Drugi svjetski rat

Drugi svjetski rat (1. septembar 1939 – 2. septembar 1945) bio je globalni rat koji je trajao od 1939. do 1945, iako su povezani sukobi počeli ranije. U njemu su bile uključene sve velike sile koje su formirale dva suprostavljena vojna saveza: Saveznici i sile Osovine. To je bio najrasprostranjeniji rat u historiji i direktno je uključivao više od 100 miliona ljudi iz više od 30 država svijeta. Nazvan je "totalni rat" jer su glavni učesnici sve svoje ekonomske, industrijske i naučne kapacitete stavili u ratne poduhvate, brisajući razlike između civilnih i vojnih resursa. Drugi svjetski rat je bio najsmrtonosniji sukob u ljudskoj historiji, sa 50 do 85 miliona žrtava, većinom civila od čega najviše njih iz Sovjetskog Saveza i Kine. Drugi svjetski rat je i sinonim za brojne zločine, uključujući i zločin genocida Holokaust (u kojem je ubijeno oko 11 miliona ljudi), strateško bombardovanje industrijskih i civilnih centara (u kojima je ubijeno oko milion ljudi), masovne ljudske žrtve usljed gladi i bolesti kao i jedinu upotrebu nuklearnog oružja u ratu.[1][2][3][4]

Japansko carstvo s ciljem dominiranja istočnom Azijom i Pacifikom je bilo u ratu sa Kinom od 1937. godine,[5] ali se smatra da je Drugi svjetski rat počeo 1. septembra 1939. godine njemačkom invazijom na Poljsku i britanskom i francuskom objavom rata Njemačkoj. Od kraja 1939. do početka 1941. godine, serijom kampanja i sporazuma, Njemačka je zauzela ili kontrolirala cijelu kontinentalnu Evropu formirajući Trojni pakt sa Italijom i Japanom. Nakon potpisivanja sporazuma Molotov-Ribentrop u augustu 1939. godine, Njemačka i SSSR su podijelili i pripojili teritorije svojih evropskih susjeda Poljske, Finske, Rumunije i Baltičkih država. Velika Britanija i članice Commonwealtha su bile jedine savezničke zemlje koje su nastavile da se bore protiv sila Osovine na bojištima u Sjevernoj i istočnoj Africi, vazdušnoj bici za Britaniju, Blitzkriegu, balkanskoj kampanji i dugotrajnoj bici za Atlantik. U junu 1941. godine, evropske sile Osovine su pokrenule invaziju na SSSR otvarajući najveće kopneno ratište u historiji, koje je vezalo najveći dio osovinskih snaga do kraja rata. U decembru 1941. godine, Japan je napao SAD i britanska ostrva u Tihom okeanu, čime se rat proširio i na zapadni Pacifik.

Sile Osovine su zaustavljene 1942. godine kada je Japan izgubio u bici kod Midveja u blizini Havaja, a Njemačka poražena u sjevernoj Africi i kod Staljingrada u SSSR-u. Godine 1943. sa nizom njemačkih poraza na Istočnom frontu, saveznička invazija Sicilije i Italije je dovela do italijanske predaje. Savezničkom pobjedom na Pacifiku, sile Osovine su izgubile inicijativu i preduzele strateško povlačenje na svim frontovima. Zapadni saveznici su 1944. godine izvršili invaziju na okupiranu Francusku, dok je SSSR povratio sve svoje izgubljene teritorije i izvršio invaziju na Njemačku i njene saveznike. Tokom 1944. i 1945. godine Japan je pretrpio velike gubitke jer su Saveznici onesposobili japansku mornaricu i osvojili ključne otoke na Pacifiku.

Rat u Evropi se završio invazijom Njemačke od strane zapadnih saveznika i Sovjetskog saveza, što je kulminiralo zauzimanjem Berlina od strane sovjetskih i poljskih vojnika i kasnijom njemačkom bezuslovnom predajom 8. maja 1945. godine. Nakon savezničke Postdamske deklaracije 26. jula 1945. godine i odbijanja Japana da se preda, SAD su bacile atomske bombe na japanske gradove Hiroshimu i Nagasaki 6. i 9. augusta 1945. godine. Zbog mogućnosti dodatnog atomskog bombardovanja i sovjetskom invazijom na Mandžuriju, Japan je kapitulirao 15. augusta 1945. godine. Time je okončan Drugi svjetski rat.

Drugi svjetski rat je promijenio političke saveze i društvenu strukturu svijeta. Osnovane su Ujedinjene nacije (UN) kako bi podsticale međunarodnu saradnju i spriječavale buduće sukobe. Pobjedničke sile SAD, Velika Britanija, SSSR, Kina i Francuska su postale stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija. SSSR i SAD su postale rivalske supersile postavljajući scenu za Hladni rat koji je trajao narednih 46 godina. U međuvremenu, uticaj velikih evropskih sila je oslabio čime je započela dekolonizacija Azije i Afrike. Većina zemalja čija je ekonomija bila oštećena su se posvetile ekonomskom oporavku. Pojavile su se političke integracije, posebno u Evropi, kao pokušaj stabilizacije poslijeratnih odnosa kako bi se stvorio zajednički identitet.

Atomic cloud over Hiroshima
Atomska bomba u Hirošimi
Drugi svjetski rat
WW2Montage
Datum 1939–1945.
Lokacija Evropa, Azija, Mediteran i Bliski istok, Afrika
Ishod Pobjeda saveznika
Casus belli Invazija Njemačke na Poljsku
Sukobljene strane
Savezničke sile: Sile Osovine:
Komandanti
Žrtve
Preko 50.000.000 Preko 12.000.000

Uzroci

O uzrocima rata vodile su se i još uvijek se vode debate. Neki daju prednost Versajskom ugovoru kao jednom od uzroka, drugi spominju veliku depresiju koja je na neki način dovela u prvi plan militariste i nacionaliste. Još uvijek nisu raščišćene ni nedoumice o tačnom datumu početka rata. Rat u Evropi počeo je 1. septembra 1939. godine njemačkim napadom na Poljsku, ali u Aziji je počeo japanskom invazijom Kine već 7. jula 1937. godine (početak drugog kinesko-japanskog rata), ili još ranije 1931. godine, napadom Japana na Mandžuriju. Ekstremna mišljenja su i ta da su Prvi i Drugi svjetski rat ustvari jedan sukob, razdvojen samo prekidom vatre.

Borbe su se vodile na Atlantiku, u istočnoj i zapadnoj Evropi, Sredozemlju, sjevernoj Africi, Bliskom istoku, zatim na Pacifiku, u jugoistočnoj Aziji i Kini. U Evropi rat je završio predajom Njemačke 8. maja 1945. godine, ali je nastavljen u Aziji do predaje Japana 2. septembra 1945. godine. 57 miliona ljudi je umrlo kao posljedica rata, uključujući genocid koji se desio (poznat pod imenom Holokaust). Kao posljedica "totalnog rata" dobilo se masovno bombardovanje civilnih ciljeva. Nuklearno oružje, mlazni avioni i radar su samo neka od mnogobrojnih otkrića kojima je rat rezultirao.

Postratna Evropa podijeljena je na sfere zapadnog i sovjetskog uticaja. Bila je obnavljana pod Maršalovim planom, a istočnoevropske države su kasnije postale sovjetski sateliti. Zapadna Evropa osnovala je NATO pakt, a istočna Evropa Varšavski pakt - alijanse koje su bile suprotstavljene jedna drugoj u hladnom ratu. U Aziji okupacija Japana od strane Sjedinjenih Država imala je za posljedicu njegovo okretanje zapadu, a Kina je bila podijeljena ratom između komunista i nacionalista.

Učesnici

Zaraćene države Drugog svjetskog rata su se priklanjale jednom od dva bloka: Silama osovine ili Saveznicima. Jedan broj manjih država učestvovao je u ratu, manje ili više volonterski, na strani onih sila koje su imale veći uticaj na njih.

Sile osovine činile su prvenstveno Treći Reich, Italija i Japan, koje su podijelile Zemlju na tri interesne zone uticaja u Trojnom paktu potpisanom 1940. godine, gdje su obećali pomoć jedni drugima u slučaju rata protiv drugih zemalja. Ovaj pakt zamijenio je njemačko-japanski pakt protiv Kominterne iz 1936. godine, kojem se Italija bila pridružila 1937. godine. Jedan broj manjih zemalja pridružio se Trojnom paktu, ali ove zemlje nisu imale neki odlučujući uticaj na tok rata niti su doprinijele snabdijevanju Sila osovine nekim značajnijim brojem trupa niti značajnijim materijalnim sredstvima.

S druge strane savezničke snage, Veliku trojku, činile su Velika Britanija od septembra 1939. godine, Sovjetski savez od juna 1941. godine i Sjedinjene Države od decembra 1941. godine. Kina se borila s Japanom još od 1937. godine. Zatim Francuska, nezavisni dominioni britanskog Komonvelta, Poljska, Holandija, Belgija, Norveška i Danska su se također borili na savezničkoj strani.

Zemlje koje su pokušavale biti neutralne često su bile predmet sumnje zaraćenih strana, i često je, od strane najuticajnijih sila u njihovom susjedstvu, vršen pritisak na njih da daju doprinos i pomognu im. Neutralne zemlje su također bile leglo špijuna i poprište špijunskih dešavanja.

Uzroci i porijeklo rata

Evropa

Kao uzroci početka Drugog svjetskog rata u Evropi se može izložiti govor Adolfa Hitlera pred komandantima Rajhsvera 3.2.1933. (Reichswehr). Na ovom tajnom sastanku ih on upućuje u ciljeve i pravce buduće Njemačke koje je u svom djelu Moja Borba (Mein Kampf) već izložio. Uglavnom su to bili:

  • velikonjemačka država
  • prostor na istoku
  • borba protiv, po njegovom mišljenju, nepravednog Versajskog sporazuma

Pod velikonjemačkom državom on vidi ujedinjenje svih njemačkih govornih područja i germanskih dijalekata. U tom smislu je to proširenje preko teritorije Njemačke, sjeverne Francuske, zemalja Beneluxa, sjeverne Evrope do Finske.

Sa osvajanjem prostora na istoku on želi riješiti dva problema: povećanje teritorije zemlje sa mogućnošću koncentrisanog naseljavanja i germanizacije, te dolaska do plodnih resursnih prostora zapadne Poljske i Češke, te protjera “neljudskih” slavenskih kultura sa migracionog prostora Nijemaca prije Prvog svjetskog rata.

Borba protiv Versajskog sporazuma okupira Hitlera već od zatvorskih dana u kojima je pisao svoje djelo misli “Moja Borba”. Zatvoren kao pučista, Hitler u zatvoru kroz desničarsku propagandu i antisemitske članke sebi nalaže, od njega tako često citirano načitano znanje. Nošen antisemitskom teorijom vlade svijeta kroz jevreje, on njima daje dio krivice za tadašnje poratno stanje u Njemačkoj. Po ovome saznanju u njegovom bolesnom mozgu se razvija činjenica po kojoj je Njemačka “de facto” kolonija zemalja pobjednica Prvog svjetskog rata. Reparacije koje Njemačka tokom poslijeratnih godina plaća zemljama pobjednicama zaustavljaju razvoj same države i sve više dolazi do manifestacija nezadovoljstva naroda i gubitka podrške tadašnjoj vlasti. Kada je izašao iz zatvora, on zatiče jednu demoralisanu zemlju čija vlada nije u stanju spriječiti skoro raspadanje zemlje. On uzima osnovu nezadovoljstva u narodu, besposlicu, i na tome bazira svoj brzi uspjeh. U njegovim govorima, on ljudima govori ono što hoće da čuju i tako za sebe mobiliše najniže ali najbrojnije dijelove njemačkog stanovništva. Vidjevši ovo, tadašnjoj vladi pod Hindenburgom ne ostaje ništa drugo nego da mu otvore i drže vrata vlasti. Pošto u to vrijeme još nije bio građanin rajha, ustavom mu je bilo zabranjeno da postane Kancler (predsjednik vlade). Da bi ovu prepreku uklonio, on se daje kroz Hindenburga proglasiti državljaninom rajha, čime mu se otvaraju i do tad zatvorena vrata. Na dan preuzimanja vlasti, koji se u tadašnjoj državi do kraja Drugog svjetskog rata slavi kao praznik, 30. januara 1930, Hitler je već državljanin rajha i tako poslije smrti Hindenburga 2. augusta 1934 postaje “Reichskanzler und Führer der deutschen Nation” (predsjednik vlade i voda njemačke nacije). U tom smislu on uspijeva ujediniti funkcije predsjednika vlade i predsjednika države. Samim tim činom u njegove ruke je pala sva konstitutivna i ekzekutivna vlast države. Jedan od na svjetu neviđenih primjera vlasti je zakletva njemačke vojske (Wehrmacht) na ime vođe (Hitlera), a ne na njemačku državu i njen narod.

Vođen ovakvim uspjesima, on reorganizira sistem vlasti u monopartijsko uređenje i totalitarnu upravu na čijem se čelu nalazi on kao osoba. Nošeni njegovim zalaganjem za uspostavu njemačke vojske na prijeratnom stanju, on u oficirskom korpusu nalazi podršku jer im otvara vrata dolaska na ponovno značenje, a ne propasti u poslijeratnoj Njemačkoj.

Poslije deklaracije stanovnika pokrajine Saar 13. januara 1935. godine i oružanim ugovorima sa velikom Britanijom (povećanje njemačke ratne mornarice na trećinu tonaže kraljevske britanske mornarice), on otvoreno priznaje nastojanja za ponovno uređenje vojske. Deklaracijom tonaže a ne broja brodova, on uspijeva zaobići ograničenja i tako se koncentrise na pravljenje jedne moderne podmorske snage ( pod admiralom Dönitz-om) i manjeg broja teških borbenih brodova velike tonaže kao što su Bismarck, Scharnhorst i Gneisenau. U klasi krstarica se također koncentrira na pravljenje manjeg broja brodova velike udarne snage kao što je naprimjer Prinz Eugen. Sa tako moderniziranom mornaricom on dolazi do mogućnosti da se čak i kraljevskoj britanskoj mornarici može suprostaviti, čiji zastarijeli teški brodovi nisu u stanju da se suprostave brzim i bolje naoružanim njemačkim.

Što se tiče modernizacije avijacije, u kojoj učestvuju Udet i Göring, njemu se daje mogućnost testiranja u španskom građanskom ratu (Legion Condor) i tako obuke i specializacije pilota i vrsta aviona. Pri početku Drugog svjetskog rata, Njemačka ima već odlično, u takozvanim sportskim letačkim udruzenjima, obučene pilote dok Engleska i Francuska svoje pilote tek regrutuju i obučavaju. Jedan od najvećih uspjeha engleskih obavještajnih službi je saznanje o radovima Willi-ja Messerschmitt-a na lovcu Me-109 poslije čega se engleski konstruktori „bacaju“ na rad i prave Supermarine Spitfire kao odgovor na njemačkog lovca.

Sa ovakvom tehnikom za leđima i preusmjerenjem industrije na ratne potrebe pod Speer-om, Hitler se sastavlja sa Staljinom i razrađuje podijelu Poljske. Poslije koncentracije snaga na poljskoj granici je samo pitanje dana ulaska u Poljsku i uspostavljanja dogovorenih granica sa Staljinom. Poslije pritiska poljske vlade, Engleska spaja odbranbeni ugovor sa Poljskom kojim se obavezuje za pomoć u slučaju napada. Iako je za ovo znao, Hitler još uvijek vjeruje da Engleska ovaj sporazum neće sprovesti i tako 1. septembra 1939. napada Poljsku.

Ovaj dan se uzima za početak Drugog svjetskog rata u Evropi.

Azija

Kolonijalistička politika Japana i ratovi sa Kinom se zbog prostorne udaljenosti i još neučcešćca drugih država u konfliktima, historijski ne uzima kao jedan od uzroka ili šta više početka Drugog svjetskog rata u Aziji. Ali, gledajući na osvojenja i teritorijalne dobitke su pravi počeci Drugog svjetskog rata utemeljeni napadima Japana na Indokinu 30-tih godina. Opširno gledano, vremenska razlika izmedu Prvog i Drugog svjetskog rata se može prikazati kao primirje i obadva rata kao jedan.

Godine pred rat

Evropa

News. V.E. Day BAnQ P48S1P12270
Montreal Daily Star: "Njemačka odustala", 7. maja 1945.

Adolf Hitler je izabran za predsjednika vlade (njemački:Kanzler). Njemačke 30. januara 1933. godine, a de facto je postao diktator 2. augusta 1934. godine, smrću predsjednika Paula von Hidenburga, kada je Hitler objedinio ove dvije funkcije i proglasio se Führerom (vođom), a Njemačku proglašava za Drittes Reich (Treći Rajh). Prkoseći uslovima Versajskog ugovora, Hitler stvara veliku, ofanzivno nastrojenu, armiju (Wehrmacht) godine 1935. Velika Britanija i Njemačka, 18. juna 1935., godine potpisuju anglo-njemački pomorski ugovor koji dozvoljava Njemačkoj da razvije svoju ratnu mornaricu do jedne trećine (engleske) Kraljevske mornarice.

Italija započinje drugi italo-abisinijski rat 3. oktobra, vršeći invaziju na Etiopiju, čime pokazuje svoje želje za proširenjem teritorije na nekadašnja područja Rimskog carstva. Etiopski car Haile Selassie je uzaludno protestvovao u Ligi naroda koja je ostala nijema i nemoćna pred ovim činom agresije i očitim kršenjem međunarodnih sporazuma.

U međuvremenu je, 18. jula 1936. godine, 34-godišnji Francisco Franco sa šačicom desničarskih generala podigao vojničku bunu protiv republike u Španiji. U tom ratu su učestvovali komunisti i liberali iz cijelog svijeta, na strani republike, a fašisti i nacisti, na Frankovoj strani. Nijemci i Italijani slali su ljudstvo i tenkove Frankovoj vojsci, dok je republikance opremom snabdijevao najviše Sovjetski savez, a dobrovoljci su dolazili sa svih kontinenata. Između ostalog bilo je tu i jugoslavenskih komunista, od kojih su mnogi iskustvo stečeno u Španiji kasnije iskoristili organizujući otpor okupatorima za vrijeme Drugog svjetskog rata. Nakon trogodišnjeg krvavog sukoba desničari su odnijeli pobjedu.

Njemačka je ponovo zauzela Rajnsku oblast na granici s Francuskom 7. marta 1936. godine. Poljska je tražila aktiviranje francusko-poljskog ugovora iz Lokarna, ali zahtjev za akcijom je bio odbačen. Francuska i Velika Britanija izabrale su strategiju popuštanja, pokušavajući da spase mir diplomatskim potezima.

Njemačka je anektirala Austriju u Anschlussu (anšlusu) 1938 godine. Britanski premijer Neville Chamberlain (Nevil Čembrlen) na sastanku u Minhenu 1938 godine sreo se s Adolfom Hitlerom pokušavajući dobiti od njega garanciju da Njemačka nema više teritorijalnih aspiracija. Vratio se kući mašući sporazumom (minhenski sporazum) i tvrdeći kako je uspio sačuvati "mir za naše pokoljenje". Ovo je praktično ostavilo Hitleru odriješene ruke da priključi Čehoslovačku Studetsku oblast, sa većinskim njemačkim stanovništvom, Reichu. Sovjetski savez je protestvovao u Ligi naroda protiv ovakvog sporazuma i ponudio Čehoslovačkoj svoju vojnu pomoć, međutim Francuska i Britanija savjetovali su Čehoslovačkuda tu ponudu ne prihvati.

Hitler je nešto kasnije, ne obazirući se na tačke minhenskog sporazuma, okupirao cijelu Čehoslovačku, i ona je prestala postojati kao država. Chamberlain je tada pokušao sklopiti odbrambeni savez sa Francuskom i Sovjetskim savezom, ali to je propalo nakon što je ovaj prijedlog mjesecima bio u opticaju. Staljin se odlučio za potpisivanje pakta o nenapadanju sa Njemačkom, donekle ljut zbog toga što su ga Britanci i Francuzi ignorisali za vrijeme minhenskih pregovora. Britanija i Francuska tada dogovaraju da će u slučaju napada na Poljsku objaviti rat Njemačkoj, shvatajući da se Hitler ne može zaustaviti mirnim putem. U međuvremenu njemačko-sovjetski sporazum je potpisan 23. augusta 1939. godine, i osigurao je Hitleru mir na istočnim granicama, tako da je, svega sedmicu dana poslije potpisivanja pakta, Hitler napao Poljsku, čime formalno započinje Drugi svjetski rat.

Azija

Za vrijeme 1920-tih godina činilo se da demokratija pušta korijenje u Japanu, ali velika ekonomska kriza 1930-tih dovodi u prvi plan mnoge sposobne vojne vođe koji preuzimaju kontrolu nad Japanom, vladajući u ime cara Hirohita, zbog tradicionalnog poštovanja koje su Japanci gajili prema svojim carevima. 1931. godine Japan napada i okupira unutrašnju Mandžuriju, uspostavljajući marionetsku državu Mandžuko. 1937. godine započinje druga invazija kojom Japan okupira ostatak mandžurijske teritorije. Iz ovog razloga u nekim školama se 1937. godina računa kao godina u kojoj je Drugi svjetski rat započeo.

Sukob

Napadom Njemačke na Poljsku 1. 9. 1939. počeo je drugi svjetski rat. Prije napada na Poljsku sklopljen je sporazum između Njemačke i SSSR-a kojeg su potpisali njemački ministar vanjskih poslova Joachim von Ribbentrop i Josif Staljin. Prema ovom sporazumu Poljska je podijeljena između Sovjetskog Saveza i Njemačke, te su povučene granice između interesnih sfera ovih država u Evropi. Nakon Blitzkriega kroz Poljsku Hitler se okreće prema zapadu. Nakon nekoliko mjeseci tzv. Sitzkriega (sjedeći rat - zbog minimalnog broja akcija na zapadnom frontu tokom prvih mjeseci rata) napadom na zemlje Beneluxa i prolaskom kroz Ardensko gorje kako bi izbjegao utvrđenu odbrambenu liniju na Francusko-Njemačkoj granici (Mažinoova linija - Maginot) Hitler relativno lako uspjeva pokoriti Francusku. U Francuskoj je zatim uspostavljen režim generala Petaina koji je surađivao sa Njemačkom. Ovo je bila prva velika sila koja je pala pred Njemačkim napadom. Slijedeća je na redu bila Norveška koja je napadnuta kako bi Njemačka uspjela zatvoriti prilaz u Baltičko more.

Second world war europe animation small
Prikaz razvoja Drugog svjetskog rata

Nakon što je imao čitavu Evropu pod kontrolom Hitler je namjeravao napasti Sovjetski savez, ali je njegove planove poremetio vojni puč koji se desio u Jugoslaviji. Naime grupa prozapadnjački orjentisanih Jugoslovenskih generala je svrgnula vladu Cvetković-Maček koja je potpisala pristup Trojnom paktu. Iako su nakon puča objavili kako ne odustaju od potpisanog pakta, Hitler je odlučio da prije napada na SSSR napadne i podijeli Jugoslaviju te pomogne Italiji da savlada Grčku.

Hitler se, zatim odlučio na tajni plan "Barbarosa", želio je napasti Staljina, i zauzeo se za mišljenje da Englezi neće biti u stanju da poduzmu nikakav ozbiljniji napad, on se čak zanosio mišljenjem da će pridobiti podršku zapadnih zemalja, na što one naravno nisu pristale, uvidjevši kolika opasnost prijeti od fašizma, stale su na stranu Staljina, koji nije imao pojma o svemu tome. Američki agenti u Tokiju otkrivaju za Barbarosu, i šalju upozorenje Staljinu, koji u to nije povjerovao, jer se zanosio mišljenjem da ga saveznik neće napasti.

U jesen 1940. godine Njemačka, Italija i Japan u Berlinu zaključile su trojni savez. Njime su se obavezale da će jedna drugoj pomoći u slučaju ako ih napadne neka država koja još nije bila u ratu. Savez se zvao savez Sila Osovine. Budući da su se izvan ratnih sukoba nalazile samo SAD, jasno je da je pakt bio usmjeren protiv njih.

Munjeviti rat je novi oblik ratovanja u kojem napadač zbog tehničke nadmoći i iznenađenja neprijatelju nanosi velike štete i zauzima njegovu teritoriju. Već u prvim danima ofanzive Nijemci su prodrli kroz sve frontove. Iznenađena i nepripremljena crvena armija pretrpjela je teške gubitke, a Nijemci su prodrli skroz do Moskve, gdje su pretrpjeli prvi veliki poraz u ratu.

Vlada SAD-a zahtijevala od Japana da se povuče sa zauzetog kineskog teritorija i iz Indokine. Odmah zatim SAD su uvele vojnu obavezu i sklopile sporazum sa Velikom Britanijom radi zaštite svojih političkih i ekonomskih interesa. Odgovor Japana na to je bio napad na Američku pomorsku bazu Pearl Harbour (Perl Harbur) 7.12. 1941. godine na Havajskim ostrvima. Odmah dan nakon toga SAD objavljuje rat Japanu, Njemačka i Italija SAD-u, a Japan Velikoj Britaniji.

Kraj Drugog svjetskog rata

Suđenja

Također pogledajte

Reference

  1. ^ Gilbert 2001, str. 291.
  2. ^ James A. Tyner (3 March 2009). War, Violence, and Population: Making the Body Count. The Guilford Press; 1 edition. str. 49. ISBN 1-6062-3038-7.
  3. ^ Sommerville 2008, p. 5 (2011 ed.).
  4. ^ "BBC - Tyne - Roots - Non-Jewish Holocaust Victims : The 5,000,000 others". www.bbc.co.uk. Pristupljeno 27 August 2017.
  5. ^ Barrett & Shyu 2001, str. 6.

Vanjski linkovi

Adolf Hitler

Adolf Hitler (Braunau na Innu, 20. mart 1889 – Berlin, 30. april 1945.) bio je njemački i austrijski političar i diktator. U svojstvu "Führera", vođe nacističke Njemačke, Hitler se smatra za glavnog i odgovornog za Drugi svjetski rat i progon Židova - holokaust, u kojem su počinjeni neki od najvećih zločina protiv čovječnosti u historiji. Hitler je bio predsjednik Nacionalsocijalističke radničke partije Njemačke NSDAP-a (njem. Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei).

Anschluss

Anschluss, (bos. "anšlus", njemačka riječ koja znači pripojenje ili ujedinjenje), označava historijski događaj aneksije Austrije od strane nacističke Njemačke 13. marta 1938.

Anschluss ili ujedinjenje sa Njemačkom je bilo priželjkivano u Austriji krajem dvadesetih i početkom tridesetih godina 20. vijeka, prvenstveno u socijaldemokratskoj partiji, ali je taj interes naglo opao dolaskom Adolfa Hitlera na vlast u Njemačkoj. Sa druge strane su bili austrijski nacisti koji su od tada počeli strasno zagovarati to ujedinjenje.

Austrijski nacisti su u dosluhu sa njemačkim nacistima pokušali da 25. jula 1934. izvrše puč, osnuju nacističku vladu, proglase Anschluss i tom prilikom su ubili austrijskog kancelara Dolfusa. Prevrat nije uspio jer je intervenisala vojska, a Italija je kocentrisala vojne trupe na Brenneru (Brener). U vrijeme italijansko-etiopijskog rata je došlo do zbližavanja Italije i Njemačke, koje je pomoglo Italiji da izdrži sankcije nametnute zbog napada na Etiopiju. Nakon toga Musolini je promijenio svoj stav prema Anschlussu. Tako, uz njegovu saglasnost, Austrija 11. jula 1936. zaključuje ugovor sa Njemačkom kojim se obavezuje da će u svojoj politici voditi računa da je Austrija država njemačkog naroda.

Nakon neuspjelog pokušaja pregovora sa Hitlerom, austrijski kancelar Kurt von Schuschnigg je morao popustiti i dati veću vlast nacistima. Nedugo poslije toga morao je dati ostavku, što je prouzrokovalo krizu u zemlji jer je predsjednik Austrije Wilhelm Miklas odbio proglasiti nacistu Arthura Seyss-Inquarta za novog kancelara. Hitler i Hermann Göring su austrijskim nacistima obećali vojnu pomoć u slučaju da bude potrebna, a do nje je i došlo 12. marta 1938. godine, dan kada su njemačke trupe umarširale u Austriju. Otpora nije bilo jer je Schuschnigg u svom poznatom radio govoru rekao da ne želi "prolijevati njemačku krv". Dan nakon toga, održan je referendum na kome je 99,7% glasača glasalo pozitivno za ahschluss.

Mnogi historičari i naučnici su potencirali pitanje koliko je demokratski bio referendum koji je raspisao i kontrolisao diktator i zločinac Adolf Hitler.

Zapadne sile nisu reagovale niti odgovorile na ovakav razvoj situacije iako se Versajskim ugovorom izričito zabranilo ujedinjenje Austrije i Njemačke.

Benito Mussolini

Benito Amilcare Andrea Mussolini (rođen 29. jula 1883. u mjestu Predappio (Forli), umro u Giulino de Mezzegra (Coma) 28. aprila 1945).

Crkva svetog Josipa (Sarajevo)

Crkva Svetog Josipa je katolička crkva u sarajevskom naselju Marijin Dvor. Izgrađena je pred sami Drugi svjetski rat, 1940. godine. Građenje je započeo, 1936. godine, nadbiskup Šarić koji je na tom prostoru osnovao i Župu sv. Josipa. Ova sakralna crkva izgrađena je u neoromaničkom stilu, a projekotovao ju je i izgradio arhitekta Karlo Paržik. Kameni zidovi su podizani od bijelog hercegovačkog kamena, a karakteriše je razigranost mase i volumena, što u konačnici ovom dijelu grada daje jednu urbanu sliku. Glavni mermerni oltar u crkvi je dar pape Pija XII.Crkva ima status Nacionalnog spomenika Bosne i Hercegovine.Trg ispred crkve od 19. novembra 2008. nosi naziv Karla Paržika, projektanta crkve.

Franklin D. Roosevelt

Franklin Delano Roosevelt bio je američki državnik i političar, a za predsjednika SAD-a biran je 4 puta uzastopno, što je jedinstven slučaj u historiji SAD-a.

Hirohito

Hirohito (japanski: 裕仁, japanski Shōwa-Car (昭和天皇), 29. april 1901. – 7. januar 1989.) je bio japanski car.

Njegova vladavina od 1926. obilježena je agresivnom militarističkom politikom Japana (napad na Kinu 1931. i 1937, pakt s Hitlerom 1940). Napadom na SAD (Pearl Harbor 1941.) ušao je u Drugi svjetski rat, u augustu 1945. objavio je bezuslovnu kapitulaciju Japana, a 1946. se odrekao "božanskog porijekla". Međunarodni sud oslobodio ga je 1948. optužbe za ratne zločine.

Holokaust

Pojmovi holokaust (grčki; holókaustos: ὁλόκαυστος: "potpuno spaljen") i šoa (hebrejski: "katastrofa", "velika nesreća") označavaju u užem smislu pojam organiziranog, sistematskog genocida i ubistva oko 6 miliona evropskih Jevreja za vrijeme nacional-socijalizma u Njemačkoj. Pojam holokausta se odnosi također na sistemsko istrebljenje Jevreja u zemljama saveznicama nacističke Njemačke.

U širem smislu ti pojmovi označavaju također i sistematska ubistva Sintija, Roma, invalida, homoseksualaca, poljskih intelektualaca, sovjetskih vojnih zarobljenika, pripadnika slavenskih naroda, itd.

Honolulu

Honolulu je glavni grad američke savezne države Havaji. Na havajskom jeziku honolulu znači "zaklonjeni zaliv". Nalazi se na jugoistočnoj obali ostrva Oahu.

Grad i kanton su rasprostranjeni po cijelom ostrvu Oahu. Odatle se upravlja kao jednim entitetom, a grad je dom za oko 80 % stanovništva države. Grad i kanton Honolulu je jedini udruženi grad na Havajima, kao i sve druge lokalne vlasti entiteta se upravlja na nivou kantona.

Hstorija Honolulua uključuje naselje iz 12. vijeka n.e., zatim slijedi pripajanje kao protektorat SAD-u 1900., a napad na Pearl Harbor od strane Imperijalnih japanskih snaga 1941. godine. Rezultat napada je ulazak Amerike u Drugi svjetski rat i poraz nacističke Njemačke i Imperijalnog Japana.

Honolulu je na raskršću trans-tihookeanskih transportnih i vazdušnih ruta i žarište unutrašnjih ostrvskih usluga. To je komercijalni i industrijski centar havajskih ostrva. Waikiki Beach u blizini Honolulua privlači milione turista posjetilaca godišnje. Aloha Stadium ,Pearl Harbor i USS Arizona Memorialni centar, i Hickam vojni aerodrom (Hickam Air Force Base) su u blizini.

Japan

Japan (japanski: 日本国 - Nippon/Nihon, doslovno "Zemlja gdje izlazi sunce" ili "Zemlja izlazećeg sunca" tj. skraćeno "izvor sunca") je ostrvska država u istočnoj Aziji. Smješten je u Tihom okeanu i leži istočno od Japanskog mora, Istočnokineskog mora, Kine, Sjeverne Koreje, Južne Koreje i Rusije i prostire se od Ohotskog mora na sjeveru do Istočnokineskog mora i Tajvana na jugu.

Japan je stratovulkanski arhipelag koji se sastoji od 6.852 ostrva. Četiri najveća ostrva su Honshu, Hokkaido, Kjušu i Šikoku i čine oko devedeset sedam posto površine Japana. Sa 126 miliona stanovnika, Japan se nalazi na desetom mjestu najmnogoljudnijih država. Glavni i najveći grad je Tokio u kojem živi 9,1 milion stanovnika.

Arheološka istraživanja pokazuju da je Japan bio naseljen još od Gornjeg paleolita. Prvi pisani trag o Japanu nalazimo u kineskim historijskim tekstovima iz 1. stoljeća. Uticaj iz drugih krajeva, najviše carske Kine, zatim razdobljem izolacije i zapadnoevroskim uticajem, je okarakterizirao historiju Japana. Od 12. stoljeća do 1868. godine Japanom su vladali feudalni vojni Šoguni koji su vladali u ime cara. Japan je ušao u dugi period izolacije početkom 17. stoljeća a završen je 1853. godine kada je flota SAD-a pritisnula Japan da se otvori prema Zapadu. Gotovo dva desetljeća intertnih sukoba i pobuna su pratili cara Meijia koji je proglasio Japan carstvom 1868. godine sa carem kao Božanskim simbolom nacije. Krajem 19. i početkom 20. stoljeća pobjede u Prvom kinesko-japanskom ratu, Rusko-japanskom ratu i Prvom svjetskom ratu su omogućili Japanu da proširi svoje carstvo tokom perioda povećanog militarizma. Drugi kinesko-japanski rat 1937. godine je proširen na Drugi svjetski rat 1941. godine a završio se krajem 1945. godine atomskim napadom na Hirošimu i Nagasaki. Nakon usvajanja rividiranog ustava 1947. godine, Japan je zadržao unitarnu ustavnu monarhiju sa carom na čelu i izabranim zakonodavnim tijelom pod nazivom Kokkai.

Japan je danas velesila i članica UN-a, G7, G8 i G20. Ova zemlja ima treću po veličini ekonomiju na svijetu po nominalnom BDP-u i četvrtu najveću ekonomiju na svijetu po paritetu kupovne moći. Također je i peti najveći izvoznik na svijetu i peti najveći uvoznik. Iako se Japan odrekao prava da objavljuje rat, ima modernu vojsku i osmi najveći svjetski vojni budžet ali je koristi za samoodbranu i mirovne svrhe. Japan je razvijena zemlja sa visokim standardom života i indeksom ljudskog razvoja, čije stanovništvo ima najviši životni vijek i treću najnižu stopu smrtnosti novorođenčadi na svijetu. Japan je rangiran kao prva zemlja po Brand Indeksu i najbolja je rangirana zemlja Azije po Globalnom mirovnom indeksu.

Konferencija u Jalti

Sve lošije stanje njemačkih trupa dovelo je do sastanka "velike trojice"- vodećih državnika SAD-a, Velike Britanije i SSSR-a.Oni su se sastali u Jalti na poluostrvu Krimu.(4. februara 1945.)

Na konferenciji se raspravljalo o završniom vojnim akcijama protiv Njemačke,ali i o tome što treba učiniti nakon njenog sloma.Dogovorili su se da če se Njemačka podijeliti na četiri okupacijske zone."Velika trojica" dogovorila su se i da u Njemačkoj nakon njenog sloma treba iskorjeniti militarističku i nacističku politiku, koja je i izazvala tako velik i razoran rat.

Oni su zaključili da Njemačka mora nadoknaditi štetu koju je počinila u pojedinim državama.

U Jalti se raspravljalo i o očuvanju svjetskog mira, pa je prihvaćen zaključak da se osnuje stalna međunarodna organizacija "Ujedinjeni narodi" koja će se brinuti o tome.

Marshallov plan

Maršalov Plan je bio plan SAD-a za obnavljanje savezničkih država u Evropi. Incijativa je nazvana po državnom sekretaru SAD-a George Marshallu. Uveden je 1947 godine pod nazivom ERP (engl. European Recovery Programm) . Istovremeno je imao i cilj suzbijanja komunizma. Plan je obuhvatao isporuku kredita, roba, sirovina kao i namirnica od strane SAD-a. Ukupna vrijednost ERP-a iznosila je 12,4 milijarde dolara. Energetika i rudarstvo su doživjeli posebno u Njemačkoj veliki napredak.

Nacizam

Nacizam ili nacional-socijalizam je politička ideologija nastala u njemačkoj političkoj partiji NSDAP (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei) i njenom partijskom programu iz 24. februara 1920. Nacizam je bio državna ideologija u Njemačkoj od dolaska NSDAP-a na vlast 1933 do vojnog poraza njemačke vojske 1945 godine, kada je zabranjen u zemlji svog nastanka.

Narodnooslobodilačka borba Jugoslavije

Na području koje je 1941. pripadalo Kraljevini Jugoslaviji, kao i na područjima s južnoslavenskim stanovništvom koja su bila u sastavu Italije (Istra, Rijeka, Kvarner i Zadar) te nakon rata pripojena Drugoj Jugoslaviji, razvio se 1941-1945. Narodnooslobodilački rat, uz učešće širih slojeva stanovništva, a na poticaj i pod kontrolom Komunističke partije Jugoslavije. Rat je odnio brojne žrtve, ali je donio pobjedu antifašističkim snagama.

Pojam narodnooslobodilački rat odnosi se na borbu protiv stranih zavojevača i za društvenu preobrazbu u nekim zemljama Evrope i Azije tokom Drugog svjetskog rata (uključujući i Jugoslaviju), te na antikolonijalnu borbu naroda Azije i Afrike nakon toga. Odnosi se na borbu koja nije uperena samo protiv stranih zavojevača, nego istovremeno stremi bitnom društvenom i političkom preobražaju (revoluciji), te tokom borbe gradi svoje paralelne organe vlasti.

U slučaju Jugoslavije, KPJ, iako je svoje namjere iz taktičkih razloga često prikrivala, od početka ustanka imala je za cilj ne samo borbu protiv okupatora i njegovih domaćih pomagača (tzv. kvislinzi i kolaboracionisti), nego i osvajanje političke vlasti i socijalističku revoluciju u skladu sa komunističkom ideologijom, koju su prihvaćale stranke članice Komunističke internacionale.

U doba komunističke vlasti Socijalističke Jugoslavije, termin "narodnooslobodilački rat" imao je naravno apriorno pozitivno značenje, a socijalistička revolucija smatrala se epohalnim historijskim progresom koji se ne može dovesti u sumnju. Danas, iste termine možemo koristiti bez ocjenjivanja, pozitivnog ili negativnog, imajući u vidu ono što se zaista događalo i namjere ključnih sudionika. Objektivno, možemo govoriti o historijskim dešavanjima koja nazivamo "Narodnooslobodilački rat" (NOR) za vrijeme Drugog svjetskog rata, te socijalistička revolucija za vrijeme rata i poslije njega, a da su pri tome mogući različiti stavovi o tome da li je to bilo dobro ili loše (ili djelomično dobro, a djelomično loše).

Iako većina svjetskih i domaćih historičara smatra Narodnooslobodilačku borbu jednom od najvećih borbi Drugog svjetskog rata, neonacistički, ustaški, četnički i slični pokreti je često pokušavaju ocrniti i prikazati kao negativnu.

Nezavisna Država Hrvatska

Nezavisna Država Hrvatska (NDH) bila je fašistička marionetska država Trećeg rajha i Kraljevine Italije za vrijeme Drugog svjetskog rata, između 1941. i 1945. godine. Proglašena je 10. aprila 1941., nakon invazije Sila Osovina na Kraljevinu Jugoslaviju.

Osnivanje Nezavisne Države Hrvatske potpomognuto je njemačkim nacističkim režimom. Vođa njenog stvaranja je bio Ante Pavelić zajedno s Ustaškim pokretom. Obuhvatala je područja Hrvatske (bez obale i gradova Split, Zadar, Rijeka i Pula), čitavu Bosnu i Hercegovinu, dijelove Srijema sa gradom Zemunom. Kapitulacijom Italije, NDH preuzima vlast nad gradovima i otocima koji su do tada bili pod italijanskom upravom, te kasnije nad Bokom Kotorskom. Glavni grad bio je Zagreb, veći centri bili su: Sarajevo, Banja Luka, Mostar, Dubrovnik i Osijek. Vojska je bila sastavljena od ustaške i domobranske vojske. Glavne religije su bile katolicizam, islam i pravoslavlje.

Sa svjetske pozornice NDH je nestala oslobađanjem teritorije od strane jedinica jugoslavenskih partizana 1945. godine.

Saveznici u Drugom svjetskom ratu

Saveznici u Drugom svjetskom ratu ili Savezničke sile jest termin koji se koristi za države koje su se tokom 2. svjetskog rata borile protiv Sila Osovine. Savez je uspostavljen sa namjerom da se zaustavi njemačka, italijanski i japanska agresija tokom rata koji je otpočeo napadom Njemačke na Slobodni grad Gdanjsk.

Antinjemačka koalicija na početku rata (1. septembar 1939.) sastojala se od Francuske, Poljske i Velike Britanije kojima su se uskoro pridružile članice Commonwealtha (Kanada, Australija, Novi Zeland, Newfoundland i Južna Afrika).

Nakon što je početkom rata sarađivao s Njemačkom u podjeli Poljske, dok je u preostalim sukobima Saveznika i Sila Osovine ostajao neutralan, Sovjetski Savez se pridružuje Saveznicima tek u junu 1941. godine nakon što je napadnut od strane Njemačke i njenih saveznika u operaciji Barbarossa. SAD su se pridružile savezu u decembra 1941. nakon japanskog napada na Pearl Harbor, čime se formira neformalna "Velika trojka" sastavljena od lidera Velike Britanije, SSSR i SAD-a koji će donositi političke poteze ključne za tok rata i njegov krajnji ishod. Drugi ključni saveznici uključivali su Kinu, Indiju, Holandiju, Norvešku, Jugoslaviju, slobodne dijelove Francuske i dr.

Schutzstaffel

SS je skraćenica za Schutzstaffel, ogromnu paravojnu organizaciju nacističke Njemačke. Wehrmacht je bila službena vojska Trećeg Rajha, dok je SS bio vojni dio NSDAP. Imali su posebne činove, crne uniforme, oznake i bili su "pretorijanska straža" Nacističke stranke. Morali su biti visoki najmanje 175 centimetara.

Najpoznatiji upravnik SS-a bio je Heinrich Himmler. Od samo 280 ljudi u sklopu SS odreda, broj članova SS se diže do 950.000 prije kraja rata. Oficiri SS-a mogli su imati više žena. Oni su zapovjedali koncentracionim logorima. Utjecaj SS je bio velik, uzme li se u obzir da su izdavali novine "Das Schwarze Korps" (Crni korpus) ) koje su kao jedina opozicija kritikovale NSDAP i režime. Nakon procesa u Nürnbergu, SS je proglašen zločinačkom organizacijom i prestao je postojati.

Sile Osovine

Sile Osovine činile su u prvom redu Njemačka, Italija i Japan, koje su podijelile Zemlju na tri interesne zone uticaja u Trojnom paktu potpisanom 1940. godine, gdje su obećali pomoć jedni drugima u slučaju rata protiv drugih zemalja. Ovaj pakt zamijenio je njemačko-japanski pakt protiv Komiterne iz 1936. godine, kojem se Italija bila pridružila 1937. godine. Jedan broj manjih zemalja pridružio se Trojnom paktu, ali ove zemlje nisu imale neki odlučujući uticaj na tok rata niti su doprinijele snabdijevanju Sila osovine nekim značajnijim brojem trupa niti značajnijim materijalnim sredstvima.

Ustaše

Ustaše je naziv za pripadnike hrvatskog profašističkog pokreta koji se razvio iz organizacije "Ustaša - Hrvatska revolucionarna organizacija". Naziv se također odnosi na nosioce vlasti u NDH te vojnike i oficire vojnog krila pokreta, "Ustaške vojnice".

Zavjesa (roman)

Zavjesa (izdat 1975.) je kriminalistički roman Agathe Christie. Hercule Poirot i satnik Arthur Hastings se u tom djelu posljednji put pojavljuju.

Agatha Christie je roman napisala za vrijeme 1930ih kad je počinjao Drugi svjetski rat. Dijelom što se bojala za svoj vlastiti život i dijelom što je htjela imati prikladan kraj za Poirotove slučajeve. Roman je bio zaključan u sef skoro 40 godina. Posljednji roman s Poirotom je bio Slonovi pamte, koji je izdat za vrijeme 1970ih. Njen zadnji roman bio je Ništa nije tako tajno. Znajući da više neće pisati romane Agatha Christie već u starim godinama odlučila je izdati Zavjesu.

Roman ne samo da vraća radnju u prvi roman Misteriozna afera u Stylesu, nego ujedinjuje Poirota i Hastingsa koji nisu bili skupa decenijama.

Drugi svjetski rat
Učesnici
Hronologija
Specifični članci

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.