Bakar

Bakar (latinski: cuprum) jeste hemijski element sa simbolom Cu i atomskim brojem 29. Spada u prijelazne metale, a u periodnom sistemu elemenata uvršten je u 4. periodi i prvoj sporednoj grupi koja je po njemu i nazvana grupa bakra. Latinsko ime cuprum izvedeno je iz pojma aes cyprium - ruda sa ostrva Kipar, odakle se u antičko vrijeme dobijao. Bakar je poznat od davnina, kao osnovni sastojak bronze.

Bakar je relativno mehak metal, može se dobro oblikovati i dosta je čvrst. Kao odličan provodnik toplote i električne struje pronašao je mnoge primjene u tehnici. Osim toga ubraja se i u metale za izradu kovanica. Kao slabo reaktivan teški metal, bakar spada u poluplemenite metale.

Bakar,  29Cu
Copper
Bakar u periodnom sistemu
Hemijski element, Simbol, Atomski broj Bakar, Cu, 29
Serija Prelazni metali
Grupa, Perioda, Blok 11, 4, d
Izgled crvenkastog metalnog sjaja
Zastupljenost 0,01[1] %
Atomske osobine
Atomska masa 63,546 u
Atomski radijus (izračunat) 135 (145) pm
Kovalentni radijus 138 pm
Van der Waalsov radijus 140 pm
Elektronska konfiguracija [Ar] 3d104s1
Broj elektrona u energetskom nivou 2, 8, 18, 1
Izlazni rad 4,65[2] eV
1. energija ionizacije 745,5 kJ/mol
2. energija ionizacije 1957,9 kJ/mol
3. energija ionizacije 3555 kJ/mol
Fizikalne osobine
Agregatno stanje čvrsto
Mohsova skala tvrdoće 3,0
Kristalna struktura kubična prostorno centrirana
Gustoća 8920 kg/m3
Magnetizam dijamagnetičan
Tačka topljenja 1357,77 K (1084,62 °C)
Tačka ključanja 2868[3] K (2595 °C)
Molarni volumen 7,11 · 10-6 m3/mol
Toplota isparavanja 305[3] kJ/mol
Toplota topljenja 13,1 kJ/mol
Pritisak pare 0,0505 Pa pri 1358 K
Brzina zvuka 3810 m/s pri 293,15 K
Specifična toplota 385[1] J/(kg · K)
Specifična električna provodljivost 58,1 · 106 S/m
Toplotna provodljivost 400 W/(m · K)
Hemijske osobine
Oksidacioni broj 1, 2
Oksid CuO, Cu2O
Elektrodni potencijal 0,340 V (Cu2+ + 2e- → Cu)
Elektronegativnost 1,9 (Pauling-skala)
Izotopi
Izo RP t1/2 RA ER (MeV) PR
61Cu

sin

3,333 h ε 2,237 61Ni
62Cu

sin

9,74 min ε 3,948 62Ni
63Cu

69,17 %

Stabilan
64Cu

sin

12,7 h ε 1,675 64Ni
β- 0,579 64Zn
65Cu

30,83 %

Stabilan
Sigurnosno obavještenje

Oznake upozorenja
prah

Lahko zapaljivo

F
Lahko zapaljivo
Obavještenja o riziku i sigurnosti R: 11 (prah)
S: 16 (prah)
Ukoliko je moguće i u upotrebi, koriste se osnovne SI jedinice.
Ako nije drugačije označeno, svi podaci su podaci dobiveni mjerenjima u normalnim uslovima.

Historija

Venus symbol
Alhemijski simbol za bakar, simbol Venere, stilizirano ogledalo simbolizira božicu i planetu Veneru

Bakar, zlato, srebro i kalaj bili su prvi metali koje je čovjek upoznao tokom svog razvitka. Osobinu bakra da se može lahko obrađivati, koristile su najstarije poznate civilizacije i kulture prije oko 10.000 godina. Period ljudske historije od 5. milenija do 3. milenija p.n.e. kada se bakar intenzivno koristi, u zavisnosti od područja i razvijenosti, naziva se bakarno doba. U jordanskoj dolini Hujayrat al-Ghuzlan već u 4. mileniju p.n.e. postojale su, za tadašnje prilike, brojne radionice i mjesta gdje se bakar masovno proizvodio. U alhemiji, bakar je bio povezan sa ženstvenošću koju je simbolizirala božica Venera a označavao se znakom ♀. Prva ogledala su izrađena upravo od bakra. Najveći predindustrijski proizvođač bakra bilo je Rimsko carstvo sa pretpostavljenom godišnjom proizvodnjom od 15.000 tona.[4]

Kasnije počelo se sa legiranjem bakra kalajem i olovom i proizvodnje bronze. Ova čvršća i tehnički otpornija legura obilježila je također jedno doba, po njoj nazvano bronzano doba. Razlike između olova i cinka su uočene tek rastom ljudskog znanja o metalima, tako da se pojam bronza iz današnje perspekitive odnosi isključivo samo na legure kalaja i bakra sa visokim udjelom bakra.

Zlatnožuta legura bakra i cinka poznata je pod imenom mesing, a bila je poznata već u antičkoj Grčkoj. Dobijao se zajedničkom obradom ruda navedenih metala, koje su se zajedno topile, a tek Rimljani su ovaj postupak značajno izmijenili. U staroj Kolumbiji često se koristila legura bakra i zlata pod nazivom tumbaga.

Osobine

Fizičke

FlammenfärbungCu
Soli bakra boje plamen zeleno

Sa gustoćom od 8920 kg/m3, bakar spada u teške metale, njegova tačka topljenja iznosi 1083,4 °C. Kristalizira se u kubičnom-plošno centriranom kristalnom sistemu, (tip bakra). Po Mohsovoj skali tvrdoće ima vrijednost između 2,5 i 3. Bakar izuzetno dobro provodi električnu struju (58 · 106 S/m), neznatno slabije od srebra a mnogo bolje od zlata. Osim toga, bakar je vrlo dobar provodnik toplote. Pošto i najmanje primjese i nečistoće, poput fosfora i željeza značajno smanjuju njegove provodničke mogućnosti, za potrebe izrade provodnika koristi se bakar izuzetno visokog stepena čistoće. Njegova čvrstoća se povećava hladnom obradom u livenom obliku sa 150-200 MPa na 450 MPa. Pri tome granica izvlačenja prije kidanja je na 4,5%, a vrijednost tvrdoće prema Brinellu 100 HB. Oblikovani i mehko kaljeni bakar sa čvrstoćom od 200 do 240 MPa ima granicu izvlačenja prije kidanja višu od 38 %, ali mu je tvdoća 50 HB.

Po gramu težine, aluminij još bolje provodi električnu struju od bakra. Međutim on ima veću zapreminu, tako da bakar po jednom kvadratnom centrimetru poprečnog presjeka električnog provodnika bolje provodi struju. Iako je bakar reaktivniji od aluminija i njegova prerada je nešto teža od aluminija, za izradu električnih provodnika mnogo više se koristi bakar, dok se aluminij koristi samo gdje težina dolazi do izražaja ili bolje mehaničke osobine (npr. čvrstoća).

Čisti bakar je crvenkasto-smeđe boje, Na zraku ne podliježe koroziji, ali dugim stajanjem na njemu bakar se prevlači zelenom patinom bazičnih soli bakra (hidroksi karbonata, hidroksi sulfata ili hidroksi hlorida). Ako se u zraku nalazi velika količina sumpor-dioksida umjesto zelene patine stvara se crni sloj bakar-sulfida.

Hemijske

Bakar se javlja u nekoliko oksidacijskih stanja: 0, +1, +2, +3 i +4, a najčešća stanja su +1 i +2, gdje mu je oksidacijsko stanje +2 najstabilnije u tekućim rastvorima; dok je stanje +4 najrjeđe (naprimjer u spoju Cs2CuF6). Soli bakra(II), kao što je bakar(II)-sulfat su uglavnom plave ili zelene boje. Hemijski, bakar ispoljava mnoge osobine slične kao i zlato i srebro, koji stoje u istoj grupi periodnog sistema elemenata sa bakrom. Tako naprimjer na željeznoj igli koja je uronjena u rastvor bakar sulfata, izdvaja se sloj metalnog bakra, a željezo ulazi u rastvor istiskujući bakar dajući željezo(II)-sulfat, jer je željezo neplemenito u odnosu na bakar. Hlorovodična kiselina u normalnim uslovima ne napada bakar,[5] ali u prisustvu kisika napada ga vrlo agresivno, a vruća sumporna kiselina ga otapa.[6] Također ga otapaju dušična kiselina[7] i aqua regia[8] Mješavina dušične ili sumporne kiseline sa vodik-peroksidom otapa bakar izuzetno brzo. Metal napadaju čak i organske kiseline. U bazama bakar se ponaša stabilno. Kad se zagrije do crvenog usijanja, bakar reagira sa kisikom stvarajući debeli sloj sastavljen od bakar oksida. Kada se izloži fluoru i njegovim spojevima, bakar se pasivizira. Ne reagira sa (čistim) zrakom i vodom. U tečnom bakru rastvaraju se kisik i vodonik, a kada se takav tečni bakar stvrdne, gasovi se pretvaraju u vodenu paru, te mogu izazavati gasovitu poroznost u lijevanim bakarnim predmetima.

Izotopi

Poznato je 29 izotopa bakra. Stabilni su izotopi 63Cu i 65Cu, tako da se prirodni bakar sastoji od oko 69% izotopa 63Cu. Oba prirodna izotopa imaju spin 3/2.[9] Ostali poznati izotopi bakra su radioaktivni, od kojih je 67Cu najstabilniji sa vremenom poluraspada od 61,83 sata.[9] Otkriveno je i sedam nukearnih (metastabilnih) izomera, među kojima je najdugovječniji 68mCu sa vremenom poluraspada od 3,8 minuta. Izotopi sa masenim brojem iznad 64 raspadaju se β- raspadom, dok oni sa masenim brojem ispod 64 raspadaju se β+ raspadom. Bakar 64Cu sa vremenom poluraspada od 12,7 sati se raspada na oba načina.[10]

Izotopi 62Cu i 64Cu imaju značajnu primjenu. 64Cu je radiokontrastno sredstvo za rendgensko snimanje a u kompleksima sa helatima može se koristiti za radioaktivnu terapiju protiv raka. 62Cu se koristi kao radioaktivni traser za tomografiju emisijom pozitrona.[11]

Rasprostranjenost

Cuivre Michigan
Bakar

Bakar, koji se u prirodi vrlo rijetko može naći u samorodnom obliku (u elementarnom stanju), a Međunarodna mineraloška organizacija ga je priznala kao mineral i po njihovoj sistematici dodijelila mu oznaku „1.AA.05“ (po Sistematici minerala po Strunzu, 9. izdanje), u grupi elemenata, metala i međumetalnih spojeva - porodica bakra i kupalita.[12] Po starijoj sistematici (8. izdanje po Strunzu) imao je oznaku I/A.01-10. Na engleskom govornom području koristi se Sistematika minerala po Danau, u kojoj je bakar označen sistemskim brojem „01.01.01.03“.

Bakar se kristalizira u kubičnom kristalnom sistemu, a po Mohsovoj skali ima tvrdoću 2,5 do 3. Kristali bakra se najviše javljaju u bazaltnoj lavi bilo u obliku bakarnocrvenih zrna metalnog sjaja (koji su se stvrdnuli nakon hlađenja lave) ili u obliku takozvanih dendrita. Vrlo rijetki su pronalasci bakra u kristalnoj pojavi. Bakar se javlja u paragenezi sa raznim, uglavnom sekundarnim bakarnim mineralima poput bornita, halkozina, kornvalita, kuprita, azurita i malahita, kao i tenorita, a može se javiti povezan i sa mnogim drugim mineralima poput kalcita, klinoklasa, prehnita, pumpeliita, kvarca i srebra.

U svijetu je do 2011. godine pronađeno oko 2900 mjesta gdje se mogao naći samorodni bakar.[13] Najveća nalazišta bakra nalaze se u Čileu (Chuquicamata), Peruu, SAD-u, Rusiji, Zambiji (Copperbelt), Kanadi i Mongoliji. Rude bakra su relativno česte. Tako se bakar dobija iz halkopirita (bakarni pijesak, CuFeS2), halkozina (Cu2S), a rjeđe iz bornita (šareni bakarni pijesak, Cu5FeS4), atakamita (CuCl2 · Cu(OH)2), malahita (Cu2[(OH)2|CO3]) i drugih ruda. Do 2010. godine bilo je poznato 636 minerala koji sadrže bakar.[14] Na području Jugoistočne Evrope, najviše rezervi bakra nalazi se u istočnoj Srbiji, u području Bora i Majdanpeka.[15][16]

Dobijanje

Kupfer - Trend Förderung
Vremenski razvoj svjetske proizvodnje bakra
Proizvodnja rude bakra u hiljadama tona (2013)
Izvor: United States Geological Survey
[17]
pozicija država količina
1 Čile 5700
2 Kina 1650
3 Peru 1300
4 Sjedinjene Američke Države 1200
5 Australija 990
Intergovernmental Council of Copper Exporting Countries member states map
Zemlje članice CIPEC-a

Najvažniji proizvođač bakra je Čile, a slijede ga Peru i SAD. U Evropi, najveći proizvođači su Poljska, Portugal i Švedska. Najveći izvoznici bakra su bili organizirani u svjetsku organizaciju CIPEC od 1967. do 1988. godine. Članovi CIPEC su bili Čile, Peru i Papua Nova Gvineja, na čijem je ostrvu Bougainville bio najveći svjetski rudnik bakra, zbog kojeg je 1988. godine započeo i rat.

Historijski važni rudnici bakra nalazili su se na poluostrvu Keweenaw na obali Gornjeg jezera u SAD-u. Tamo se nalazilo najveće nalazište samorodnog bakra na svijetu. Eksploatacija tog bakra je počela davno prije Kolumbovog otkrića Novog Svijeta. U Njemačkoj do 1990. godine radio je rudnik u području Mansfelder Land na jugozapadu Saksonije-Anhalt, a u engleskom Cornwallu su se nalazili dosta važni rudnici bakra u 18. i 19. vijeku.[18]

Upotreba

Kupferlitze
Električni provodnik (licna)
Copper Roof Dresden 20070114
Bakreni krov Drezdenskog dvorca prilikom rekonstrukcije (2007)

Najmasovnija upotreba bakra je u elektroinstalacijama i općenito u inženjeringu, koristi se za izradu dijelova za precizne alate, kovanica, pribora za jelo, umjetničkih predmeta, muzičkih instrumenata i slično. Poslije srebra, bakar ima najveći specifični električni i toplotni provodnički kapacitet, čak viši od zlata. Zbog toga je njegova primjena za izradu električnih provodnika gotovo nezamjenjiva. Osim provodnika, od bakra se izrađuju i provodničke trake, integrirani prekidački sklopovi kao i dijelovi za transformatore, anodna tijela magnetrona, elektrotehničke zavojnice i mnogi drugi tehnički proizvodi.

Žice i licne od takozvanog OFC bakra ("bakra bez kisika", stepena čistoće preko 99,99%) imaju vrlo fino zrnatu kristalnu strukturu i posebno veliku otpornost na lom pri zamoru materijala. One se koriste za kablove i instalacije gdje postoje veliki mehanički zahtijevi. Za nadzemne vodove koriste se provodnici načinjeni od legure Cu i magnezija[19]

Bakar ima veliku sposobnost odbijanja u infracrvenom dijelu spektra i zbog toga se koristi kao ogledalo u CO2 laseru. Zbog svoje dobre toplotne provodljivosti idealan je materijal za izradu toplotnih provodnika.

U zanatstvu limovi od bakra, koji su oblikovani kovanjem, su vrlo cijenjeni zbog mehkoće i lahke obrade. Često se bakreni limovi koriste za pokrivanje krovova i kupola, na koje se tokom vremena formira zelena patina koja je vrlo otporna, a sastoji se od različitih bazičnih bakar hidroksida odnosno karbonata bakra. Ona se često pogrešno opisuje kao parisko zeleno (bakar acetat), a zapravo patina štiti metal ispod sebe od daljnje korozije, tako da bakreni krovovi imaju vijek trajanja od nekoliko stotina godina.

Spojevi

Bakar (II) sulfat CuSO4 ima baktericidne osobine, a bezvodni je jaka stipsa (upija vodu). Kompleksni spojevi bakra su stabilni, ipak dosta lahko se mijenja oksidacioni broj bakra u takvim spojevima i zato se oni često koriste kao katalizatori. Vodeni rastvori soli bakra(I) imaju intezivnu zelenu, a rastvori soli bakra(II) intenzivnu plavu boju. Bakar sa kalajem, cinkom, molibdenom i drugim prelaznim metalima čini grupu rastopa koji se uopćeno nazivaju bronziti. Od njih je najpoznatiji tombak koji podsjeća na zlato i koji ima veoma dobre mehaničke osobine i otpornost na koroziju.

Cijena

Bakar je relativno skup metal. Njegova cijena je uglavnom određena na svjetskim tržištima metala i sirovina. Vodeće tržište bakra je LME (Londonska berza metala).[20] Svjetska tržišna cijena podložna je velikim oscilacijama. Najveće oscilacije zabilježene su u posljednjih 10 godina; tako je naprimjer 2. jula 2008. godine na londonskoj berzi zabilježena cijena bakra od 8.940 američkih dolara po toni,[21] da bi se krajem iste godine, 23. decembra, njegova cijena spustila na 2.825 US$ po toni.[21] Nakon toga njegova cijena u naredna četiri mjeseca je ponovno porasla na 4.860 dolara po toni.[21] Najviša cijena bakra u posljednjih 10 godina zabilježena je 14. februara 2011. godine i iznosila je 10.180 američkih dolara po toni.[22]

Biološki značaj

Kayser-Fleischer ring
Taloženje bakra na rožnjači, kao simptom Wilsonove bolesti

Bakar je otrovan za mnoge mikroorganizme već u vrlo malehnim koncentracijama, dok na sisare ne utiče. Pošto se danas bakar, između ostalog, koristi za završetke vodovodnih cijevi (bilo kao metal ili kao sastojak neke legure), dospijeva u vodu za piće. U mnogim zemljama EU i svijeta propisana je najveća dozvoljena količina bakra od 2 mg/l koju može sadržavati voda za piće.[23] [24] [25] [26] Zbog svojih baktericidnih osobina, bakar je industrijski testiran za primjenu u bolničkim sobama za oblaganje predmeta koje bolesnici često dodiruju (poput kvake na vratima i slično) čime bi se smanjila mogućnost prenošenja mikroorganizama sa zaraženih bolesnika ili nakupljanje gljivica na njima.[27] U poređenju sa mnogim drugim teškim metalima, bakar je relativno slabo otrovan za više organizme. Tako naprimjer čovjek može dnevno uzeti oko 0,04 grama bakra bez ikakvih posljedica za zdravlje.[28] U slobodnom obliku, nevezanom za bjelančevine, bakar djeluje antibakterijski; kao i kod srebra primijećen je oligodinamički efekat, zbog čega naprimjer rezano cvijeće u koje stoji u bakrenoj posudi ili u čiju je vodu stavljena bakrena kovanica, puno sporije uvene.

Njegovo otrovno djelovanje nastaje kada se ioni bakra spajaju na tiolsku grupu na bjelančevinama i peroksidiraju masti u ćelijskoj membrani što dovodi do stvaranja slobodnih radikala, koji dalje oštećuju DNK i ćelijsku membranu. Kod čovjeka to se može desiti u slučaju Wilsonove bolesti koja se javlja zbog akumuliranja bakra u organima.[29] Legure bakra sa udjelom bakra od najmanje 60% također ispoljavaju otrovno djelovanje prema norovirusima.[30]

Kod većine višećelijskih organizama bakar je sastavni dio mnogih enzima (metalonezima) te je stoga neophodan za život (mikroelement). Bakar je i sastavni dio plavog hemocijanina, koji kod mehkušaca i zglavkara služi kao krvni pigment zadužen za transport kisika u organizmu. Dnevne potrebe za bakrom odraslog čovjeka iznose od 1 do 1,5 mg.[31] U ljudskom tijelu bakar se najvećim dijelom skladišti u jetri.

Bakra ima u čokoladi, žitaricama, voću, orasima, lješnjacima i životinjskoj jetri. Nedostatak bakra kod čovjeka se javlja vrlo rijetko, najviše kod novorođenčadi, kod dugotrajnih dijareja, kod neuhranjenih osoba zbog bolesti kao što su Crohnova bolest ili mukovicidoza. Uzimanje prevelikih doza cinka, željeza ili molibdena, također može dovesti do smanjenja količine bakra u tijelu.[32] Menkesov sindrom je rijetka urođena bolest koja se manifestira poremećajem razmjene bakra u organizmu.[33][34] Nedostatak bakra može da prouzrokuje i malokrvnost, jer nedovoljna količina bakra izaziva lošije "upijanje" željeza i smanjenje broja krvnih zrnaca. Pretpostavlja se da osim toga nedostatak bakra izaziva poremećaje u radu srca i usporava rad nervnog sistema (naprimjer slaba koncentracija). Nedostatak bakra također smanjuje i količinu bijelih krvnih zrnaca, a samim tim i otpornost organizma na bolesti.

Reference

  1. ^ a b Harry H. Binder (1999). Lexikon der chemischen Elemente. Stuttgart: S. Hirzel Verlag. ISBN 3-7776-0736-3.
  2. ^ Ludwig Bergmann, Clemens Schaefer, Rainer Kassing (2005). Lehrbuch der Experimentalphysik, Band 6: Festkörper (2 iz.). Walter de Gruyter. str. 361. ISBN 978-3-11-017485-4.
  3. ^ a b Yiming Zhang, Julian R. G. Evans, Shoufeng Yang: Corrected Values for Boiling Points and Enthalpies of Vaporization of Elements in Handbooks. u: Journal of Chemical & Engineering Data. 56, 2011, str. 328–337, doi:10.1021/je1011086
  4. ^ Hong, Sungmin; Candelone, Jean-Pierre; Patterson, Clair C.; Boutron, Claude F. (1996): "History of Ancient Copper Smelting Pollution During Roman and Medieval Times Recorded in Greenland Ice", Science, Bd. 272, br. 5259, str. 246–249 (247, Abb. 1 & 2; 248, Tab. 1) doi:10.1126/science.272.5259.246
  5. ^ Universität Siegen: Reaktion von Metallen mit Salzsäure (de)
  6. ^ Fakten zum Thema - Schwefelsäure, na internet archive (de)
  7. ^ Universität Siegen: Reaktion von Metallen mit Salpetersäure (de)
  8. ^ eLexikon Chemie: Kupferchlorid (de)
  9. ^ a b Audi, G et al. (2003). "Nubase2003 Evaluation of Nuclear and Decay Properties". Nuclear Physics A (Atomic Mass Data Center) 729: 3. doi:10.1016/j.nuclphysa.2003.11.001
  10. ^ "Interactive Chart of Nuclides". National Nuclear Data Center. Pristupljeno 8. 4. 2011.
  11. ^ Okazawa, Hidehiko et al. (1994). "Clinical Application and Quantitative Evaluation of Generator-Produced Copper-62-PTSM as a Brain Perfusion Tracer for PET" (PDF). Journal of Nuclear Medicine 35 (12): 1910–1915.
  12. ^ IMA/CNMNC List of Mineral Names - Copper ((en), PDF str. 64)
  13. ^ Mindat - Localities for Copper
  14. ^ Webmineral – Mineral Species sorted by the element Cu (Copper) (en)
  15. ^ Površinski kop Majdanpek Archived 27 January 2017[Date mismatch] at the Wayback Machine. (sr)
  16. ^ Novo najbogatije nalazište rude bakra u Boru (sr)
  17. ^ "Mineral Commodity Summaries" (PDF) (jezik: engleski). United States Geological Survey. 1.2.2014. Pristupljeno 3.8.2014.
  18. ^ "Weltkulturerbe Cornish Mining". Arhivirano s originala, 17 Februar 2011. Pristupljeno 27 Mart 2014. Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć); Provjerite vrijednost datuma kod: |archivedate=, |accessdate= (pomoć)
  19. ^ Deutsches Kupferinstitut - Kupfer und seine Anwendungen - Fachinformationen, Beratung, Verlag DKI Archived 16 July 2012[Date mismatch] at Archive.is (de)
  20. ^ Führend im Handel mit Kupfer: London Metal Exchange – LME Copper. Pristupljeno 15. marta 2013.
  21. ^ a b c Razvoj cijene bakra na Londonskoj berzi metala u periodu od 2. jula 2008. do 15. aprila 2009. Archived 12 August 2014 at the Wayback Machine. Handelsblatt-Datenbank. Pristupljeno 15. marta 2013.
  22. ^ Najviša cijena bakra na Londonskoj berzi metala u posljednjih 10 godina dana 14. februara 2011 Handelsblatt. Pristupljeno 15. marta 2013.
  23. ^ EU preporuka (Directive 98/83/EC)
  24. ^ Pravilnik o higijenskoj ispravnosti vode za piće (Sl. list SRJ, 42/98)
  25. ^ Pravilnik o parametrima sukladnosti i metodama analize vode za ljudsku potrošnju NN 141/2013
  26. ^ "Pravilnik o zdravstvenoj ispravnosti vode za piće Službeni glasnik BiH br. 40/2010". Arhivirano s originala, 30 Mart 2014. Pristupljeno 30 Mart 2014. Nepoznat parametar |url-status= ignorisan (pomoć); Provjerite vrijednost datuma kod: |archivedate=, |accessdate= (pomoć)
  27. ^ Kupfer gegen Keime: Erwartungen wurden übertroffen
  28. ^ Dnevni unos od 0,5 mg/kg je neprihvatljiv po: Holleman-Wiberg: Lehrbuch der Anorganischen Chemie. 102. izd. de Gruyter, Berlin, 2007, str. 1434.
  29. ^ A. Ala, A. P. Walker, K. Ashkan, J. S. Dooley, M. L. Schilsky: Wilson's disease. u: The Lancet. vol. 369, br. 9559, februar 2007, str. 397–408, doi:10.1016/S0140-6736(07)60196-2
  30. ^ Warnes, SL. i Keevil, CW. (2013): Inactivation of norovirus on dry copper alloy surfaces. u: PLoS One 8(9); e75017: PDF
  31. ^ med.de: Baza podataka Bakar, pristupljeno 23. februara 2013.
  32. ^ Merck Manual: Copper
  33. ^ J. F. Mercer: Menkes syndrome and animal models. u: The American journal of clinical nutrition. vol 67, br. 5 Suppl, maj 1998, str. 1022S–1028S,
  34. ^ S. Lutsenko, N. L. Barnes et al.: Function and regulation of human copper-transporting ATPases. u: Physiological reviews. vol. 87, br. 3, juli 2007, str. 1011–1046, doi:10.1152/physrev.00004.2006

Vanjski linkovi

11. grupa hemijskih elemenata

11. grupa, prema modernom IUPAC numerisanju,, je grupa hemijskih elemenata u periodnom sistemu koja se sastoji od hemijskih elemenata: bakar (Cu), srebro (Ag) i zlato (Au). Elektronska konfiguracija predzadnjeg (d) i zadnjeg (s) energetskog nivoa je (n-1)d10 ns1. Pošto imaju jedan elektron u zadnjem nivou, očekuje se sličnost s alkalnim metalima. Ta sličnost ne postoji, osim činjenice da i oni grade spojeve u kojima imaju oksidacijski broj (+1). Imaju metalnu vezu i visoko talište (oko 1000 °C) i vrelište (preko 2000 °C).

Aljaska

Aljaska, (engleski: Alaska, AK) je savezna država Sjedinjenih Američkih Država i nalazi se u krajnjem sjeverozapadnom dijelu SAD. Glavni grad je Juneau. Najveća je po površini, 1.518.775 km2 sa populacijom od oko 500.000 stanovnika. Aljaska je savezna država od 1959. godine. Prekrivena je planinama sa aktivnim vulkanima i lednicima. Tu se nalazi i najviši vrh Sjeverne Amerike (planina Mount McKinley) visok 6.149 m. Klima Aljaske je hladna i subpolarna, te u primorju umjerena kontinentalna i vlažna. Najveća rijeka je Jukon, a država ima i mnogobrojna jezera. Rudna bogatstva Aljaske su zlato, srebro, bakar, platina, olovo, ugalj, uranij i dr. Glavni stanovnici (Eskimi, Aleuti, Indijanci, bjelci, te crnci). Ribolov je također rasprostranjen na losose, kitove i druge vrste. Prvo naselje osnovali su Rusi koji kontrolišu ovaj teritorij do 9 aprila 1867., kada ga za $7.200,000 (2005 godine ista suma novca je imala vrijednost $90,750,000) odlučuju prodati SAD-u. Uslijed finansijskih poteškoća nastalih u Rusiji, te bojazni da bi Britanci mogli preuzeti kontrolu nad teritorijom, i sve lošijeg profita ostvarivanog trgovinom sa naseljenicima, Rusi se odlučuju na prodaju Aljaske.

Bakar(I)-fosfid

Bakar-fosfid – Cu3P ili bakar(I) fosfid, bakarni fosfid, kuprofosfor i fosfor bakar – je spoj bakra i fosfora, fosfid bakra. Javlja se kao žućkasto-siva, vrlo krhka masa kristalne structure, koja ne reagira sa vodom.Bakar-fosfid ima ulogu u proizvodnji legura bakra, kao što je fosforna bronza. Veoma je dobar za deoksidaciju bakra.

Bakar-osfid može biti proizveden u [[reverberacijska peć|reverberacijskoj peći] ili u retorti, npr. u reakciji crvenog fosfora sa materijalima koji su bogati bakrom. Može se pripremiti I fotohemijski, ozračivanjem bakar hipofosfita ultraljubičastim zračenjem.Kada podvrgnut UV svjetlosti, bakar fosfid ispoljava fluoroscenciju.A plavo-crni film bakr-fosfida se formira na bijelom fosforu, kada je podvrgnuti otopini bakarnih soli; rane koje sadrže čestice fosfora stoga moraju biti oprane 1% rastvorom baker-sulfata. Čestice se onda mogu lahko ukloniti, što olakšava njihova fluorescencija. Formiranje zaštitnog sloja baker-fosfida se koristi u slučajevima gutanja fosfora, kada je neophodno ispiranje želuca baker-sulfatom, kada je aktivan kao dio liječenja.

Bakar (Hrvatska)

Bakar je grad u Hrvatskoj, u Primorsko-goranskoj županiji.

Bakarno doba

Bakarno doba, eneolit, halkolit (grč. khalkos = bakar + lithos = kamen) ili kuprolit javlja se kao uvodni stepen razvoja naprednijih kultura metala. Izniklo je iz krila neolitske kulture i označava "početak kraja" dominacije kamena u razvoju kulture i tehnologije u proizvodnji oruđa i ostalih potrepština. Bakar se relativno često proizvodio i u neolitu (jer se mogao naći i u elementarnom stanju), ali je zbog niske tvrdoće bio nepodesan za proizvodnju čvrstijih predmeta.

Procjenjuje se da je bakreno doba u razvoju kulture trajalo između oko 3500. - 2000. godine p.n.e. zbog usporedne upotrebe bronze i kamena. Njegovo širenje u Evropu se veže uz početak nastanka indoevropskih plemenskih zajednica na područjima oko Crnog mora), na Balkanu i Bliskom Istoku. Obilježeno je intenziviranjem razvoja stočarstva, koje je imalo prednost nad ratarstvom, lovom i ribolovom, što je dovelo do snažnijeg povezivanja plemenske zajednice. Praćeno je razvojem bakrene tehnologije, patrijarhalne strukture društva i prodiranjem indoevropskih grupa s Istoka.

Bronzano doba

Bronzano doba (2200. do 750/700. p. n. e.) obilježava proizvodnja bronzanog oružja, oruđa i nakita. To je vrijeme intenzivnog razvoja metalurgije, trgovine i obrta.Bronzano doba i prava revolucija u tehnologiji izrade sredstava za proizvodnju, ustvari, javljaju se onda kada je otkriveno da bakar (oko 90%) sa kalajem (oko 10%) daje izuzetno čvrstu i mnogostruko upotrebljivu leguru - bronzu (mjed, tuč). Bronzano doba je počelo prvo na Bliskom Istoku, gdje je vrlo brzo potisnut kamen kao materijal za izradu oruđa i drugih predmeta. Iz ovog centra, bronza se postepeno širila prema ostalim dijelovima svijeta; u Evropi je bila općepoznata oko 2000 godina prije naše ere, a u Kini oko 600 godina kasnije.Bronzano doba obilježava, kako upotreba bronze, tako i seoba stočara u vrijeme ranog bronzanog doba (2200. - 1600. p. n. e.) na područje Mediterana. To je bio sljedeći talas indoevropskih doseljenika (nakon prvog talasa seljaka u mlađem kamenom dobu).

Kasno bronzano doba ili vrijeme tzv. kulture polja sa šarama traje od 1300. do 750./700. p. n. e.

Nositelji ove evropske kulturne pojave pripadaju indoevropskoj grupi naroda, ali nemaju ista etnička obilježja. Zajednički im je obred spaljivanja umrlih, po čemu je ova kultura dobila ime, i pokapanje ostataka u žarama s prilozima nakita, oružja i oruđa. Ovakvi žarni grobovi tvore velike nekropole.

Elektroliza

Elektroliza je razlaganje hemijskog spoja pod uticajem električne struje. Proces elektrolize ne treba miješati sa elektrolitičkom disocijacijom.

Hemijski element

Hemijski element je vrsta čiste hemijske supstance koja se ne može podijeliti na dvije ili više čiste supstance običnim hemijskim metodama. Hemijski elementi se sastoje od samo jedne vrste atoma, koji se razlikuju po svom atomskom broju, tj. broju protona u atomskom jezgru. Elementi se dijele na metale, metaloide i nemetale. Najpoznatiji primjeri hemijskih elemenata su ugljik, dušik, kisik, silicij, arsen, aluminij, željezo, bakar, zlato, živa i olovo.

Najlakši hemijski elementi, među kojima su vodik, helij i manje količine litija, berilija i bora, nastali su različitim kosmičkim procesima tokom Velikog praska i djelovanjem kosmičkih zraka. Nastanak težih elemenata, počev od ugljika do najtežih elemenata, desio se putem nukleosinteze u zvijezdama, a pri nastanku Sunčevog sistema i formiranjem njegovog planetarnog sistema iz planetarnih maglina i supernova, koje su izbacivale ove elemente u svemir.Velika rasprostranjenost kisika, silicija i željeza za Zemlji odaje njihovo zajedničko porijeklo u takvim zvijezdama. Dok je većina elemenata uglavnom stabilno, postoji mali broj prirodnih nuklearnih transformacija iz jednog elementa u drugi, a koje se također dešavaju pri raspadu radioaktivnih elemenata kao i u drugim prirodnim nuklearnim procesima.

Danas je poznato 118 elemenata, od čega se 91 hemijski element može naći u prirodi, a ostali su proizvedeni u laboratoriji. U hemiji, svaki element ima svoj jedinstveni hemijski simbol. On se sastoji iz jednog ili dva slova, obično izvedena iz imena tog elementa. Naprimjer simbol za ugljik (karbon) je C, dok je simbol za aluminij Al. Ponekad su simboli izvedeni iz latinskih imena elemenata ili iz nekog njegovog spoja.

Dijeljenjem tvari (u idealnom slučaju) došli bi do atoma tog hemijskog elementa.

Hemijski simbol

Hemijski simbol je oznaka za odgovarajući hemijski element. Sastoji se od jednog ili dva slova, s tim da je prvo slovo uvijek veliko. Neki od hemijskih simbola potiču od latinskih naziva:

Željezo – Ferrum –Fe

Bakar – Cuprum – Cu

Srebro – Argentum – Ag

Zlato – Aurum – Au

Živa – Hydrargyrum – Hg

Antimon – Stibium – Sb

Kalaj – Stannum – Sn

Olovo – Plumbum – Pb

Indonezija

Indonezija (indonezijski: Republik Indonesia), službeno Republika Indonezija je transkontinentalna unitarna suverena država, koja se većim dijelom nalazi u Jugoistočnoj Aziji a manjim u Okeaniji. Smještena između Indijskog i Tihog okeana, Indonezija je najveća svjetska ostrvska država sa preko 17.000 ostrva. Površinom od 1.904.569 km2 14. je najveća država svijeta u smislu kopnene površine i 7. najveća ako se pored kopnene u obzir uzme i površina mora koje joj pripada. Sa preko 261 miliona stanovnika Indonezija je 4. najmnogoljudnija država svijeta, najbrojnija austronezijska nacija i najmnogoljudnija država sa muslimanskom većinom. Java je najnaseljenije svjetsko ostrvo i zauzima više od polovine površine Indonezije.

Predsjednička je i ustavna republika sa izabranim parlamentom. Administrativno se sastoji od 34 pokrajine od kojih je 5 sa specijalnim statusom. Glavni i najveći grad Indonezije je Jakarta, drugo najmnogoljudnije urbano područje na svijetu i jedno od najgušće naseljenih mjesta na Zemlji.

Dijeli kopnenu granicu sa Papu Novom Gvinejom, Istočnim Timorom i istočnim dijelom Malezije. Ostale susjedne zemlje su: Singapur, Vijetnam, Filipini, Australija, Palau i indijska ostrva Andamani i Nikobari. Uprkos velikom broju stanovnika i gusto naseljenim regijama, Indonezija posjeduje ogromna prostranstva divljine koja su poznata po visokom stepenu biodiverziteta. Indonezija je bogata prirodnim resursima kao što su; nafta i prirodni gas, kalaj, bakar i zlato. Poljoprivredna proizvodnja se uglavnom zasniva na proizvodnji riže, palminog ulja, čaja, kafe, kakaoa, ljekovito bilja, različitih vrsta začina i Kaučuka. Glavni trgovinski partneri Indonezije su Kina, SAD, Japan, Singapur i Indija.

Historija Indonezije obiluje uticajima različitih svjetskih sila koje su područje Indonezije smatrale zanimljivim uglavnom zbog njenih prirodnih resursa. Već tokom 7. vijeka bila je važno trgovačko područje kada je tokom perioda Šrividžaja a potom i Madžapahita bila raširena trgovina s kineskim dinastijama i indijskim kraljevstvima. Lokalni vladari su postepeno potpadali pod strane kulturne, vjerske i političke uticaje tokom procvata hindu i budistička kraljevstava. Sa muslimanskim trgovcima na područje Indonezije dolazi i islam, dok su evropske sile tokom perioda kolonizacije donijele kršćanstvo i borile se jedna protiv druge kako bi monopolizirale trgovinu na ostrvima začina Malukua u doba Velikih geografskih otkrića. Indonezija je iskusila dug period holandskog kolonijalizma koji je započeo sa područjem Amboine i Batavije, na kraju obuhvatajući čitav arhipelag uključujući i Timor i Zapadnu Novu Gvineju, uz prekide i povremenu portugalsku, francusku i britansku vladavinu. Tokom dekolonizacije Azije nakon drugog svjetskog rata, Indonezija je pod vodstvom Sukarna objavila nezavisnost i postigla punu nezavisnost 1949. godine nakon oružanog i diplomatskog sukoba s Holandijom.

Legura

Legura je mješavina metala s jednim ili više drugih elemenata.

Čisti metali imaju uglavnom relativno loše mehaničke ili hemijske osobine. Miješanje metala s drugim elementima iz tog razloga omogućava poboljšanje mehaničkih ili hemijskih osobina metala kroz povećanje čvrstoće, obradivosti ili smanjenja podložnosti hrđanju.

Osnovni metal u leguri se naziva "bazni metal" ili "baza". Elementi koji se svjesno dodaju bazi u leguri u cilju poboljšanja mehaničkih ili hemijskih svojstava se nazivaju legurni ili dodatni elementi, dok se neželjeni elementi nazivaju onečišćenjima.

Legurni elementi su također uglavnom metali, ali se ponekad baznom metalu dodaji u drugi hemijski elementi, kao npr. ugljik u čeliku ili gusnom željezu, silicij u aluminiju itd. Ukoliko se metalu dodaje nemetal, uglavnom se radi o veoma maloj količini. Tako je npr. koncentracija ugljika u čeliku manja od 2% ukupne mase, dok se gusnom željezu dodaje manje od 6% ugljika. S druge strane se npr. mesing obično pravi od bakra i cinka u odnosu 50:50.

I u prirodi se daju naći legure, ali je to jako rijetko. U historiji je zabilježeno korištenje prirodne legure zlata i srebra pod imenom elektra.

Metal (hemija)

Metal je hemijski element koji dobro provodi električnu struju i toplotu, a sa nemetalima gradi katione i ionske veze.

U hemiji, metal (iz grč. "μέταλλον" - métallon, rudnik) je hemijski element, spoj ili legura koji ima osobinu velike električne provodljivosti. U metalima, atomi otpuštaju elektrone i grade pozitivne ione (katione). Ti ioni su okruženi delociranim elektronima, koji su odgovorni za osobinu provodljivosti. Čvrsto tijelo koje je građeno na taj način se održava elektrostatičnim međudjelovanjima između iona i oblaka elektrona, a takva veza među atomima se naziva metalna veza.

U astronomiji, pojam metala se definira sasvim drugačije.

Nikl

Nikl je hemijski element sa simbolom Ni i atomskim brojem 28. On je srebrenasto-svijetli sjajni metal sa blagim zlatnim nijansama. Nikl pripada prelaznim metalima, veoma je tvrd i duktilan. Čisti nikl pokazuje znatnu hemijsku aktivnost, koja se može posmatrati kada se on pretvori u prah (da bi se povećala površina izložena hemijskoj reakciji), dok veći komadi metala reagiraju vrlo sporo, stajanjem na zraku pri uslovima okoline polahko grade zaštitni sloj oksida na površini. Čak i u tom slučaju, nikl je dovoljno reaktivan sa kisikom pa se samorodni nikl vrlo rijetko može naći na površini Zemlje, a takav nikl je ograničen samo na unutrašnjost većih nikl-željeznih meteorita gdje je zaštićen od oksidacije tokom vremena koje takav meteorit provede u svemiru. Na Zemlji, takav samorodni nikl pronađen je u kombinaciji sa željezom, što je refleksija porijekla tih elemenata kao najvećih krajnjih proizvoda supernova nukleosinteze. Smatra se da mješavina željeza i nikla čini unutrašnje jezgro Zemlje.Korištenje nikla (u vidu meteoritske nikl-željezne legure) može se pratiti u davnu prošlost, u periodu oko 3500 p.n.e. Međutim, kao hemijski element nikl je prvi put izolirao i klasificirao Axel Fredrik Cronstedt 1751. godine, koji je prvobitno pogrešno identificirao njegovu rudu kao mineral bakra. Ime elementa potječe od imena nestašnog duha iz njemačke rudarske mitologije, Nickela, koji je personifikacija činjenice da su se bakarno-niklove rude opirale njihovom rafiniranju u bakar. Kao ekonomski značajan izvor nikla je željezna ruda limonit, koja često sadrži 1-2% nikla. Drugi važni rudni minerali nikla su garnierit i pentlandit. Najveći proizvođači rude nikla su Kanada (regija Sudbury, gdje se kopa ruda za koju se smatra da je meteoritskog porijekla), Nova Kaledonija u Tihom okeanu i Norilsk u Rusiji.

Zbog spore oksidacije nikla pri sobnoj temperaturi, on se smatra otpornim na koroziju. Historijski, ova činjenica je dovela do njegovog korištenja za prekrivanje drugih metala, naročito željeza i mesinga, za oblaganje hemijske opreme i izradu određenih legura koje zadržavaju visoki srebreni sjaj, poput takozvanog njemačkog srebra. Oko 6% svjetske proizvodnje nikla i danas se koristi za oblaganje metala čistim niklom u svrhu zaštite od korozije. Smatra se da predmeti obloženi niklom mogu izazvati alergiju na nikl. Nikl se dosta koristi za proizvodnju raznih kovanica, mada je rast cijene na tržištu posljednjih godina doveo do njegove zamjene jeftinijim metalima.

Nikl je jedan od četiri elementa koji pokazuju feromagnetne osobine oko sobne temperature. Alnico stalni magneti, zasnovani jednim dijelom na niklu, imaju srednju snagu između stalnih magneta zasnovanih na željezu i magneta rijetkih zemalja. Nikl u modernoj svijetu je vrijedan uglavnom zbog njegovih legura. Oko 60% svjetske proizvodnje potroši se za niklove čelike (naročito nehrđajući čelik). Druge najčešće legure, kao i neke nove superlegure, čine najveći dio ostale potrošnje nikla u svijetu, dok upotreba niklovih spojeva u hemijskoj industriji učestvuje sa manje od 3% u ukupnoj proizvodnji nikla. U spojevima, nikl ima brojne niše hemijskih načina proizvodnje, kao što je katalizator za hidrogenaciju. Enzimi u nekim mikroorganizmima i biljkama sadrže nikl kao aktivno mjesto, što čini ovaj metal nezamjenjivim hranjivim sastojkom za ta bića.

Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011 (Bakar)

Popis stanovništva u Hrvatskoj 2011. godine proveden je od 1. do 28. aprila 2011, prema stanju na dan 31. marta. Popis je proveden na temelju Zakona o Popisu stanovništva, kućanstava i stanova u Republici Hrvatskoj 2011. godine (Narodne novine, broj 92/10).

Grad Bakar je po Popisu stanovništva 2011. godine na površini od 125,60 km2 imao 8.279 stanovnika, što predstavlja 2,80% od ukupnog broja stanovnika Primorsko-goranska županije, odnosno 0,19% od ukupnog broja stanovnika Hrvatske. Gustoća naseljenosti u Bakru je 66 stanovnika/km2.

Primorsko-goranska županija

Primorsko-goranska županija se nalazi na zapadu Hrvatske. Obuhvata područje grada Rijeke, sjeveroistočni dio istarskog poluostrva, Kvarnerska ostrva, Hrvatsko primorje i Gorski Kotar. Sjedište joj je Rijeka, treći po veličini hrvatski grad.

Rudnik

Rudnik je mjesto sa koga se eksploatišu razne vrste ruda. Na takvim mjestima gdje je ruda od ekonomske vrijednosti nagomilana, ruda se vadi površinskim otkopavanjem ili podzemnim kopanjem. Rudnici se po načinu iskopavanja dijele na površinske i dubinske. Materijali koji se često iskopavaju su: bakar, nikl, olovo, boksit, cink, nafta, so, srebro, ugalj, zlato, željezo, magnezij, mangan, dijamanti, uranij, titanij itd.

Počeci rudarstva u Bosni i Hercegovini se obično vežu uz dolazak saskih rudara u srednjem vijeku.

Turska lira

Turska lira (oznaka: (do 1. marta 2012: TL); tur.: Türk lirası; ISO 4217: TRY) je zvanična valuta Republike Turske. Pored Turske, koristi se i na Sjevernom Kipru. Turska lira je podijeljena na 100 kuruša (kuruş). Trenutni kurs (31. decembra 2012.) turske lire je 1 € = 2,36 TRY (1 TRY= 0,42 €).

Na prednjim stranama svih novčanica koje su trenutno u opticaju i naličjima svih trenutno važećih kovanica nalazi se portret prvog predsjednika Republike Turske Kemal-paše Atatürka. Historijske novčanice iz druge, treće i četvrte serije su imale portret turskog generala, premijera i drugog predsjednika İsmeta İnönüa na prednjoj strani. Ova izmjena dizajna lica novčanica je načinjena 12. januara 1926. godine u skladu sa tadašnjim novim zakonom, a ukinula ga je Demokratska stranka nakon Drugog svjetskog rata. Monetarna politika je usvojena sa ciljem da se zadrži nivo cijena i financijska stabilnost putem propisanog nivoa obaveznih rezervi i uskog raspona kretanja kamatne stope zbog nedavne globalne ekonomske krize dok je nivo proizvodnje opao.

Čile

Čile (španski: Chile), službeno Republika Čile (španski: República de Chile / izgovor/), jest suverena država u Južnoj Americi, smještena na jugu kontinenta, između Pacifika na zapadu i Anda na istoku. Zemlja je izdužena 4.630 km u smjeru sjever-jug, s najvećom širinom od 430 km. Na sjeveru graniči s Peruom, na sjeveroistoku s Bolivijom te na istoku s Argentinom.

Čile je danas jedna od najstabilnijih i najnaprednijih država Južne Amerike, sa ekonomijom visokog dohotka i visokim životnim standardom. Ova država predvodi latinoameričke nacije po rangiranju indeksa ljudskog razvoja, konkurentnosti, prihoda po glavi stanovnika, globalizacije, stanja mira, ekonomskih sloboda i niske percepcije korupcije. Također, u regionalnom pogledu Čile je visokorangiran po pitanju održivosti države i demokratskog razvoja. Čile je jedini južnoamerički član Organizacije za ekonomsku saradnju i razvoj (OECD), kojoj se pridružio 2010. godine. Trenutno ima i najniži stepen ubistava u Južnoj Americi. Čile je jedan od osnivač Ujedinjenih nacija, Unije južnoameričkih država (UNASUR) i Zajednice latinoameričkih i karipskih država (CELAC).

Švedska kruna

Švedska kruna (švedski krona, množ. kronor) (ISO kod: SEK) je službena valuta Švedske od 1873. godine. Švedska kruna podijeljena je na 100 öre. Pored Švedske, u opticaju je i na Ålandskim ostrvima, zajedno sa zvaničnom finskom valutom - eurom.

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.