskoj uniji (prefiks E označava pojam „Evropa“) . E-brojevi se nalaze na deklaracijama prehrambenih proizvoda. Odobravanje korištenja aditiva i procjenu njihove sigurnosti vrši Evropska uprava za sigurnost hrane.

Ion

Ion je atom ili molekula koja je otpustila ili primila jedan ili više elektrona, dobijajući tako pozitivno ili negativno naelektrisanje. Negativno naelektrisani ion, u čijoj elektronskoj ljusci ima više elektrona od protona u jezgru, naziva se anion i privlači ga anoda. Analogno tome, pozitivno naelektrisani ion, koji ima manje elektrona od protona, naziva se kation te ga privlači katoda.

Ion koji se sastoji od jednog atoma zove se monoatomski; međutim, često se ion sastoji od dva ili više atoma, te se naziva poliatomski. Poliatomski ioni koji sadrže atom kisika, poput karbonatnih i sulfatnih iona, nazivaju se oksianioni.

Ioni se označavaju na isti način kao i električki neutralni atomi i molekule, osim što je prisutna oznaka viška ili manjka električnog naboja, prikazana kao eksponent. Tako se, naprimjer, kation vodika označava sa H+, što znači da mu nedostaje jedan elektron da bi prešao u stabilan atom vodika. Na sličan način označavaju se i drugi ioni: sulfatni ion – SO4−2, hloridni ion Cl-, fosfatni ion PO43- itd.

Kalcij-karbonat

Kalcij-karbonat je hemijski spoj čija je hemijska formula CaCO3. U prirodi ulazi u sastav stijena i minerala. Kalcit je raširen u prirodi u obliku krečnjaka, mramora i krede. Kalcit kristalizira u heksagonskom kristalnom sistemu. Ove suptsance imaju isti hemijski sastav iako su različitog izgleda. Druga modifikacija kalcij-karbonata jeste aragonit, koji kristalizira u rompskom sistemu.

Kalcit

Kalcit je karbonatni mineral, čiji je hemijski sastav kalcij-karbonat CaCO3. U prirodi ulazi u sastav sedimentnih stijena (krečnjak), metamorfnih stijena (mermer), izgrađuje ljuske morskih organizama. Kalcit je najstabilniji polimorfni oblik kalcij-karbonata. Ostali oblici su aragonit i vaterit.

Karbonatni minerali

Karbonatni minerali su minerali koji sadrže karbonat ion: CO32-.

Krečnjak

Krečnjak je sedimentna stijena sastavljena uglavnom od minerala kalcita. Osim tog minerala sadrži i male količine drugih minerala: gline, sporogelita, dijaspora, hidrargilita, limonita, hematita, kremena, cirkona, turmanlina i granita. Nastao je taloženjem krečnjačkih kućica i skeleta izumrlih morskih životinja, a u manjoj količini i biljaka. Koristi se kao građevinski materijal te kao materijal za izradu kreča.

Lantan

Lantan je hemijski element sa simbolom La i atomskim brojem 57. To je mehki, duktilni, srebreno-sjajni bijeli metal koji vrlo brzo potamni kada se izloži zraku, a dovoljno je mehak da se može rezati nožem. Po njemu je nazvana i serija lantanoida, grupa od 15 veoma sličnih hemijskih elemenata koji su u periodnom sistemu elemenata svrstani između lantana i lutecija. Ponekad se lantan smatra prvim elementom prelaznih metala 6. periode. Kao takav, gotovo uvijek se pretpostavlja da ima oksidacijsko stanje +3. Za njega nije poznata biološka funkcija i ne smatra se otrovnim za ljude.

Lantan se obično može naći u kombinaciji sa cerijem i drugim rijetkim zemnim elementima. Prvi ga je pronašao švedski hemičar Carl Gustav Mosander 1839. kao "nečistoću" u cerij-nitratu, pa je stoga i njegovo ime lanthanum izvedeno iz grčkog λανθανειν (lantanein) u značenju "(onaj koji je) skriven". Iako se on svrstava u rijetke zemne elemente, lantan je 28. element po rasprostranjenosti u Zemljinoj kori, odnosno ima ga oko tri puta manje od olova. U mineralima poput monacita i bastnesita, lantan sačinjava više od četvrtine sadržaja lantanoida u njima. Iz ovih minerala, on se izdvaja koristeći kompleksni višestepeni proces ekstrakcije. Zbog složenosti tih procesa, čisti metalni lantan nije izoliran sve do 1923. godine.

Spojevi lantana imaju brojne načine primjene kao što su katalizatori, dodaci u staklu, ugljično osvjetljenje za osvjetljavanje studija i projekcije, elementi za paljenje u upaljačima i bakljama, elektronske katode, scintilatori, TIG elektrode (za lučno varenje u zaštitnoj atmosferi internog gasa) i druge. Lantan-karbonat je odobren za upotrebu u medicinske svrhe za liječenje zatajenja bubrega (hiperfosfatemija).

Litij

Litij (izvedeno iz grč. λίθος, líthos, kamen) jeste hemijski element sa simbolom Li i rednim (atomskim) brojem 3. On je alkalni metal u drugoj periodi periodnom sistemu elemenata. Litij je vrlo lahak metal i ima najmanju gustoću među svim čvrstim elementima (u standardnim uslovima).

Zbog svoje velike reaktivnosti, u prirodi se ne nalazi u elementarnom stanju. Na sobnoj temperaturi, samo na potpuno suhom zraku je postojan duže vrijeme, ali vrlo sporo reagira dajući litij nitrid. U vlažnom zraku, na površini litija vrlo brzo se formira mat sivi sloj litij-hidroksida. Kao i svi alkalni metali, elementarni litij reagira odmah već pri dodiru sa vlagom na koži te tako može prouzrokovati teške opekotine i ozljede zbog nagrizanja. Mnogi spojevi litija, koji u vodenim rastvorima daju ione litija smatraju se opasnim za zdravlje, za razliku od analognih spojeva natrija i kalija.

Kao mikroelement, litij u obliku svojih soli je često sastavni dio mineralnih voda. U ljudskom organizmu nalaze se vrlo malehne količine ovog elementa. Ne smatra se neophodnim za život i nema poznate biološke funkcije u organizmu. Međutim, neke soli litija pokazuju medicinsko djelovanje i upotrebljavaju se u litijskoj terapiji pri liječenju bipolarnih poremećaja, manija, depresija i drugih sličnih bolesti.

Magnezij-karbonat

Magnezij karbonat MgCO3 dolazi u prirodi kao mineral magnezit (MgCO3) i dolomit (MgCO3·CaCO3). Poznate su i neke hidratisane forme minerala.

Natrij-hidrogenkarbonat

Natrij-bikarbonat, soda bikarbona ili kuhinjska soda (po IUPAC-u: natrij-hidrogenkarbonat) jeste hemijski spoj sa formulom NaHCO3. To je bijela čvrsta tvar koja se kristališe ali se često javlja i kao fini prah. Ima blagi slani, bazični okus koji posjeća na sodu (natrij-karbonat). U prirodi gradi mineral nahkolit. Ona je sastojak mineral natrona i može se naći rastvorena u mnogim mineralim izvorima. Pošto se koristi i kao prehrambeni aditiv, po standardima Evropske unije ima E-oznaku E 500. Riječ saleratus od latinskog sal æratus u značenju gazirana so, korištena je u 19. vijeku i za natrij- i kalij-bikarbonat.

Natrij-hidroksid

Natrij-hidroksid (poznat i kao kaustična soda, soda, natron-soda) jeste bijeli higroskopni prah sa hemijskom formulom NaOH. U vodi se rastvara razvijajući toplotu te dajući jaku bazu sa pH 14 pri koncentraciji od 1 mol/l. S ugljik dioksidom iz zraka reagira i daje natrij-hidrogenkarbonat te se zbog toga mora skladištiti u zatvorenim spremnicima. Da bi se spriječilo da se natrij-hidroksid veže s vlagom iz zraka, skladišti se zajedno sa sredstvima za isušivanje. Kao jaka baza, istiskuje slabe baze iz njihovih soli.

Svjetska proizvodnja sode 2001. godine iznosila je oko 46 miliona tona.

Natrij-karbonat

Natrij-karbonat (Na2CO3), često pogrešno nazvan soda je so natrija i ugljične kiseline (H2CO3). Kao dodatak prehrambenim namirnicama nosi oznaku E500.

Staklo

Staklo je proizvod kamena, tj. amorfnog silicijum dioksida. Zbog svojih karakteristika, staklo je relativno čvrsto, inertno, prozirno i biološki neaktivno, a ima vrlo široku upotrebu u današnjem vremenu.

Stroncij

Stroncij (latinski: strontium) jest hemijski element sa simbolom Sr i atomskim brojem 38. U periodnom sistemu elemenata nalazi se u petoj periodi i drugoj glavnoj grupi, pa tako pripada zemnoalkalnim metalima. On je mehki i veoma reaktivni metal. Po Mohsovoj skali ima tvrdoću 1,5.

Element je otkrio Adair Crawford 1790. i imenovao ga po mjestu Strontian u Škotskoj, gdje je i otkriven. S malim primjesama drugih elemenata, ali u prilično čistom elementarnom stanju, Humphry Davy dobio ga je 1808. u procesu elektrolize. Tek 1855. Robert Bunsen uspio je dobiti čisti stroncij. Danas se elementarni čisti stroncij upotrebljava još samo za izradu katodnih cijevi, u pirotehnici (zbog crvenog plamena), trajnim magnetima i pri topljenju aluminija.

U ljudskom tijelu ima ga u veoma malim količinama, ali nema nijednu poznatu biološku ulogu niti je neophodan. Nedavno se počelo istraživati o utjecaju stroncijevih soli, naročito stroncij-ranelata, za liječenje osteoporoze.

Ugljik

Ugljik ili karbon (od latinski: carboneum) jeste hemijski element sa simbolom C i atomskim brojem 6. U periodnom sistemu elemenata nalazi se u IV glavnoj grupi, nazvanoj po njemu, i u 2. periodi. Spada u nemetale.

U prirodi se javlja u samorodnoj formi u obliku dijamanta i grafita, a mnogo više u obliku brojnih hemijskih spojeva (karbonata, ugljik-dioksida, prirodne nafte i plina, uglja i drugih). Zbog svoje posebne elektronske konfiguracije (polupopunjena L-ljuska), posjeduje mogućnost stvaranja izuzetno kompleksnih molekula, i među svim hemijskim elementima pokazuje najveću raznolikost u stvaranju brojnih hemijskih spojeva. Spojevi ugljika čine molekularnu osnovu za cjelokupni živi svijet na Zemlji.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.