Azija

Azija, kao dio Evroazije sa oko 44,6145 miliona kvadratnih kilometara,[3] zauzima oko trećine ukupnog kopna na Zemlji i po površini je najveći kontinent na planeti. U njoj živi preko 4 milijarde ljudi, što je oko 60% ukupnog broja stanovnika na svijetu, te je ovaj kontinent i najnaseljeniji. U historiji ljudske civilizacije, Azija je vrlo rano postala važna za čovječanstvo. Tamo su nastale prve poznate države, a već oko 900 p.n.e. i prva velika carstva poput Asirskog ili nešto kasnije i Ahemendiskog carstva.

Azija je kontinent superlativa, između ostalog tamo se nalazi:

  • najmnogoljudnija država svijeta - Narodna Republika Kina
  • najveći dio najveće države po površini - Rusije, nalazi se u Aziji
  • najviši planinski lanac - Himalaji i svi poznati vrhovi iznad 8.000 metara
  • najdublje i najstarije unutrašnje jezero - Bajkalsko jezero
  • najniža vodena površina ispod nivoa mora - Mrtvo more

Azija je kontinent sa najrazličitijom vegetacijom koja se kreće od stalno zaleđene zemlje (permafrosta) u Sibiru do džungli u jugoistočnoj Aziji. Pored ekstremnih klimatskih uslova u tundrama, pustinjama i tropskim kišnim šumama, u njoj se nalaze i sve ostale poznate vegetacijske zone. Druga specifičnost Azije je da se u njoj nalazi najveći broj međukontinentalnih država na svijetu, bilo da se radi o azijskom dijelu tih država ili teritorijama azijskih država na drugim kontinentima. U te države spadaju Rusija, Kazahstan, Indonezija, Japan, Egipat, Grčka i Turska.

Azija
Asia (orthographic projection)
Površina 44.579.000 km2[1]
Br. stanovnika 4.164.252.000[2]
Gustoća
stanovništva
87/km2
Denonim Azijati
Države 48 članica UN-a i 6 drugih zemalja
Zavisne
teritorije
Nisu članice UN-a
Jezici Spisak jezika
Vremenske zone UTC+2 do UTC+12
Internetski TLD .asia
Najveći gradovi

Etimologija

Riječ Azija potiče iz asirijskog jezika i na bosanskom znači otprilike izlazak sunca[3]; (assu = „izlazak sunca“ odn. „istok"). Ta riječ otprilike odgovara latinskoj riječi orient odnosno na bosanskom zemlja jutra. Također, u antičko doba područje Male Azije se zvalo samo Azija, od čega je kasnije izvedeno i ime za rimsku provinciju Asia.[3] U antici, pojam Azija se odnosio i na lična imena iz mitologije.

Geografija

Asia satellite orthographic
Satelitska slika Azije

Azija je najveći kontinent na Zemlji. Sa oko 44,614 miliona kvadratnih kilometara površine (bez Rusije 31,7 milion km2) obuhvata oko jedne trećine ukupne površine kopna. Zajedno sa Evropom, Azija se smatra i dijelom nadkontinenta zvanog Evroazija. Kontinentalna masa Azije nalazi se u potpunosti na istočnoj hemisferi i sjeverno od ekvatora sa izuzetkom Čukotskog poluostrva u istočnom Sibiru koje se nalazi istočno od datumske granice, kao i jugoistočnih ostrva u Malajskom arhipelagu, koji se nalaze na južnoj Zemljinoj polulopti.

Položaj

Azija na sjeveru izlazi na Arktički okean, na istoku na Tihi okean a na jugu na Indijski okean. Na zapadu, razgraničenje prema Evropi nije geografski niti geološki jasno i nedvosmisleno određeno. Najčešća definicija granice prema Evropi od sjevera ka jugu je: planina Ural i istoimena rijeka, Kaspijsko jezero odnosno Kumsko-manička depresija, planina Kavkaz, južna obala Crnog mora kao i moreuzi Bosfor, Mramorno more i Dardaneli. Od Barencovog mora na sjeveru do Crnog mora ova zamišljena granica duga je oko 2.700 km.

Sa Afrikom, Azija je povezana sjeverno od prolaza Bab-el-Mandeb preko Crvenog mora i poluostrva Sinaj (duž Sueckog kanala). Na sjeveroistoku kontinenta, Azija se približava kopnu Sjeverna Amerika od koje je razdvojena Beringovim prolazom širokim nešto više od 80 km. Na jugoistoku Malajski (Indonezijski) arhipelag čini vezu i granicu prema Australiji. Najjužniju tačku Azije čini indonezijsko ostrvo Pamana.

Podjela

Location-Asia-UNsubregions
Regije Azije:
  Sjeverna Azija
  Centralna Azija
  Prednja Azija (zapadna Azija)
  Južna Azija
  Istočna Azija
  Jugoistočna Azija

Sljedeću podjelu na regije Azije (regionalna podjela), između ostalih, koristi i Direkcija Ujedinjenih naroda za statistiku (UNSD):

U mnogim publikacijama definicije granica ovih regija nisu strogo određene, te one variraju u zavisnosti od cilja, teme i pozadine. Ranije je naprimjer Afganistan uvrštavan u centralnu Aziju, danas ga obuhvataju u područje južne Azije. Osim toga, postoje i neke alternativne odnosno dodatne podjele kao što je naprimjer sjeveroistočna Azija.

Flora i fauna

Tundra in Siberia
Područje tundre koje naseljavaju narodi Neneta u donjem toku rijeke Jenisej

Najvažnije vegetacijske zone ili ekozone u Aziji (od sjevera prema jugu) su:

  • Tundra bez drveća sjeverno od polarnog kruga. Najvažnije životinje za nomadsko stanovništvo, poput Neneta, su polarni sobovi.
  • Šume umjerene zone, uključujući tajge (zimzelene šume) u Sibiru između polarog kruga i toka transsibirske željeznice, kao i listopadne šume na Dalekom istoku i području Kaspijskog jezera. Raznolikost životinjskog svijeta imala je historijski značaj za lov, a šume su također imale značaj i za korištenje drveta. Ovdje žive i neke vrlo rijetke životinje poput amurskog tigra (sibirskog tigra) i amurskog leoparda, kao i mnogobrojni jeleni, divlje svinje, medvjedi i risovi.
  • Kontinentalne travnate zajednice odnosno stepe. Od životinjskih vrsta, koje prirodno naseljavaju stepe, ubrajaju se divlji konji, sajga antilope, mongolske gazele, vukovi i susliki.
  • Brdovita i planinska područja siromašna vegetacijom i pustinje. U ovom području klima je uglavnom planinska sa velikim temperaturnim oscilacijama i mnogo sunčanih dana. Planine naseljavaju brojne životinje poput divokoza, divljih ovaca, gorali (Naemorhedus) i azijske koze. Najvažnija grabežljivica centralnoazijskih planinskih područja je snježni leopard. Pustinjska područja je domovina divljih deva, geparda, gazela i divljih magaraca.
  • Tropska područja savana i suhih šuma, uglavnom na indijskom potkontinentu, ali i u jugoistočnoj Aziji. Karakteristične su velike životinje poput lavova, jelenskih antilopa, nilgau antilope i različite vrsta jelena.
  • Tropske kišne šume. Nakon krčenja, vrlo često kao sljedeći korak u uništavanju ovih područja slijedi sijanje monokultura kao što su plantaže palmi ili banana, kao npr. u Sabahu (Malezija) na ostrvu Borneo.
  • Tropska monsunska područja poput onog u delti rijeke Mekong: tamo dominira uzgoj riže a kao domaće životinje najčešće se uzgajaju perad i svinje, a zastupljen je i ribolov.

Historija

Azija je kolijevka brojnih kultura kao što su naprimjer stara Kina, Japan, Indija, Iran kao i Babilon i Asirija u prednjoj Aziji. Sve takozvane svjetske religije nastale su na tlu Azije. Aziju i Evropu veže duga tradicija osvajačkih ratova (naprimjer pohodi Aleksandra Velikog, perzijski ratovi, križarski ratovi, upadi Huna i osvajanja Osmanlija), kao i istraživačka putovanja (kao što su činili Marko Polo ili Sven Hedin), te važne trgovačke veze poput Puta svile.

Azija se uvijek odlikovala velikim carstvima i nije bila tako rascjepkana kao Evropa. Kineska kultura je ostavila trag u cijelom današnjem svijetu, a naročito u Istočnoj Aziji. Iz nje su potekli papir, štampanje knjiga, kompas, svila, kineski porcelan i mnoge druge stvari. Iz Indije proširio se budizam. Sjeverna Azija (naročito Sibir) dugo vremena je ostala gotovo nenaseljena, tek širenjem Ruskog carstva prema istoku, tamo su počeli rasti veliki gradovi. Centralna Azija je tradicionalno domovina stepskih naroda (naprimjer Mongola), koji su u historiji predstavljali i opasnost po Evropu. Bliski Istok je od 7. vijeka obilježen islamom, a kasnije je imao značajan uticaj na sjevernu Afriku.

Stanovništvo

Razvoj broja stanovnika Azije (u milijardama, bez Rusije, sa Turskom)[4]

U Aziji živi oko četiri milijarde ljudi, što odgovara otprilike 60% od ukupnog svjetskog stanovništva. Samo u Indiji kao i u Kini živi po jedna milijarda ljudi. Dok su nasuprot njih veliki dijelovi Rusije i Mongolije gotovo nenaseljeni, druge države se bore sa stalnim i brzim porastom stanovništva.

Zdravlje

AgeMap-World
Karta svijeta na temu prosječne starosti stanovništva (stanje: 2005)
Malaria distribution (de)
Područja sa rizikom od malarije sa hemoprofilaktičnim preporukama DTG-a
HIV Epidem
Rasprostranjenost HIV-a

Zdravlje i očekivana starost su u korelaciji sa dobrobiti nacije i njenih stanovnika. Viši životni standardi po pravilu znače i više resursa za vlastito kao i za zdravlje naroda. Stanovnici Makaoa, Singapura, Hong Konga i Japana imaju najduži prosječni životni vijek na nivou svih Azijata. Stanovnici Saudijske Arabije, Arapskih Emirata, Bruneja, Kine, Malezije, Tajlanda, Filipina i Indonezije po dužini očekivanog prosječnog životnog vijeka nalaze se oko svjetskog prosjeka. Najkraći očekivani životni vijek u Aziji imaju stanovnici Indije, Bangladeša, Mjanmara, Kambodže, Laosa, Butana i Afganistana.[5]

Malarija u južnoj i jugoistočnoj Aziji je vrlo rasprostranjena. Protiv nje, ni danas nema nijednog poznatog načina cijepljenja. Njeno širenje moguće je usporiti jedino zaštitom od insektata pomoću spreja i sličnih insekticida, međutim za većinu pogođenog stanovništva takva sredstva su nedostupna zbog visokih cijena.

Sida je također vrlo rasprostranjena. Naročito velik broj zaraženih HIV-virusom živi u Rusiji, Indiji, Nepalu, Mjanmaru, Tajlandu, Kambodži, Vijetnamu i Maleziji. Nasuprot njih, u Japanu, Mongoliji, Šri Lanki, Bangladešu, Butanu, Afganistanu, Turkmenistanu, Saudijskoj Arabiji, Ujedinjenim Arapskim Emiratima i državama Bliskog Istoka ima relativno mali broj ljudi oboljelih od side. Međutim, ove podatke treba uzeti sa rezervom, jer je stopa zaraženosti HIV-om izračunata kao prosjek za cijelu državu, ali u velikim gradovima ovaj broj može biti znatno viši.

Jezici

U Aziji se govori nekoliko stotina zasebnih jezika. Među najvažnije porodice jezika i grupe jezike spadaju:

Privreda

Weltarmut
Najsiromašnije države svijeta

Prema podjeli na sjevernu Aziju (Rusiju), zapadnu Aziju (Z), centralnu Aziju (C), južnu Aziju (J), jugoistočnu Aziju (JI) i istočnu Aziju (I), stanje je sljedeće:

Industrijske nacije

Dorasan
Stanica Dorasan na granici između Sjeverne i Južne Koreje 2003.

Bruto nacionalni proizvod mjeren na bazi kursa valute, Japan je najveća privreda Azije i druga u svijetu. U Aziji, nakon Japana slijedi Kina, Južna Koreja i Indija. Privreda Japana je već desetljećima najjača privreda Azije. Dok se u Japanu od 1990tih ekonomska situacija pogoršala, u istom periodu su Kina i Indija, na globalnom nivou, iskazale rast privrede od više od 10 odnosno 7% na godišnjem nivou. Međutim, još uvijek je Japan vodeća privredna zemlja Azije i (pored Rusije koja većim dijelom pripada Evropi) jedina država na kontinentu članica G8 vodećih industrijskih zemalja svijeta. Svedeno na paritet kupovne moći, Kina i Indija danas imaju veći bruto nacionalni proizvod od Japana.

Zemlje-tigrovi

Bangkok Skytrain Saladaeng
Bangkok, brzo rastući glavni grad jedne od "zemalja-tigrova" Azije - Tajlanda
Terrace field yunnan china
Uzgoj riže u Junanu, Kina

Nakon Drugog svjetskog rata, od 1960tih ubrzan je privredni rast naročito u zemljama duž obale Tihog okeana, od čega su najviše profitirale Japan, Južna Koreja, Kina kao i bivše britanske kolonije Hong Kong i Singapur, koje su svoje ekonomije vezale za ekonomiju SAD. Tek 1980tih godina razvile su se neke države u istočnoj i jugoistočnoj Aziji iskazujući brz ekonomski rast krečući se od zemalja u razvoju prema statusu industrijske zemlje. To su takozvane "zemlje-tigrovi": Hong Kong (tada još uvijek krunska kolonija Ujedinjenog Kraljevstva), Kina, Singapur i Južna Koreja. Od 1997/1998. godube počeo je pravi privredni bum u mnogim od ovih zemalja čime je završena "azijska kriza", koja je bila velika finansijska i valutna kriza. Od tada ekonomije ovih država polahko rastu, ali je nakon velikog rasta do 10% prije krize, sada rast ograničena samo na 5 do 6%.

Zemlje u razvoju

Rice Cultivation Vietnam.1024x768
Oranje rižinih polja pomoću drvenog pluga i upregnutog vola u Vijetnamu
Burma07
I danas korišteno transportno sredstvo u Mjanmaru
Steppe-2003
Probna ispitivanja u stepi u Kazahstanu

Veliki dijelovi Azije su i danas obilježeni poljoprivredno orijentiranim zemljama, od čega je ribolov i uzgoj riže od posebnog značaja. Obilježja država siromašnih sirovinama i država koje su nazadovale zbog ratova ili korupirane vlasti kao što su Afganistan, Bangladeš, Mjanmar, Laos, Kambodža i Vijetnam kao i bivše sovjetske republike u centralnoj Aziji su kao i prije poljoprivredno orjentirana proizvodnja uslovljena njihovom topografijom.

Većina država u centralnoj i sjevernoj Aziji bili su do raspada 1990/1991. dio Sovjetskog saveza te tako planski orjentirane privrede. Ekonomija ovih zemalja je najvećim dijelom obilježena poljoprivredom i teškom industrijom. Bogatstvo sirovinama u nekim područjima poput nafte i zemnog plina naročito oko Kaspijskog jezera i ponegdje u sibirskoj tundri sve više dobijaju na značaju, zbog povećane svjetske potražnje za energentima noseći sa sobom i određene nepoželjne posljedice za stanovništvo kao što su zagađenje okoline, korupcija i ratovi.

Zalivske države

U jugozapadnoj Aziji, privrede gotovo svih država određene su proizvodnjom nafte. Najveće svjetski poznate rezerve nafte nalaze se na Arapskom poluostrvu i okolnom području oko Perzijskog zaliva, među kojima kraljevina Saudijska Arabija raspolaže sa najbogatijim naftnim poljima. Ostale zemlje proizvođači nafte su Iran i Irak. I pored malobrojnog stanovništva i malehne površine, države poput emirata Kuvajta, Katara i Ujedinjenih Arapskih Emirata kao i kraljevine Bahrein zbog izvoza i prodaje nafte ubrajaju se među najbogatije zemlje na svijetu.

Religija, mitologija i filozofija

Udio svjetskih religija u stanovništvu Azije
%
muslimani
  
26.0
hindusi
  
22.4
ateisti
  
14.8
budisti
  
10.9
kineska narodna vjerovanja
  
10.8
kršćani
  
8.4

Mnoga područja Azije, između ostalih Mezopotamija, dolina rijeke Ind (vidi civilizacije doline Inda), Iran i Kina, smatraju se "kolijevkom civilizacije". Razvojem civilizacije i ranih naprednih kultura u ovom području došlo je postepeno i do pojave i širenja brojnih religija. Sve religije opisane općenito kao "svjetske religije" imaju svoje porijeklo u Aziji. Sa preko milijardu vjernika, islam je najraširenija religija Azije obuhvatajući više od četvrtine ukupnog stanovništva kontinenta. Muslimani čine većinu stanovništva u više od polovine svih država Azije.[6][7]

Države Azije po regijama

Država Glavni grad Površina (km2) Stanovništvo
Sjeverna Azija
Mongolija Ulan Bator 1.565.500 2.791.272
Rusija* (bez evropskog dijela) Moskva 13.122.850 (samo azijski dio) oko 38 mil. (samo azijski dio)
Istočna Azija
Kina Peking 9.572.419 1.306.313.813
Tajvan Taipei
35.980 22.749.838
Japan Tokio 377.835 127.417.244
Sjeverna Koreja Pjongjang 122.762 22.612.177
Južna Koreja Seul 99.392 48.640.671
Južna Azija
Bangladeš Dhaka 144.000 141.365.352
Butan Thimphu 47.000 634.982
Indija New Delhi 3.287.590 1.095.351.995
Maldivi Malé 298 359.008
Nepal Katmandu 147.181 27.287.147
Pakistan Islamabad 803.940 153.803.560
Šri Lanka Colombo 65.610 19.222.240
Jugoistočna Azija
Brunej Bandar Seri Begawan 5.770 372.361
Indonezija Džakarta 1.912.988 222.973.879
Kambodža Phnom Penh 181.040 13.607.000
Laos Vientiane 236.800 5.800.000
Malezija Kuala Lumpur 329.750 22.662.365
Mjanmar Naypyidaw 676.600 53.953.136
Filipini Manila 300.000 82.468.677
Singapur Singapur 682 4.125.720
Tajland Bangkok 513.115 64.185.502
Istočni Timor Dili 15.007 1.040.880
Vijetnam Hanoi 331.690 91.519.289
Prednja Azija
Egipat (samo poluostrvo Sinaj) Kairo 60.000 (samo Sinaj) ≈1.300.000 (samo Sinaj)
Armenija Erevan 29.800 2.991.360
Azerbejdžan Baku 86.600 8.328.000
Bahrein Manama 711 688.345
Gruzija Tbilisi 69.700 4.693.892
Irak Bagdad 437.072 26.074.906
Iran Teheran 1.648.195 68.017.860
Izrael Jerusalem 20.991 6.986.300
Jemen Sana'a 527.970 20.727.063
Jordan Aman 89.342 5.308.000
Katar Doha 11.437 840.290
Kuvajt Kuvajt (grad) 17.820 2.600.000
Libanon Bejrut 10.452 3.820.000
Oman Muskat (grad) 309.500 2.340.000
Palestina Gaza (grad)/Istočni Jerusalem
363–6.300 3.647.875
Saudijska Arabija Rijad 2.240.000 26.417.599
Sirija Damask 185.180 18.881.361
Turska (bez evropskog dijela) Ankara 779.452 72.709.412
UAE Abu Dhabi (grad) 83.600 4.320.000
Kipar* Nikozija 9.251 775.927
Centralna Azija
Afganistan Kabul 647.500 27.056.997
Kazahstan (bez evropskog dijela) Astana 2.717.300 15.233.244
Kirgistan Biškek 198.500 5.081.429
Tadžikistan Dušanbe 143.100 7.320.815
Turkmenistan Aşgabat 488.100 5.042.920
Uzbekistan Taškent 447.400 27.307.134

* Politički i kulturno svrstava se u Evropu.

Osim navedenih, od 2008. postoje još dvije države Abhazija iJužna Osetija koje priznaju samo Rusija i četiri neazijske države, dok sve ostale države svijeta i dalje ih smatraju dijelom Gruzije. Također, Turska Republika Sjeverni Kipar priznaje samo Turska. Nagorni Karabah, koji se od Azerbejdžana odcijepio uz pomoć Armenije, ni od nje nije priznat ali ga priznaju samo Abhazija i Južna Osetija. Do nedavno na sjeverozapadu Iraka autonomno područje Kurdistana težilo je nezavisnosti, međutim sklopili su sporazum sa centralnom vladom u Bagdadu o autonomiji unutar Iraka. Država Palestina koja je nastala iz nekadašnjih palestinskih autonomnih područja ima status posmatrača u UN, ali nije punopravna članica te organizacije. Već 1988. osnivanje palestinske države priznalo je preko 100 država (čak i bivša Istočna Njemačka i Vatikan), te s njom imaju diplomatske veze i predstavništva.

Ekonomski i politički savezi i organizacije

Map of League of Arab States countries
Arapska liga

Arapska liga osnovana je kao savez arapskih država 22. marta 1945. u Kairu, gdje ima i sjedište. Sastoji se iz 22 zemlje članice sa područja Azije i Afrike, uključujući i Palestinu. Osnovni cilj Arapske lige je osnaženje veza između zemalja članica na političkom, kulturnom, socijalnom i ekonomskom području. Osim toga, zalaže se za nezavisnost i suverenost članica i očuvanja arapskih interesa u vanjskoj politici te ublažavanje kriza i smanjenju napetosti unutar lige. Zemlje članice Arapske lige iz Azije su: Bahrein, Irak, Jemen, Jordan, Katar, Kuvajt, Libanon, Oman, Palestina, Saudijska Arabija, Sirija i Ujedinjeni Arapski Emirati.

U septembru 1960. države Iran, Irak, Kuvajt i Saudijska Arabija zajedno sa južnoameričkom državom Venecuelom osnovali su u Bagdadu Organizaciju zemalja izvoznica nafte (OPEC), kojoj su se kasnije pridružile zemlje proizvođači nafte Katar (1961.), Indonezija (1962.) i Ujedinjeni Arapski Emirati (1967.). Zemlje članice OPEC-a iz Azije, Afrike i Južne Amerike zajedno proizvode oko 40% ukupne svjetske godišnje proizvodnje nafte a raspolažu sa oko tri četvrtine poznatih svjetskih zaliha. Ciljevi OPEC-a su zajednička naftna politika, da bi se zajedničkim akcijama osigurali od pada cijena nafte i ujedno osigurale svjetsku ponudu nafte. Putem fiksno određenih kvota proizvodnje za pojedinačne članice OPEC-a regulirana je proizvodnja nafte. Osim OPEC-a, brojne države su pristupile i Organizaciji arapskih zemalja izvoznica nafte (OAPEC), koju su osnovali 1968. Kuvajt, Libija i Saudijska Arabija zajedno sa politički konzervativnim arapskim zemljama Azije i sjeverne Afrike kao protivteža OPEC-u. Druge članice OAPEC-a iz Azije su Bahrein, Irak, Katar, Sirija i Ujedinjeni Arapski Emirati.

ASEAN Plus Three members
ASEAN i ASEAN+3

ASEAN (Savez država jugoistočne Azije) osnovan je 8. augusta 1967. kao politička, ekonomska i kulturna organizacija država jugoistočne Azije: Tajlanda, Indonezije, Malezije, Filipina i Singapura. Njegov cilj je bio i jeste zajednički rad na povećanju ekonomskog rasta, socijalnog napretka i političke stabilnosti u tom području. Osnovan za vrijeme Hladnog rata, savez je od svojih početaka bio kapitalističko-tržišno orijentiran i povezan sa zapadnim industrijskim zemljama i stoji kao konkurencija komunističkoj plansko orjentiranoj Narodnoj Republici Kini. Sultanat Brunej je 1984. pristupio ASEAN-u, te Vijetnam 1995, Mjanmar i Laos 1997. te Kambodža 1999. godine. Papua Nova Gvineja ima status posmatrača. Osnivanjem ASEAN slobodne trgovinske zone (AFTA) 1. januara 2003. godine stvoren je slobodno tržište kojem pripadaju sve članice ASEAN-a. Australija i Novi Zeland su u pregovorima za pristup ovoj zajednici slobodne trgovine. Pojam ASEAN plus three (ASEAN plus tri) označava zajedničku konferenciju država ASEAN-a sa Kinom, Japanom i Južnom Korejom. U Tajlandu je 2000. osnovana Inicijativa Čiang-Mai, koja je utvrdila jačanje saradnje država ASEAN plus tri u finansijskom sektoru.[8]

ECO Map
ECO

Iran, Pakistan i Turska osnovali su 1985. Organizaciju za ekonomsku saradnju (ECO), iz koje je trebala također nastati slobodna trgovinska zona. Nakon raspada Sovjetskog saveza, saradnji sa ovim savezom pristupili su i Afganistan, Azerbejdžan, Kazahstan, Kirgistan, Tadžikistan, Turkmenistan i Uzbekistan. Međunarodni značaj ove organizacije je prvenstveno zbog bogatih prirodnih resursa i strateškog položaja kao tranzitni koridor za ove robe prema Evropi i prema Kini.

Također pogledajte

Reference

  1. ^ National Geographic Family Reference Atlas of the World. Washington, D.C.: National Geographic Society (U.S.). 2006. str. 264.
  2. ^ "Continents of the World". The List. Worldatlas.com. Arhivirano s originala, 22. 7. 2011. Pristupljeno 25. 7. 2011.
  3. ^ a b c "Asia". Encyclopædia Britannica. 2006. Chicago: Encyclopædia Britannica, Inc.
  4. ^ United Nations, Department of Economic and Social Affairs: World Population Prospects: The 2010 Revision, podaci: online
  5. ^ Statistika očekivane starosti
  6. ^ Frankfurter Allgemeine Zeitung od 8. marta 2013, str. 6-7: Die Weltreligionen
  7. ^ Time Almanac (Encyclopaedia Britannia) 2010, str. 508. Chicago 2010
  8. ^ Rana, Pradumna B. (februar 2002). "Monetary and Financial Cooperation in East Asia: The Chiang Mai Initiative and Beyond (serija: Economics Research Department Working Paper Series)" (PDF). Pristupljeno 23.1.2010.

Vanjski linkovi

Anadolija

Anadolija (na grčkom, ανατολή, anatolē) je oblast u Jugozapadnoj Aziji, koja danas otprilike odgovara azijskom dijelu Turske. Doslovno značenje riječi je "izlazak sunca" ili "istok," a često je korištena u svom latinskom obliku Asia minor, Mala Azija.

Zbog svog strateškog položaja kao raskrsnica između Azije i Evrope, Anadolija je bila kolijevka različitih civilizacija od prahistorije naovamo, počevši od neolitskih naselja poput Çatalhöyüka i Troje, koja je počela u neolitsko doba i nastavila se do željeznog doba.

Među glavne civilizacije i narode koji su se bilo nastanili u Anadoliji ili je osvojili spadaju Kolhijani, Hatijani, Luvijani, Hititi, Frigijci, Krimljani, Lidijci, Persijanci, Kelti, stari Grci, Pelazgi, Armenci, Rimljani, Goti, Kurdi, Bizantijci, i Turci Seldžuci i Osmanlije. Pomenuti narodi su pripadali različitim etničkim i jezičkim tradicijama. U pisanoj istoriji, Anadolci su govorili kako indoevropske tako i semitske jezike, kao i druge jezike nepoznatog srodstva i pripadnosti.

Stanovnici današnje Anadolije pretežno govore turski, jezik koji su Turci donijeli osvajanjem Anadolije, počevši sa osnivanjem Seldžučkog carstva u 11. vijeku. Međutim, sve do početka 20. vijeka, Anadolija je bila višeetnička; međutim događaji i političke prilike s početka 20. vijeka, doprinijeli su etničkom "pročišćavanju" Anadolije. Turci u Trakiji, današnjem evropskom dijelu Turske, su prisilno prebačeni u Anadoliju, za vrijeme Balkanskih ratova. Nakon Sporazuma u Lausanni, Grčka i Turska su "razmijenile" svoje stanovništvo šaljući Turke iz Grčke u Tursku, a Grke iz Turske u Grčku. (Međutim, ovo nije bilo spečifično samo sa Anadoliju - cijeli Balkan, uključujući Bosnu i Hercegovinu, Srbiju, Makedoniju, Bugarsku i Grčku, je prošao kroz isti proces otprilike u isto vrijeme.) Značajna kurdska etnička i jezička manjina, koja u današnjoj Turskoj broji možda do 10 miliona stanovnika, živi na istoku i jugoistoku Anadolije, u tzv. "Kurdistanu."

Bangladeš

Bangladeš, službeno Narodna Republika Bangladeš, je gusto naseljena azijska zemlja, smještena na delti rijeka Gangesa i Brahmaputre, okružena Indijom na zapadu, sjeveru i istoku, te Mjanmarom na jugoistoku.

Bliski istok

Bliski istok je sačinjen od država na južnom i istočnom dijelu Sredozemnog mora te se pruža od Sredozemnog mora do Perzijskog zaljeva. Bliski istok je podregion Afrike i Evroazije tj. Azije i Sjeverne Afrike. Tri osnovne kulture Bliskog istoka su perzijska, arapska i turska. Ove tri različite kulturne jedinice također imaju i korjenito različite jezike i narodnosti tj. perzijska, turska, i arapska.

Većina definicija koja podrazumjeva Bliski istok se odnosi na grupu nacija od jugozapadne Azije od Irana do Egipta pa je po tome Egipat također dio Bliskog Istoka dok se ostale sjevernoafričke države kao što su Libija, Tunis i Maroko podrazumijevaju dijelom sjevernoafričkih nacija.

Drugi svjetski rat

Drugi svjetski rat (1. septembar 1939 – 2. septembar 1945) bio je globalni rat koji je trajao od 1939. do 1945, iako su povezani sukobi počeli ranije. U njemu su bile uključene sve velike sile koje su formirale dva suprostavljena vojna saveza: Saveznici i sile Osovine. To je bio najrasprostranjeniji rat u historiji i direktno je uključivao više od 100 miliona ljudi iz više od 30 država svijeta. Nazvan je "totalni rat" jer su glavni učesnici sve svoje ekonomske, industrijske i naučne kapacitete stavili u ratne poduhvate, brisajući razlike između civilnih i vojnih resursa.

Drugi svjetski rat je bio najsmrtonosniji sukob u ljudskoj historiji, sa 50 do 85 miliona žrtava, većinom civila od čega najviše njih iz Sovjetskog Saveza i Kine. Drugi svjetski rat je i sinonim za brojne zločine, uključujući i zločin genocida Holokaust (u kojem je ubijeno oko 11 miliona ljudi), strateško bombardovanje industrijskih i civilnih centara (u kojima je ubijeno oko milion ljudi), masovne ljudske žrtve usljed gladi i bolesti kao i jedinu upotrebu nuklearnog oružja u ratu.Japansko carstvo s ciljem dominiranja istočnom Azijom i Pacifikom je bilo u ratu sa Kinom od 1937. godine, ali se smatra da je Drugi svjetski rat počeo 1. septembra 1939. godine njemačkom invazijom na Poljsku i britanskom i francuskom objavom rata Njemačkoj. Od kraja 1939. do početka 1941. godine, serijom kampanja i sporazuma, Njemačka je zauzela ili kontrolirala cijelu kontinentalnu Evropu formirajući Trojni pakt sa Italijom i Japanom. Nakon potpisivanja sporazuma Molotov-Ribentrop u augustu 1939. godine, Njemačka i SSSR su podijelili i pripojili teritorije svojih evropskih susjeda Poljske, Finske, Rumunije i Baltičkih država. Velika Britanija i članice Commonwealtha su bile jedine savezničke zemlje koje su nastavile da se bore protiv sila Osovine na bojištima u Sjevernoj i istočnoj Africi, vazdušnoj bici za Britaniju, Blitzkriegu, balkanskoj kampanji i dugotrajnoj bici za Atlantik. U junu 1941. godine, evropske sile Osovine su pokrenule invaziju na SSSR otvarajući najveće kopneno ratište u historiji, koje je vezalo najveći dio osovinskih snaga do kraja rata. U decembru 1941. godine, Japan je napao SAD i britanska ostrva u Tihom okeanu, čime se rat proširio i na zapadni Pacifik.

Sile Osovine su zaustavljene 1942. godine kada je Japan izgubio u bici kod Midveja u blizini Havaja, a Njemačka poražena u sjevernoj Africi i kod Staljingrada u SSSR-u. Godine 1943. sa nizom njemačkih poraza na Istočnom frontu, saveznička invazija Sicilije i Italije je dovela do italijanske predaje. Savezničkom pobjedom na Pacifiku, sile Osovine su izgubile inicijativu i preduzele strateško povlačenje na svim frontovima. Zapadni saveznici su 1944. godine izvršili invaziju na okupiranu Francusku, dok je SSSR povratio sve svoje izgubljene teritorije i izvršio invaziju na Njemačku i njene saveznike. Tokom 1944. i 1945. godine Japan je pretrpio velike gubitke jer su Saveznici onesposobili japansku mornaricu i osvojili ključne otoke na Pacifiku.

Rat u Evropi se završio invazijom Njemačke od strane zapadnih saveznika i Sovjetskog saveza, što je kulminiralo zauzimanjem Berlina od strane sovjetskih i poljskih vojnika i kasnijom njemačkom bezuslovnom predajom 8. maja 1945. godine. Nakon savezničke Postdamske deklaracije 26. jula 1945. godine i odbijanja Japana da se preda, SAD su bacile atomske bombe na japanske gradove Hiroshimu i Nagasaki 6. i 9. augusta 1945. godine. Zbog mogućnosti dodatnog atomskog bombardovanja i sovjetskom invazijom na Mandžuriju, Japan je kapitulirao 15. augusta 1945. godine. Time je okončan Drugi svjetski rat.

Drugi svjetski rat je promijenio političke saveze i društvenu strukturu svijeta. Osnovane su Ujedinjene nacije (UN) kako bi podsticale međunarodnu saradnju i spriječavale buduće sukobe. Pobjedničke sile SAD, Velika Britanija, SSSR, Kina i Francuska su postale stalne članice Vijeća sigurnosti Ujedinjenih nacija. SSSR i SAD su postale rivalske supersile postavljajući scenu za Hladni rat koji je trajao narednih 46 godina. U međuvremenu, uticaj velikih evropskih sila je oslabio čime je započela dekolonizacija Azije i Afrike. Većina zemalja čija je ekonomija bila oštećena su se posvetile ekonomskom oporavku. Pojavile su se političke integracije, posebno u Evropi, kao pokušaj stabilizacije poslijeratnih odnosa kako bi se stvorio zajednički identitet.

Hakasija

Republika Hakasija je federalna jedinica u sklopu Ruske Federacija smještena na jugu Sibira. Površina joj je 61.900 kvadratnih kilometara, ima 532.403 stanovnika, a glavni grad je Abakan.

Etnički sastav stanovništva je: 80,3% Rusi, 12,0% Hakasi, 1,7% Nijemci, 1,5% Ukrajinci i drugi.

Indija

Indija je suverena država u Južnoj Aziji, koja se prostire na 3,3 miliona kvadratnih kilometara, što odgovara veličini trećine Evrope, a zauzima veći dio Indijskog potkontinenta. Indija graniči s Bangladešom, Mjanmarom, Kinom, Butanom, Nepalom i Pakistanom, a na jugu je dotiče Indijski okean, gdje se nalaze Šri Lanka i Maldivi. Najveća gradska područja su Mumbai na jugozapadu i Kalkuta na rijeci Ganges. Sa preko 1,3 milijarde stanovnika, Indija je poslije Kine druga najmnogoljudnija država svijeta.

Istočna Azija

Istočna Azija je subregija Azije koja se može definirati ili u geografskim ili u kulturnim terminima. U geografskom smislu pokriva oko 6.640.000 km2; ili 15% azijskog kontinenta. U kulturnom smislu obuhvata društva koja pripadaju kineskoj kulturnoj sferi, pokazujući snažni historijski uticaj klasičnog kineskog jezika (uključujući tradicionalno pismo), konfucijanizma i neokonfucijanizma, mahayana budizma i daoizma. Ova kombinacija jezika, političke filozofije i religije preklapa se s geografskim određenjem istočne Azije.

Istočna Azija je moderan termin za tradicionalni evropski naziv Daleki istok, koji opisuje geografski položaj regije u odnosu na Evropu radije nego svoj položaj unutar Azije.

Sljedeće zemlje su smještene u geografskoj Istočnoj Aziji:

Narodna Republika Kina (uključujući Hong Kong i Macau)

Republika Kina (Tajvan)

Demokratska Republika Koreja (Sjeverna Koreja)

Republika Koreja (Južna Koreja)

Japan

MongolijaSljedeće narode ili društva obuhvata kulturna Istočna Azija:

Kinesko društvo (koje bi također uključivalo raspršene kineske regije Hong Kong, Tajvan, Macau, te Singapur zbog svoje velike kineske populacije)

Japansko društvo

Korejsko društvo

Mongolsko društvo

Vijetnamsko društvoSljedeće zemlje ili regije ponekad se smatraju dijelom Istočne Azije. Glavni razlog neslaganja o tom pitanju jest razlika između kulturne i geografske definicije "Istočne Azije". Politička perspektiva je također važan faktor.

Dijelovi Kine koji historijski nisu han kineski: Xinjiang, Qinghai, Tibet (ili istočna ili srednja Azija)

Ruski Daleki istok (ili istočna ili sjeverna Azija)

Vijetnam (ili istočna ili jugoistočna Azija)Više od 1,5 milijardi ljudi, tj. oko 40% stanovništva Azije ili četvrtina svih ljudi na svijetu živi u geografskoj Istočnoj Aziji. Ova je regija jedna od najnaseljenijih mjesta na svijetu. Gustoća stanovništva u Istočnoj Aziji iznosi 230 st./km2, što je pet puta više od svjetskog prosjeka.

Jugoistočna Azija

Jugoistočna Azija je subregija Azije koja leži na presjeku geoloških ploča obilježenih jakom seizmičkom i vulkanskom aktivnošću. Ostrvski lukovi i arhipelazi nalaze se jugoistočno i istočno od azijskog kopna.

Jugozapadna Azija

Jugozapadna Azija obuhvata veliko područje od Egejskog mora i Sredozemlja do Afganistana, pa između Kaspijskog jezera i Crnog mora na sjeveru do Adenskog zaliva na jugu. Radi se o velikom prostoru koji je rijetko naseljen što upućuje na to da su pogodni krajevi ograničeni. Za jugozapadnu Aziju često se kaže da pripada Bliskom istoku. To nije jedinstven prostor, već se dijeli na arapski i izvanarapski svijet. U njemu se prepliću obilježja Azije, sjeverne Afrike i južne Evrope. Uz to, ovo je od davnina prostor tranzita između kontinenata,zbog čega i danas ima svjetsko značenje, pa se tu isprepliću interesi velikih svjetskih sila. Između država nalazimo velike razlike. Privredni razvoj u tom području su poremetili dugogodišnji vjerski i politički sukobi. Ovdje su i najveće zalihe nafte na svijetu, što je potaklo brz razvoj nekih zemalja.

Južna Azija

Južna Azija često zvana i Indijski potkontinent, uključuje sljedeće države:

Indija, Pakistan i Bangladeš, koji sačinjavaju najveći dio Indijskog potkontinenta

Himalajske države: Nepal i Butan

Ostrvska države u Indijskom okeanu: Šri Lanka, Maldivi i indijska ostrva Andamani, Nicobar i Lakshadweep.

Kemerovska oblast

Kemerovska oblast (ruski: Ке́меровская о́бласть) jest federalna oblast u Rusiji. Nalazi se u jugozapadnom Sibiru. Prema popisu iz 2010. godine u ovoj oblasti je živjelo 2.763.135 stanovnika. Administrativno središte oblasti je Kemerovo. Oblast je uspostavljena 26. januara 1943.

Maldivi

Maldivi, Maledivi ili službeno Republika Maldivi su ostrvska država u Indijskom okeanu, jugozapadno od Indijskog poluostrva. Sastoje se od oko 1200 ostrva grupiranih u 26 atola, među kojima je oko 200 naseljenih, a daljnjih 80 se koristi samo za turizam.

Službena religija je Islam, a jezik većine stanovništva je divehi, indoevropski jezik srodan singaleškom, glavnom jeziku Šri Lanke.

Privreda se temelji na turizmu i ribarstvu.

Maldivi su pretrpjeli značajnu štetu u tsunamiju u Indijskom okeanu u decembru 2004.

NASA

National Aeronautics and Space Administration (NASA, osnovana 29. jula 1958. godine) je civilna avijacijska i svemirska administracija Sjedinjenih Američkih Država odgovorna za nacionalni svemirski program.

Godišnji fond NASAe za 2007. godinu je oko 16,8 milijardi $. Sa ovim sredstvima koja se ulažu u istraživanja i razvoj NASA je širom svijeta cijenjena kao vodeća među svemirskim agencijama širom svijeta, iako veliki dio tehnologije koju koristi (kao npr. Space Shuttle) i nije novijeg tipa.

Pored svemirskog programa odgovorna je i za dugoročno planiranje razvoja svemirskih letjelica civilne i vojne namjene.

Zvanični moto im je per aspera ad astra, što prevedeno s latinskog znači "preko trnja do zvijezda".

Nepal

Nepal, službeno Savezna Demokratska Republika Nepal, jest suverena država u centralnom dijelu Himalaja, u Južnoj Aziji.

Administrativno je podijeljen na 7 saveznih država, 75 okruga i 744 lokalne jedinice. Sa 26,4 miliona stanovnika 93. je najmnogoljudnija zemlja svijeta. Nepal se odlikuje raznovrsnom geografijom, uključujući plodne ravnice, brda u podnožju planina bogata šumom i osam od deset najviših vrhova na svijetu, uključujući Mount Everest, najviši vrh na Zemlji.

Glavni i najveći grad države je Katmandu. Multietnička je država sa nepalskim jezikom kao službenim jezikom.

Teritorija današnjeg Nepala je zabilježena kroz hstoriju još od perioda mlađeg kamenog doba. Termin Nepal prvo se spominje u tekstovima još iz Vedskog perioda, ere tokom koje je uspostavljen Hinduizam, predominantna religija u državi. Sredinom prvog milenijuma prije nove ere, u južnom Nepaluje rođen Gautama Buda, osnivač budizma. Dijelovi sjevernog Nepala prepleteni su sa kulturom Tibeta. Dolina Kathmandua, u centralnom Nepalu, postala je poznata kao Nepal zbog svoje kompleksne urbane civilizacije. Bila je sjedište prosperitetne konfederacije Newar, poznate kao Nepala Mandala. Kroz Nepal se protezala Himalajska grana drevnog Puta sile. Usljed svoga kosmopolitizma, regija obiluje raznolikom tradicionalnom umjetnošću i arhitekturom. Do 18. vijeka Gorkha kraljevstvu je uspjelo da ujedini Nepal. Šah dinastija je osnovala Kraljevinu Nepal, a kasnije je formiran i savez sa Britanskim carstvom. Nepal nikada nije bio kolonizovan, već je tokom dijela svoje historije služio kao tampon-država između Imperijalne Kine i Kolonijalne Indije. U 20. vijeku Nepal je okončao izolaciju i uspostavio jake veze sa regionalnim silama. Parlamentarna demokratija je uvedena 1951. godine, ali je 1960. i 2005. godine dva puta suspendovana od strane nepalskih monarhata. Nepalski građanski rat rezultirao je proglašenjem republike 2008. godine, okončavajući vladavinu poslednje hindu monarhije na svijetu.

Pakistan

Pakistan (Urdu: پاكستان‎ ), zvanično Islamska Republika Pakistan je suverena država u Južnoj Aziji. Sa 212.742.631 stanovnikom (popis iz 2017) peta je najmnogoljudnija država na svijetu. Prostire se na površina od 796.096 kvadratnih kilometara, što je čini 33. najvećom državom na svijetu. Pakistan se prostire 1.046 kilometara duž obala Arapskog mora i Omanskog zaliva na jugu. Graniči sa Indijom na istoku, Afganistanom na zapadu, Iranom na jugozapadu, te sa Kinom na jugozapadu i krajnjem sjeveroistoku.

Područje koje danas zauzima država Pakistan je bilo dom velikog broja drevnih naroda i kultura, uključujući Mehrgarh u neolitu i bronzanom dobu, te kasnije Hindusa, Indo-grka, Muslimana, Mongola i Sika. Područjem je vladao veliki broj carstava i dinastija, kao što su: Indijsko Mauryan carstvo, Perzijsko, Durrani i Siki carstvo. Kao rezultat borbe za nezavisnost Pakistanskog pokreta na čelu sa Muhammadom Ali Jinnahom, Pakistan je 1947. godine postao samostalna država. 1956. godine, Pakistan je proglašen prvom islamskom republikom na svijetu. Građanski rat 1971. godine rezultirao je secesiju istočnog dijela Pakistana, danas poznatog kao nezavisna država Bangladeš.

Spisak pozivnih brojeva država

Pozivni brojevi država su telefonski prefiksi država članica Međunarodne telekomunikacijske unije (poznata pod skraćenicom ITU). Definiraju se prema odjeljku ITU-T pomenute unije prema standardima E.123 i E.164. Prefiksi omogućavaju izravno međunarodno pozivanje drugih država (poznato pod skraćenicom IDD), umjesto da to radi operater.

Pozivni brojevi država sastavni su dio međunarodnog pozivnog broja te se koriste jedino kad se poziva pretplatnik čiji je telefonski broj u drugoj državi. Ovaj broj prethodi lokalnom pozivnom broju države. Uobičajeno je da pozivni broj počinje s plusom (+) nakon koga slijedi pozivni broj države, te lokalni pozivni broj unutar te države. Naprimjer, ako iz inostranstva želimo pozvati sljedeći broj iz Brčko Distrikta: 049-123-456, dodali bismo plus (+), pozivni broj države (u ovom slučaju 387), dvocifreni lokalni pozivni broj (u ovom slučaju 49), te ostatak broja kako bismo na kraju dobili +387-49-123-456.

Srednja Azija

Srednja Azija (centralna Azija; rus. Средняя Азия ili Центральная Азия, tur. "Orta Asya", perz. آسياى مرکزی, standardni mandarinski kineski 中亚/, pinyin: "Zhōngyà", arap. الوسطى "Asya al Wusta"), ogromna regija Azije koja nema izlaz na more. Iako postoje različite definicije njenih tačnih granica, nijedna definicija nije općenito prihvaćena. Uprkos neodređenosti u definisanju granica, srednja Azija ipak ima opće karakteristike. Prema jednoj karakteristici srednja Azija je historijsko bila povezana sa svojim nomadskim narodima i Putem svile. Ona je zbog toga imala ulogu raskršća u kretanju ljudi, dobara i ideja između Evrope, Bliskog istoka, južne i istočne Azije. Ponekad se naziva Unutrašnjom Azijom, a nalazi se unutar većeg evroazijskog kontinenta. Ponekad se naziva i Turkestanom.

Geološki superkontinenti
Države u Aziji
Države
Teritorije
Nepriznate države

Drugi jezici

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.