Партызанская вайна

Партыза́нская вайна́вайна, якую вядуць ваенныя фарміраванні, што маскіруюцца пад мясцовае насельніцтва і пазбягаюць непасрэдных, адкрытых і значных сутыкненняў з ворагам.

Элементы партызанскай вайны

Асноўны ўхіл партызанскай вайны робіцца ў бок засад, выпраў у месцы размяшчэння ворагаў, дыверсійна-падрыўных акцый у тыле.

Тэорыя партызанскай вайны

Мао Цзэдун назваў партызанскую вайну самым эфектыўным сродкам супраціўлення ўладзе (дыктатарскай, каланіяльнай альбо акупацыйнай) і высунуў асноўную ідэю партызанскай вайны: «Вораг нападае — мы адыходзім, вораг спыніўся — мы трывожым, вораг адыходзіць — мы пускаемся ў пагоню». Партызанская вайна патрабуе наяўнасці партызанскай базы і партызанскага раёна. Лацінаамерыканскія партызаны дапоўнілі тэорыю партызанскай вайны тактыкай ізаляцыі рэгіёна шляхам транспартных дыверсій і разбівання ворага, які не атрымлівае дапамогі звонку.

Гісторыя

Першымі ў гісторыі партызанскую вайну практыкавалі скіфы ў вайне супраць персаў у VI ст. да н.э. У Новы Час партызанская вайна паказала сваю эфектыўнасць у барацьбе з французскімі інтэрвентамі ў Іспаніі 18081814 і ў Расіі (расійска-французская вайна 1812). Падчас франка-прускай і Першай сусветнай войнаў жыхары занятых немцамі земляў Францыі і Бельгіі актыўна карысталіся тактыкай партызанскай барацьбы (гл. "Франтырэры").

Падчас грамадзянскай вайны ў Расіі ўсе бакі, так ці іначай, карысталіся метадамі партызанскай барацьбы. Эпізадычна, у розныя моманты 1920-1930-х, партызанская барацьба вялася на землях СССР праціўнікамі савецкай улады, у Заходняй Беларусі—праціўнікамі польскай улады. Гл.далей: "Басмачы", "Рудабельская рэспубліка", Партызанскі рух "Зялёны дуб".

У XX ст. метадамі партызанскай вайны актыўна карыстаюцца радыкальныя рухі ў краінах Трэцяга Свету:

У Беларусі актыўная партызанская вайна супраць нямецкай акупацыйнай улады разгарнулася ў час Вялікай Айчыннай вайны. Пасля вяртання савецкай улады ў Прыбалтыцы, Беларусі і Украіне дзейнічалі антысавецкія партызанскія рухі. Гл.далей: Савецкі партызанскі рух (1941-1944), Украінская паўстанская армія, Армія Краёва, "Лясныя браты", "Чорны кот", Янка Філістовіч.

Юрыдычны аспект

Удзельнікі партызанскага руху не адпавядаюць патрабаванням для ваенных фарміраванняў (Гаагская Канвенцыя аб законах і звычаях сухапутнай вайны, 1907), бо ўдзельнічаючы ў ваенных дзеяннях, партызаны маскіруюцца пад цывільных людзей (не маюць ані формы, ані адрозных знакаў, зброю хаваюць) і прымушаюць акупацыйную ўладу выконваць жорсткія дзеянні супраць усіх цывільных людзей. У адпаведнасці з Гаагскай канвенцыяй, партызаны, трапіўшы ў палон, не маюць правоў ваеннапалонных і перадаюцца пад судовую юрысдыкцыю (заводзіцца справа аб парушэнні партызанам правілаў вядзення вайны).

Ірак

Рэспубліка Ірак, Ірак — дзяржава ў Азіі на Блізкім Усходзе, у Месапатамскай нізіне. Тэрыторыя — 437,072 тыс. кв. км. Мае агульныя межы з Іранам (1.458 км), Іарданіяй (181 км), Кувейтам (242 км), Саудаўскай Аравіяй (814 км), Сірыяй (605 км), Турцыяй (331 км). Працягласць марскога ўзбярэжжа ў Персідскім заліве — 58 км. Сталіца — Багдад. Дзяржаўная мова — арабская.

Іспана-амерыканская вайна

Іспана-амерыканская вайна 1898 г. прадстаўляе сабой баявыя дзеянні паміж арміяй ЗША і кубінскімі паўстанцамі з аднаго боку і арміяй Іспаніі з другога, якія вяліся на в. Куба і ля Філіпінскіх астравоў з красавіка па жнівень.

Амерыкана-мексіканская вайна

Амерыкана-мексіканская вайна (англ.: Mexican–American War, Mexican War ісп.: Intervención estadounidense en México, Guerra Estados Unidos-México) — ваенны канфлікт паміж ЗША і Мексікай у 1846-1848 гг. У Мексіцы вайну называюць паўночнаамерыканскай інтэрвенцыяй альбо вайной 47-га года. Вайна ўзнікла ў выніку прэтэнзій Мексікі да Тэхаса пасля анексіі Злучанымі Штатамі Амерыкі. Пасля вайны за незалежнасць Тэхаса Мексіка адмовілася прызнаць страту Тэхаса і заявіла пра намер вярнуць тэрыторыю назад, палічыўшы яе ўласнай мяцежнай правінцыяй. Прычынамі вайны сталі экспансія амерыканцаў на захад, палітычная нестабільнасць у Мексіцы і няздольнасць мексіканскага ўрада кіраваць аддаленымі паўночнымі правінцыямі пасля вайны за незалежнасць. Большасць тэхасцаў віталі пачатак вайны. У ЗША яго падтрымліваюць дэмакраты, але крытыкуюць вігі. Што тычыцца Мексікі, то гэтая вайна была справай нацыянальнай пашаны і лічылася спосабам вярнуць страчаныя землі.

Галоўнымі наступствамі вайны сталі значныя тэрытарыяльныя страты Мексікі, у выніку якіх правінцыі Верхняя Каліфорнія і Нью-Мексіка ўвайшлі ў ЗША - землі сучасных штатаў Каліфорнія, Нью-Мексіка, Арызона, Невада і Юта. Амерыканскія палітыкі некалькі гадоў напружана абмяркоўвалі пытанне рабства на новых тэрыторыях і, нарэшце, прынялі рашэнне аб кампрамісе 1850 года (толькі Каліфорнія была прызнана дзяржавай, свабоднай ад рабства). У Мексіцы страта велізарных тэрыторый заахвоціла ўрад вызначыць палітыку каланізацыі паўночных зямель як сродак далейшых тэрытарыяльных страт.

Антыяпонскі рух у Маньчжоу-го

Антыяпонскі рух у Маньчжоу-го — партызанская вайна кітайцаў Маньчжурыі супраць Японскай імперыі і дзяржавы Маньчжоу-го, якая адбывалася ў 1931—1941-м гадах.

Вайна за незалежнасць Ірландыі

Вайна за незалежнасць Ірландыі (ірл.: Cogadh na Saoirse, Cogadh Angla-Éireannach, англ.: Irish War of Independence, Tan War, Anglo-Irish War) — узброены канфлікт паміж Ірландскай Рэспублікай і Вялікабрытаніяй у 1919—1921 гадах.

Вайна ў В’етнаме

В'етнамская вайна (в’етн.: Chiến tranh Việt Nam, англ.: Vietnam War) — адзін з буйнейшых ваенных канфліктаў другой паловы 20 стагоддзя, які пакінуў заўважны след у культуры і займае істотнае месца ў навейшай гісторыі В'етнама і ЗША.

Вайна пачалася як грамадзянская ў Паўднёвым В'етнаме, у далейшым у яе ўмяшаліся Паўночны В'етнам і ЗША пры падтрымцы шэрагу іншых краін. Такім чынам, з аднаго боку вайна вялася за ўз'яднанне дзвюх частак В'етнама і стварэнне адзінай дзяржавы, а з другога — за захаванне незалежнасці проамерыканскага Паўднёвага В'етнама.

Па ходу развіцця падзей В'етнамская вайна аказалася пераплеценая з грамадзянскімі войнамі ў Лаосе і Камбоджы. Усе баявыя дзеянні ў Паўднёва-Усходняй Азіі, што праходзілі з канца 1950-х і да 1975, вядомыя як Другая індакітайская вайна.

В'етнамская вайна ўмоўна падзяляецца на некалькі перыядаў:

Партызанская вайна ў Паўднёвым В'етнаме (1955—1964);

Паўнамаштабнае ваеннае ўмяшальніцтва ЗША (1965—1973);

Завяршальны этап вайны (1973—1975).

Васіль Захаравіч Корж

Васіль Захаравіч Корж (1 студзеня (13 студзеня) 1899, вёска Хорастава, цяпер Салігорскі раён, Мінская вобласць — 5 мая 1967, Мінск) — адзiн з арганiзатараў i кiраўнiкоў партызанскага руху на Беларусi ў Вялiкую Айчынную вайну. Генерал-маёр (1943), Герой Савецкага Саюза (1944). Член УКП(б) з 1929 (з 1952 КПСС).

Удзельнік партызанскага руху ў Заходняй Беларусі ў 1922—1925, грамадзянскай вайны ў Іспаніі 1936—1939. З 1940 загадчык сектара Пінскага абкама КП(б)Б. Арганізаваў і ўзначаліў адзін з першых на Беларусі партызанскіх атрадаў, які з чэрвеня 1941 вёў баі з нацыстамі. Увосень 1941 на чале атрада разам з партызанамі Палесся і Міншчыны прайшоў рэйдам па раёнах Палескай і Мінскай абл. Член Пінскага падпольнага абкама КП(б)Б і камандзір Пінскага партызанскага злучэння. Скончыў Ваенную акадэмію Генштаба (1949). У 1949—1953 намеснік міністра лясной гаспадаркі БССР, потым да 1963 старшыня калгаса «Партызанскі край» Салігорскага раёна.

Геварызм

Геварызм — левая палітычная плынь, якая ўзнікла пасля Кубінскай рэвалюцыі і грунтуецца на ленінізме, мааізме, партызанскай вайне і іншых ідэях Эрнэста Чэ Гевары. Ідэалогія мела вялікі поспех сярод партызан Лацінскай Амерыкі і «новых левых» у Заходняй Еўропе

Гісторыя Германіі

Германія — дзяржава ў Цэнтральнай Еўропе. Падчас гісторыі яна перажывала перыяды моцнай раздробненасці і неаднаразова змяняла свае межы. Таму гісторыя Германіі неаддзельна ад гісторыі яе найбліжэйшых суседзяў Аўстрыі, Швейцарыі, Даніі, Польшчы, Чэхіі, Італіі і Францыі.

Каралеўства Чарнагорыя (1941—1944)

Каралеўства Чарнагорыя (або Незалежная дзяржава Чарнагорыя) з 1941 па 1943 год існавала як пратэктарат Італіі і ўжо фактычна не з'яўлялася манархіяй. Чарнагорыя была часткай ірэдэнтысцкай ідэі — Вялікай Італіі. Рэжым Мусаліні бачыў Чарнагорыю як частку будучай імперыі, якая таксама будзе ўключаць усё адрыятычнае ўзбярэжжа і частку Грэцыі, вярнуўшы тым самым землі, якія раней належалі Венецыі. Мясцовае насельніцтва павінна было асімілявацца, стаўшы часткай італьянскай нацыі. Планавалася пачаць засяленне Чарнагорыі італьянцамі (па прыкладзе Албаніі), для наступнага выцяснення мясцовага насельніцтва.

Лаўрэнцій Фаміч Цанава

Лаўрэ́нцій Фамі́ч Цана́ва (прозвішча да 1938 года — Джанджгава (Джанджава); жнівень 1900, в. Нахунова Кутаіская губерня — 12 кастрычніка 1955, Бутырская турма) — савецкі дзяржаўны дзеяч, дэпутат Вярхоўнага Савета СССР, першы сакратар Поційскага абкама УКП(б) (1935—1937), народны камісар НКУС БССР (1938—1941), народны камісар (з 1946 — міністр) дзяржаўнай бяспекі БССР (люты-чэрвень 1941, 1943—1951), намеснік міністра дзяржаўнай бяспекі СССР (1951—1952). Генерал-лейтэнант (1945).

Міхаіл Іванавіч Герасімаў

Міхаіл Іванавіч Герасімаў (20 кастрычніка 1919, в. Старына, Валдайскі раён, Наўгародская вобласць — 5 лістапада 1971) — адзін з кіраўнікоў партызанскага руху на тэрыторыі Пінскай вобласці ў гады Вялікай Айчыннай вайны.

Партызаны

Партызан (ад італ.: PartigianoPartigiano — прыхільнік пэўнай грамадскай групы, партыі) — твар, якое вядзе ўзброеную барацьбу на тэрыторыі, акупаванай праціўнікам (альбо якая знаходзіцца пад кантролем супрацьлеглых палітычных сіл), з выкарыстаннем метадаў партызанскай вайнычлен партызанскага атрада.

Слова «партызан» ўжываецца пераважна як агульная назва удзельнікаў недзяржаўных, гэта значыць, якія не з'яўляюцца рэгулярнай арміяй (або рэгулярных, якія дзейнічаюць у адрыве ад асноўных сіл), ваенных аб'яднанняў — ваенных атрадаў, якія складаюцца з прыхільнікаў пэўных палітычных (ўладных) колаў або грамадскіх сіл дадзенай краіны і якія выкарыстоўваюць падтрымку мясцовага насельніцтва.

Неафіцыйны, нефармальны характар гэтых атрадаў часцей за ўсё звязаны з тым, што іх мэтай з'яўляецца барацьба супраць існуючай у краіне ўлады (палітычнага або ваеннага рэжыму), або акупацыйнага рэжыму варожай краіны; прычым пераважна ваенным шляхам, метадамі партызанскай вайны ў тыле праціўніка — дыверсіі, тэрор, узброеныя сутыкненні з сіламі паліцыі, рэгулярнай арміі, мясцовай адміністрацыі і г . д., карыстаючыся замаскіраваным перамяшчэннем па тэрыторыі і пазбягаючы франтальных сутыкненняў з праўзыходнымі сіламі праціўніка.

Партызанскія атрады і тактыка партызанскай вайны ў тыле праціўніка шырока ўжывалася падчас шматлікіх войнаў і лакальных канфліктаў.

Партызанскі рух з'яўляецца праявай народнай вайны супраць вайсковых падраздзяленняў і адміністрацыі, якія насельніцтва лічыць чужымі і акупацыйнымі. Партызанскія сілы могуць выкарыстоўвацца ў ходзе рэгулярнай вайны для дэзарганізацыі тылу праціўніка.

У Расіі і СССР партызанскія злучэнні адыгралі значную ролю ў разгроме захопнікаў у ходзе Айчыннай вайны 1812 года і Вялікай Айчыннай вайны, у працэсе Першай Сусветнай вайны, у гады Грамадзянскай вайны і Інтэрвенцыі, у ходзе барацьбы з контррэвалюцыяй на тэрыторыі краіны, так і за яе межамі (групы Актыўнай выведкі ў Польшчы, дарадцы партызанскіх фарміраванняў у Кітаі і Іспаніі). Выкарыстоўваліся пры вырашэнні задач стрымання забеспячэння варожых падраздзяленняў, зніжэння іх баявога духу, знішчэння разрозненых груп праціўніка, адміністрацыйнага і ідэалагічнага кантролю за мясцовым насельніцтвам. Пры гэтым практыкавалася як забеспячэнне ваеннымі матэрыяламі і спецыялістамі стыхійна ўтварыліся баявых груп (самаарганізацыя насельніцтва, акружаныя групы вайскоўцаў), так і закід на акупаваную (кантраляваную праціўнікам) тэрыторыю арганізатарскіх груп і рэгулярных баявых падраздзяленняў, частак і злучэнняў.

Партызаны і партызанскія злучэнні як ваенныя фарміравання маюць спрэчны афіцыйны міжнародны прававы статус, але па міжнароднаму праву пры паланенні могуць падпадаць пад статус «ваеннапалонных» пры пэўных, не заўсёды строга ахаваным умовах. Статусам камбатанта (якая змагаецца) у агульным выпадку, паводле звычаяў вядзення вайны, валодаюць людзі, якія валодаюць відавочна адрознымі знакамі адрозненні.

Рэч Паспалітая

Рэч Паспалі́тая (польск.: Rzeczpospolita Obojga Narodów, літ.: Žečpospolita або Abiejų tautų respublika) — федэратыўная манархічная рэспубліка, што ўтварылася ў 1569 годзе з Вялікага Княства Літоўскага, Рускага і Жамойцкага і Польскага Каралеўства. Рэч Паспалітая праіснавала да 1795 года.

Славацкае нацыянальнае паўстанне

Славацкае нацыянальнае паўстанне (славацк.: Slovenské národné povstanie) — узброенае паўстанне, арганізаванае славацкім рухам супраціву падчас Другой сусветнай вайны, якое распачалося 29 жніўня 1944 ў Банскай Бістрыцы з мэтай зрынуць калабаранцкі славацкі ўрад Ёзэфа Ціса. Неўзабаве мяцежныя войскі былі пераможаныя сіламі Нацысцкай Германіі, аднак партызанская вайна працягвалася да акупацыі Славакіі войскамі СССР.

Трэці рэйх

Трэці рэйх (ням.: Drittes Reich — «Трэцяя імперыя», «Трэцяя дзяржава») — неафіцыйная назва Германскай дзяржавы з 24 сакавіка 1933 года па 23 мая 1945 года.

Афіцыйная назва нямецкай дзяржавы з 18 студзеня 1871 года па 26 чэрвеня 1943 года — Deutsches Reich (Германская імперыя). Афіцыйная назва з 26 чэрвеня 1943 года па 23 мая 1945 года — Großdeutsches Reich (Вялікагерманская імперыя). Слова «рэйх», якое пазначае землі, падначаленыя адной уладзе, звычайна перакладаецца як «імперыя», часам як «царства» або «дзяржава» (у залежнасці ад кантэксту).

У літаратуры і гістарыяграфіі Трэці рэйх шырока вядомы таксама як нацысцкая Германія і фашысцкая Германія. Апошні тэрмін выкарыстоўваўся ў асноўным у савецкай літаратуры і, па шэрагу пазіцый, не з'яўляецца дакладным, бо паміж фашысцкім рэжымам Беніта Мусаліні ў Італіі і рэжымам Гітлера былі істотныя адрозненні як у дзяржаўным ладзе, так і ў ідэалогіі. Палітолаг Лоўрэнс Брыт класіфікуе Германію тых гадоў менавіта як фашысцкую дзяржаву.

Германія ў гэты перыяд ўяўляла сабой таталітарную дзяржаву з аднапартыйнай сістэмай і дамінуючай ідэалогіяй (нацыянал-сацыялізмам), пад кантроль дзяржавы траплялі ўсе сферы грамадства. Трэці рэйх звязаны з уладай Нацыянал-сацыялістычнай нямецкай працоўнай партыі пад кіраўніцтвам Адольфа Гітлера, які быў нязменным кіраўніком дзяржавы (афіцыйны тытул — «фюрар і рэйхсканцлер») ажно да сваёй смерці 30 красавіка 1945 года.

Знешняя палітыка Трэцяга рэйха з 1938 года была вызначана імкненнем да тэрытарыяльнай і палітычнай экспансіі: у сакавіку 1938 года быў ажыццёўлены аншлюс Аўстрыі, у верасні 1938 — сакавіку 1939 гадоў да Германіі была далучаная Чэхія і Клайпедскі край, у выніку ваеннай кампаніі 1939 года былі далучаны Вольны горад Данцыг і частка польскіх тэрыторый, у 1941 годзе быў акупаваны Люксембург (далучэнне розных тэрыторый працягвалася і пазней).

Першыя гады Другой сусветнай вайны былі для Германіі вельмі паспяховымі, да 1942 года пад яе кантролем знаходзілася большая частка кантынентальнай Еўропы (акрамя Іспаніі, Партугаліі, Швейцарыі і Швецыі), частка тэрыторый была акупаваная, частка ўяўляла сабой дэ-факта залежныя дзяржаўныя ўтварэнні (напрыклад, Харватыя), выключэнне складалі Балгарыя і Фінляндыя, якія, былі саюзнікамі Германіі, праводзілі толькі збольшага самастойную палітыку. Аднак ў 1943 годзе наступае пералом у баявых дзеяннях у карысць антыгітлераўскай кааліцыі, у студзені 1945 г. баявыя дзеянні пераносяцца на даваенную тэрыторыю Германіі. Трэці рэйх спыніў сваё існаванне пасля роспуску саюзнікамі Фленсбургскага ўрада 23 мая 1945 года, які ўзначальваў рэйхспрэзідэнт Карл Дзёніц.

Эрнэста Гевара

Эрнэста Гевара(Чэ) (ісп.: Erneso Guevara); 14 чэрвеня 1928, Расарыа, Аргенціна — 9 кастрычніка 1967, Ла-Ігера, Балівія) — вядомы лацінаамерыканскі рэвалюцыянер, паплечнік Фідэля Кастра, камандантэ.

Юрый Уладзіміравіч Андропаў

Юрый Уладзіміравіч Андропаў (2 (15) чэрвеня 1914), с. Салуна-Дзмітрыеўскае Стаўрапольская губерня, Расійская імперыя — 9 лютага 1984, Масква, СССР) — савецкі дзяржаўны і палітычны дзеяч, фактычны кіраўнік СССР у 1982—1984 гадах. Генеральны сакратар ЦК КПСС (1982—1984), Дэпутат Вярхоўнага Савета СССР 3-га і 6-10-га скліканняў: Савета Нацыянальнасцей(руск.) бел. ад Карэла-Фінскай ССР (3-е скліканне, 1950—1954), Савета Саюза(руск.) бел. ад Латвійскай ССР (6-е скліканне, 1962—1966), Эстонскай ССР (7 скліканне, 1966—1970) і Маскоўскай вобласці (8-10-е скліканне, 1970—1984). Старшыня Прэзідыума Вярхоўнага Савета СССР (1983—1984). Старшыня Камітэта дзяржаўнай бяспекі СССР (1967—1982).

На іншых мовах

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.