Марока

Каралеўства Марока — краіна ў Афрыцы, знаходзіцца на паўночным захадзе мацерыка ў рэгіёне Магрыба. Мае выхад да Атлантычнага акіяна і Міжземнага мора. Мяжуе з Алжырам. Пад кантролем Марока знаходзіцца Заходняя Сахара. Ісламская унітарная дзяржава. Адна з трох афрыканскіх дзяржаў з манархічнай формай кіравання. Разам з суседзямі па рэгіёне Паўночная Афрыка адносіцца да найбольш эканамічна развітых дзяржаў кантынента. Ад сваіх арабскіх суседзяў Марока адрозніваецца палітычнай стабільнасцю.

Марока да 2017 года была адзінай афрканскай краіна, якая не з'яўлялася членам Афрыканскага Саюза (выйшла з АС у 1984 годзе). Аднак 30 студзеня 2017 Марока вярнулася ў арганізацыю.[2] Таксама Марока ўваходзіць у Лігу Арабскіх дзяржаў, Арабскі магрыбскі саюз, Франкафонію, Арганізацыю Ісламская канферэнцыя, групу Міжземнаморскага дыялога, групу 77.

Каралеўства Марока
араб. ‎‎المملكة المغربية
(аль-Мамляка аль-Магрыбія)
берб.ⵜⴰⴳⵍⴷⵉⵜ ⵏ ⵓⵎⵔⵔⵓⴽ
(Tageldit Umerruk)
Flag of Morocco Герб Марока
Сцяг Марока Герб Марока
Morocco in its region (de-facto and disputed hatched)
Дэвіз: «араб. ‎‎الله، الوطن، الملك
(Allāh, al Waţan, al Malik — бел.: Бог, Айчына, Кароль
Гімн: «Hymne Cherifien»
Дата незалежнасці 2 сакавіка 1956 (ад Францыі і Іспаніі)
Афіцыйная мова арабская, берберская
Сталіца Рабат
Найбуйнейшыя гарады Касабланка, Рабат, Маракеш, Фес, Танжэр
Форма кіравання Дуалістычная манархія
Кароль
Прэм'ер-міністр
Махамед VI
Абдэліла Бенкіран
Дзярж. рэлігія іслам (суніцкага толку)
Плошча
• Усяго
• % воднай паверхні
56-я ў свеце
446 550 км²
0,056
Насельніцтва
• Ацэнка (2017)
Шчыльнасць

35 740 000 чал. (36-я)
79 чал./км²
ВУП
  • Разам (2017)
  • На душу насельніцтва

$300,556 млрд[1]  (58-ы)
$8612
Валюта Мараканскі дырхам
Інтэрнэт-дамены .ma
Тэлефонны код +212
Часавыя паясы +0 (у 2009 і 2010гг асобнымі ўказамі на летні перыяд уводзіўся час UTC +1)

Этымалогія

Поўная арабская назва краіны al-Mamlakah al-Maghribiyyah (المملكة المغربية) перакладаецца як «Заходняе Каралеўства», кароткая — аль Магрыб — як проста «Захад». У Еўропе гэтая зямля называлася Маракеш (паводле назвы сталіцы дзяржавы Альмаравідаў), што пасля трансфармавалася ў "Марока". Сама ж назва Маракеш, хутчэй за ўсё, утворана ад берберскага «зямля Бога». Дарэчы ў турэцкай мове Марока вядома як Фас, ад яшчэ больш старажытнай сталіцы Фес.

Геаграфічнае становішча

Агульная плошча краіны 446 550 кв.км. Па гэтым паказчыку Марока займае 57-е месца ў свеце. У 1975 Марока акупавала Заходнюю Сахару і разам з ёю плошча краіны павялічылася да 710 тыс.кв.км. (40-е месца)

Абмываецца на поўначы водамі Міжземнага мора і на захадзе — Атлантычнага акіяна. Гібралтарскі праліў аддзяляе Марока ад Еўропы. На ўсходзе і паўднёвым усходзе мяжуе з Алжырам, на поўдні — з Заходняй Сахарай. Паўднёва-ўсходняя мяжа ў пустыні Сахара дакладна не вызначана. На паўночным узбярэжжы Марока размешчаны іспанскія эксклавы Сеўта і Мелілья (Суверэнныя тэрыторыі Іспаніі).

Агульная працягласць сухапутных меж — 2 018 км. У тым ліку з такімі краінамі як: Алжыр — 1 559 км, Заходняя Сахара — 443 км, Іспанія (Сеўта) — 6,3 км, Іспанія (Мелілья) — 9,6 км. Берагавая лінія краіны : 1 835 км.

Прырода

Рэльеф

Большая часта Марока належыць да абласцей складкаватасці: маладая альпійская на поўначы і больш старая, герцынская, у цэнтральнай частцы. Таму Марока — пераважна горная краіна. Марока падзяляецца на чатыры фізіка-геаграфічных рэгіёны: Эр-Рыф, ці горны раён, які ляжыць паралельна міжземнаморскаму ўзбярэжжу; Атласкія горы, якія працягнуліся праз краіну з паўднёвага захаду на паўночны ўсход ад Атлантычнага акіяна да Эр-Рыфа, ад якога іх аддзяляе ўпадзіна Таза; рэгіён шырокіх прыбярэжных раўнін атлантычнага ўзбярэжжа; даліны, якія ляжаць на поўдзень ад гор Атласа і пераходзяць ў пустыню Сахара. Найвышэйшы пункт краіны — гара Джэбель-Тубкаль (4165 м) — знаходзіцца ў хрыбце Высокі Атлас.

Клімат

На міжземнаморскім узбярэжжы краіны клімат мяккі, субтрапічны. Сярэдняя тэмпература тут улетку складае каля +24-28 З (часам дасягаючы +30-35 З), а ўзімку +10-12 С. Пры руху на поўдзень клімат становіцца трапічным, больш кантынентальным, з гарачым (да +37 З) летам і халаднаватай (да + 5 З) зімой. Сутачны перапад тэмператур можа дасягаць 20 градусаў. На паўночна-заходнюю частку краіны вялікі ўплыў аказваюць паветраныя масы з Атлантычнага акіяна. З-за гэтага клімат тут больш халаднаваты, а сутачныя перапады тэмператур значна мацней, чым на астатняй тэрыторыі краіны. У горных раёнах Атласа клімат моцна залежыць ад вышыні месца. Ападкаў выпадае ад 500—1000 мм у год на поўначы да меней 200 мм у год на поўдні. Заходнія схілы Атласа ў некаторыя гады атрымліваюць да 2000 мм ападкаў, нярэдкія нават паводкі мясцовага маштабу, у той час як на паўднёвым усходзе краіны бываюць гады, калі ападкі не выпадаюць зусім.

Унутраныя воды

Галоўныя рэкі краіны: Мулуя, якая ўпадае ў Міжземнае мора, і Себу, якая ўпадае ў Атлантычны акіян. Пачынаючы з 1960-х гадоў, была прынята праграма па будаўніцтве вадасховішчаў і развіццю водных рэсурсаў, якая дазволіла забяспечыць пітнай вадой насельніцтва а таксама сельскую гаспадарку і іншыя сектары эканомікі захаваўшы пры гэтым водныя рэсурсы краіны. Гэта ініцыятыва атрымала высокія ацэнкі ад міжнародных экспертаў і дзейнічае дагэтуль[3].

Расліннасць і жывёльны свет

Марока як частка Міжземнаморскага басейна характарызуецца не толькі высокім узроўнем біяразнастайнасці, эндэмізмам відаў; але і высокай хуткасцю іх знікнення і неабходнасцю захавання. Для паўночнага ўзбярэжжа краіны характэрныя міжземнаморскія раслінныя фармацыі (жорсткалістыя лясы, маквіс). У гарах Атлас і Эр-Рыф развіта вышынная пояснасць. Раслінны і жывёльны свет паўднёва-ўсходніх схілаў і далін гор Атлас тыповыя для Сахары. Жывёльны свет Марока моцна зменены чалавекам. У 1922 годзе ў гарах Атлас быў застрэлены апошні берберыйскі леў. На мяжы знікнення знаходзяцца атласкі мядзведзь і берберыйскі леапард. Скарацілася папуляцыя маготаў — берберыйскіх малпаў.

Гісторыя

Старажытнасць і антычнасць

Старажытнае насельніцтва Марока — плямёны бербераў. У XII ст. да н.э. міжземнаморскае ўзбярэжжа Марока каланізавана фінікійцамі, з III ст. да н.э. падпарадкоўвалася Карфагену. Пасля яго разбурэння рымлянамі (146 г. да н.э.) Марока знаходзілася пад іх уплывам, каля 42 г. н.э. паўночная частка краіны ўвайшла ў склад Рымскай імперыі як правінцыя Маўрэтанія Тынгітанская. У 429 г. узбярэжжа Марока заваявалі вандалы, у 533 г. — Візантыя.

= Арабскае заваяванне

У 682 г. Марока заваявалі арабы, якія аказалі вялікі ўплыў на жыццё насельніцтва краіны: усё яно, за выключэннем яўрэяў, перайшло ў іслам, арабская мова стала дзяржаўнай. У канцы VIII ст. Марока аддзялілася ад Арабскага халіфата, тут замацавалася арабская дынастыя Ідрысідаў (789926 гг.). Пазней правілі розныя дынастыі арабскага і берберскага паходжання, з якіх найбольш магутнымі былі Альмаравіды (10501147 гг.) і Альмахады (11471269 гг.). Пры Альмахадах Марока было цэнтрам вялікай дзяржавы, якая ўключала тэрыторыю сучасных Алжыра, Туніса, Лівіі, значная частка Іспаніі і Партугаліі. Пасля яе распаду пачаўся доўгі перыяд міжусобіц і войнаў паміж берберамі і арабамі. Адначасова разгарнулася еўрапейская экспансія. У 1415 г. Партугалія захапіла г. Сеута. Паступова Партугалія і Іспанія ўстанавілі кантроль над узбярэжжам Марока.

Адраджэнне Марока пачалося пры 1-й дынастыі Саадзідаў (15541660 гг.). У 1578 г. мараканцы нанеслі паражэнне партугальцам і да канца XVII ст. аднавілі сваю ўладу над большай часткай прыбярэжных гарадоў. Кіраванне Ахмеда аль-Мансура (15791603 гг.) лічыцца «залатым векам» у гісторыі Марока. У 1660 г. да ўлады прыйшла 2-я дынастыя Саадзідаў, якая дасягнула найбольшай магутнасці пры Ісмаіле (16721727 гг.). Пасля яго смерці Марока перажыло працяглыя міжусобіцы і грамадзянскія войны. У XVIIIXIX стст. піраты Марока і іншых «варварскіх дзяржаў» Паўночнай Афрыкі стваралі вялікую небяспеку марскому гандлю ў Міжземнамор’і. Гэта прыцягнула да Марока ўвагу вялікіх еўрапейскіх дзяржаў (Іспаніі, Вялікабрытаніі і Францыі). У 18591860 гг. Іспанія захапіла г.Тэтуан. У 1904 г. Вялікабрытанія прызнала Марока сферай французскіх інтарэсаў, а Францыя і Іспанія дамовіліся пра падзел Марока на сферы ўплыву, што выклікала процідзеянне Германіі і прывяло да Мараканскіх крызісаў 1906 — 1911 гг.

Французскі і іспанскі пратэктарат (1912—1956 гг.)

У сакавіку 1912 г. Францыя ўстанавіла пратэктарат над Марока, невялікая тэрыторыя на поўначы краіны паводле франка-іспанскага пагаднення (лістапад 1912 г.) адышла пад іспанскі кантроль. Пры гэтым г. Танжэр быў выдзелены ў асобую міжнародную зону, у кіраванні якой апроч Францыі і Іспаніі ўдзельнічалі таксама Вялікабрытанія, Бельгія, Італія, Партугалія, Нідэрланды і ЗША. У 1920 г. правадыр рыфскіх плямён Абд аль-Керым узняў паўстанне супраць іспанцаў і да 1924 г. вызваліў большую частку іспанскага Марока. Паўстанне задушана ў 1926 г. французская арміяй (200 тыс. чал.) на чале з маршалам А. Ф. Петэнам. Пасля паражэння Францыі ў пачатку 2-й сусветнай вайны (1940 г.) Французскае Марока перайшло пад уладу калабарацыянісцкага ўрада «Вішы» і фактычна ператварылася ў сыравінную базу і стратэгічны плацдарм нацысцкай Германіі і яе саюзнікаў па «восі». У лістападзе 1942 г. у Паўночнай Афрыцы высадзіліся англа-амерыканскія войскі, якія выгналі з Марока нямецкіх і італьянскіх акупантаў.

Нацыянальна-вызваленчая барацьба

Адначасова ў краіне ўзмацніўся нацыянальна-вызваленчы рух, у 1943 г. узніклі партыя «Ісцікляль» («Незалежнасць») і Камуністычная партыя Марока, якія адыгрывалі важную ролю ў барацьбе за незалежнасць. У канцы 1950 г. султан М.Сідзі Мухамед бен Юсуф запатрабаваў ад Францыі даць яго краіне поўны суверэнітэт, але атрымаў адмову і ў жніўні 1953 г. быў пазбаўлены прастола (зноў атрымаў яго ад французскіх улад у кастрычніку 1955 г. пад уплывам шырокага паўстанцкага руху).

Незалежнасць

2 сакавіка 1956 г. Францыя прызнала незалежнасць Французскага Марока. У красавіку 1956 г. Іспанія перадала Марока сваю частку краіны, але захавала за сабой гарады Мелілья і Сеута. У 1957 г. у склад Марока вернуты г.Танжэр (дагэтуль міжнародная зона), у 1958 г. — тэрыторыя Тарфая. У жніўні 1957 г. М. Сідзі Мухамед бен Юсуф абвясціў сябе каралём Марока пад імем Мухамеда V. Пасля яго смерці (люты 1961 г.) каралеўскі прастол заняў яго сын Хасан II (19611999 гг.), які ў снежні 1962 г. прыняў першую канстытуцыю Марока і абвясціў краіну канстытуцыйнай манархіяй. Тады ж адбыліся першыя ўсеагульныя выбары. На канстытуцыйным рэферэндуме ў верасні [[1996] г. ухвалены папраўкі да Канстытуцыі, паводле якіх створаны дзвюхпалатны парламент, вызначаны функцыі губернатараў, замацаваны палажэнні аб прыхільнасці Марока да дэмакратычных каштоўнасцей. Пасля смерці ў жніўні 1999 г. Хасана II каралём Марока стаў Мухамед VI.

Акупацыя Заходняй Сахары

16 кастрычніка 1975 г. кароль Хасан ІІ заклікаў усіх неабыякавых мараканцаў без зброі прыйсці на зямлю Заходняй Сахары, якую Марока лічыла сваёй тэрыторыяй і што тады належала Іспаніі. У лістападзе каля 350 тыс. чалавек, сярод якіх былі жанчыны і дзеці, «завіталі» ў Заходнюю Сахару. Гэтая акцыя, якая атрымала назву «Зялёны марш», скончылася для Марока паспяхова: Іспанія пакінула Заходнюю Сахару. На барацьбу з акупантамі ўзняўся народ Заходняй Сахары (Фронт ПОЛІСАРЫО), падтрыманы міжнароднай супольнасцю. Ваенны канфлікт з фронтам ПОЛІСАРЫО ў 19761989 гг. негатыўна паўплываў на эканамічнае становішча Марока. У 1984 г. Марока пакінула Афрыканскі саюз у знак пратэсту па пазіцыі арганізацыі ў адносінах да канфлікту ў Заходняй Сахары.

Сучасны стан

У 2004 г. Марока падпісала гандлёвыя дагаворы з ЗША і Еўрапейскім саюзам.

У канцы лютага 2011 г. у Марока пракаціліся акцыі пратэсту і рэвалюцыйныя выступленні, якія прайшлі ў арабскім свеце пад назвай «Арабская весна». Дэманстранты патрабавалі правесці рэформы ў сацыяльнай сферы і абмежаваць паўнамоцтвы караля. У выніку парламент атрымаў больш паўнамоцтваў. У 2011 г. быў праведзены рэферэндум, і ў Канстытуцыю былі ўнесены змены. З гэтага часу кароль можа прызначыць прэм'ер-міністрам толькі прадстаўніка партыі, якая перамагла на парламенцкіх выбарах.

У 2016 г. кароль Марока Мухамед VI афіцыйна заявіў пра жаданне краіны вярнуцца ў склад Афрыканскага саюза, і ўжо ў наступным, 2017 г., каралеўства нанова было прынята ў арганізацыю. У XXI ст. МАрока лічыцца традыцыйным саюзнікам ЗША і Францыі ў рэгіёне.

Дзяржаўны лад

King Mohammed VI
Кароль Махамед VI рапартуе на канферэнцыі па змяненні клімату ў Маракешы

Паводле канстытуцыі, Марока — канстытуцыйная манархія. Кароль Марока Мухамед VI кіруе дзяржавай з 1999 года. Канстытуцыйная рэформа 2011 года абмежавала частку манаршай улады на карысць прэм'ер-міністра.[4]

Заканадаўчы орган — дзвюхпалатны парламент. Прыход да ўлады у 1998 го. сацыялістаў на чале з Абдурахманам Юсуфі стаў першым выпадкам дэмакратычнай перамогі апазіцыіі ў арабскім свеце.

Нягледзячы на дэклараванне канстытуцыяй дэмакратычных каштоўнасцей, міжнародныя арганізацыі характарызуюць мараканскі палітычны рэжым як аўтарытарны і крытыкуюць сітуацыю з правамі чалавека і СМІ ў краіне.

Адміністрацыйна-тэрытарыяльны падзел

Regions of Morocco including Western Sahara
Адміністрацыйны падзел Марока

Тэрыторыя краіны падзяляецца на правінцыі і прэфектуры, якія аб'яднаны ў 16 абласцей, у тым ліку адна вобласць цалкам, а дзве часткова размяшчаюцца на тэрыторыі анексаванай Заходняй Сахары (адзначаны *).

Вобласць Цэнтр Плошча,
км²
Насельніцтва, чал.
(2004)
Нумар
на карце
Вялікая Касабланка Касабланка 1 615 3 631 061 5
Вадзі-эд-Дахаб-эль-Кувіра* Дахла 50 880 99 367 11*
Гарб-Шрарда-Бені-Хсен Кенітра 8 805 1 859 540 4
Гулімім-Эс-Смара* Гулімім 71 970 401 984 6*
Дукала-Абда Сафі 13 285 1 984 039 2
Маракеш-Тэнсіфт-Эль-Хаўз Маракеш 31 160 3 102 652 8
Мекнес-Тафілалет Мекнес 79 210 2 141 527 9
Рабат-Сале-Замур-Заер Рабат 9 580 2 366 494 12
Сус-Маса-Драа Агадзір 70 880 3 113 653 13
Тадла-Азілаль Бені-Мелаль 17 125 1 450 519 14
Таза-Эль-Хасейма-Таўнат Таза 24 155 1 807 113 16
Танжер-Тетуан Тетуан 11 570 2 470 372 15
Усходняя Уджда 82 820 1 918 094 10
Фес-Бульман Фес 19 795 1 573 055 3
Шавія-Уардзіга Сетат 7 010 1 655 660 1
Эль-Аюн-Буждур-Сегіет-эль-Хамра* Эль-Аюн 139 480 256 152 7*

Насельніцтва

Beduine
Мараканскі бедуін.

Насельніцтва Марока — мараканцы колькасцю 35,7 млн чалавек (ацэнка на 2017). Гэта трэцяя ў свеце па колькасці насельніцтва арабамоўная краіна пасля Егіпта і Алжыра. Штогадовы прырост насельніцтва складае 0,97 % (2017 г). Узровень нараджальнасці — 17,7 нованароджаных / 1000 чалавек (2017 г). Узровень смяротнасці 4,9 смерцяў / 1000 чалавек (2017 г). Узровень міграцыі — -0,32 %. Сярэдняя працягласць жыцця — 74 гадоў у мужчын, 80 год у жанчын (2017). [5] Пісьменнасць — 78 % мужчыны, 58 % жанчыны (паводле ацэнкі 2015 года).

Каля 60 % насельніцтва — арабы, каля 40 % — берберы. Працэс зліцця розных плямёнаў і народаў у адзіную мараканскую нацыю да канца не завершаны. Еўрапейцы складаюць 60 тыс. чалавек (галоўным чынам французы, іспанцы і партугальцы), яўрэі — каля 3 тыс.[6].

Іслам з'яўляецца дзяржаўнай рэлігіяй Марока. 98,7 % мараканцаў — мусульмане (з іх 67 % — суніты), 1,1 % — хрысціяне, 0,2 % — іўдзеі.

На 1 кв.км пражывае каля 80 чалавек, але найбольш густозаселеннымі з'яўляюцца раёны на заходнім узбярэжжы краіны. На прыатлантычных раўнінах, а таксама ў паўночна-заходніх перадгор'ях Атласа і Эр-Рыфа на 1 кв.км пражывае 240-300 чалавек, у бязлюдных паўднёва-ўсходніх раёнах краіны шчыльнасць насельніцтва — 1-2 чалавекі на 1 кв.км. Урбанізацыя ў 2017 складае 61,2 %[7], што з'яўляецца тыповым для Паўночнай Афрыкі даволі высокім паказчыкам, што пераўзыходзіць сярэднеафрыканскі ўзровень у паўтары разы. У 2015-2020 гг. гарадское насельніцтва расце з хуткасцю 1,92 % у год. Буйнейшыя гарады: Касабланка (3,5 млн у 2015), Рабат (1,97 млн), Фес (1,17 млн), Маракеш (1,13 млн)[8]

Мовы

Volkeren in Marokko
Мовы Марока

Афіцыйныя мовы — арабская і берберская. Гутарковы мараканскі дыялект лексічна і граматычна вельмі адрозніваецца як ад арабскай літаратурнай мовы, так і ад іншых (немагрыбскіх) дыялектаў арабскага (практычна незразумелы ў арабскіх краінах Блізкага Усходу).

Прыкладна 40 % мараканцаў, асабліва ў сельскіх раёнах, гавораць на берберскай мове, якая існуе ў Марока ў выглядзе трох дыялектаў. Французская мова, якая не з'яўляецца дзяржаўнай, але фактычна разглядаецца як другая мова Марока, шырока выкарыстоўваецца ў бізнесе і эканоміцы. Таксама яна шырока выкарыстоўваецца ў адукацыйнай і дзяржаўнай сферах. Паводле ацэнкі 2010 французскай мовай валодала каля 32 % насельніцтва.[9] Таксама, распаўсюджана выкарыстанне іспанскай мовы (асабліва на поўначы краіны). Частка спецыялістаў, якія калісьці вучыліся ў СССР/Расіі, а таксама працягваюць навучацца ў ёй, валодае рускай.

Эканоміка

Isofoton Marruecos
Сонечная электрастанцыя, усходняе Марока

Індустрыяльна-аграрная краіна. Разам з суседзямі па рэгіёне Паўночная Афрыка адносіцца да найбольш эканамічна развітых дзяржаў кантынента. ВУП на душу насельніцтва большы за 8000 долараў (2017).

Значныя запасы фасфарытаў (3 месца па здабычы і 1 месца па экспарце ў свеце).

Добра развітая апрацоўчая прамысловасць. У электраэнергетыцы пераважаюць ЦЭС, большая частка якіх працуе на каменным вуглі. Развіваецца альтэрнатыўная энергетыка. У Касабланцы ажыццяўляецца зборка аўтамабіляў. Маецца вытворчасць кампанентаў для электратэхнікі. Дзейнічаюць прадпрыемствы харчовай прамысловасці па кансерваванні рыбы (сардзін) і мяса, мукамольныя заводы. Тэкстыльная і швейная прамысловасць арыентаваныя галоўным чынам на экспарт, у асноўным у краіны ЕС.

У сельскай гаспадарцы занята 40 % насельніцтва і ствараецца каля 15 % ВУП: вырошчванне цытрусавых, пшаніцы, таматаў. Нелагальна вырошваюцца каноплі для еўрапейскага рынку.

Развіваецца турызм. У 2013 годзе Марока наведалі больш за 10 мільёнаў турыстаў. Улады Марока плануюць да 2020 павялічыць штогадовы паток турыстаў да 20 млн. чалавек. Турызм з'яўляецца другой па велічыні крыніцай замежнай валюты ў Марока пасля фасфатнай прамысловасці. Папулярнейшы марскі курорт — Агадзір. Касабланка — галоўны круізны цэнтр. Маракеш наведваюць, каб дакрануцца да гістарычнай і культурнай спадчыны.

Транспарт

Atlas Blue CN-RNA B734
Boeing 737—400 кампаніі Atlas Blue

З агульнай працягласці чыгуначных ліній 2120 км у 2009 годзе 1003 км былі электрыфікаваны (3 кВ)[10]. Пачалі рэалізоўвацца планы па стварэнні высакахуткасных чыгуначных магістраляў у Марока[11]. Высакахуткасная чыгуначная лінія Танжэр-Касабланка азначае сабой першы этап генеральнага плана хуткаснай чыгункі ONCF, згодна з якім да 2030 года будзе пабудавана больш за 1500 км (930 міль) новых чыгуначных ліній. Высакахуткасны цягнік — TGV — будзе мець умяшчальнасць 500 пасажыраў і перавозіць больш за 8 мільёнаў пасажыраў у год. Праца над праектам «Высакахуткасная чыгунка» была распачатая ў верасні 2011 года і на лета 2018 запланавана адкрыццё першага ўчастка і гэта будзе першая хуткасная чыгунка ў Афрыцы[12]. Канцавым пунктам праекта стане горад Агадзір на поўдні Марока.

Марока мае развітую сетку аўтадарог, адну з лепшых у Афрыцы. У 2010 працягласць аўтадарог складала 56 986 км, з іх 1416 — хайвеяў.[13] Праз Марока праходзяць дарогі, якія ўваходзяць у транс-афрыканскую сетку аўтамабільных дарог (англ.: Trans-African Highway network).

У Марока дзейнічаюць нафта- і газаправоды мясцовага значэння.

У Марока 27 аэрапортаў, якія маюць узлётна-пасадачныя палосы з цвёрдым пакрыццём і 33 аэрапорта з грунтавымі УПП. Чатыры аэрапорта маюць статус міжнародных. У Марока працуюць некалькі буйных авіякампаній: Royal Air Maroc, Блакітны Атлас, Low-cost авіякампанія Рэгіянальныя авіялініі.

У Марока дзейнічаюць два буйных гандлёвых порта, Касабланка і Танжэр-Мед. Некалькі паромных ліній злучаюць Марока з Іспаніяй, Францыяй і Італіяй.

Некаторыя цікавінкі

  • «Апельсіны з Марока» — вядомая аповесць Васіля Аксёнава (1962) аб працоўным подзвігу на Далёкім Усходзе, маладосці, каханні.

Вядомыя асобы

Літаратура

  • Аяш, Ж. Очерки марокканской истории: Перевод с французского. — М., 1982.
  • Гура, В.К. Особенности социально-экономического развития Туниса и Марокко, 50 — 70-е гг. — Киев, 1982.
  • Луцкая, Н.С. Очерки новейшей истории Марокко. — М., 1973.

Гл. таксама

Зноскі

  1. https://knoema.com/atlas/Morocco/GDP-based-on-PPP
  2. http://www.worldbulletin.net/todays-news/183967/morocco-rejoins-african-union
  3. Maroc, la mobilisation des eaux de surface par les barrages
  4. https://www.irishtimes.com/news/moroccan-king-in-referendum-win-1.879350
  5. https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mo.html
  6. http://dic.academic.ru/dic.nsf/enc_geo/3107/Марока
  7. https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mo.html
  8. https://www.cia.gov/library/publications/resources/the-world-factbook/geos/mo.html
  9. https://www.francophonie.org/IMG/pdf/1e.pdf
  10. The World Factbook. CIA. Праверана 4 снежня 2007.
  11. Le premier train à grande vitesse (TGV) en Afrique sera Marocain
  12. https://frontnews.eu/news/ru/15231/%D0%92-%D0%9C%D0%B0%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%BA%D0%BE-%D0%B7%D0%B0%D0%BF%D1%83%D1%81%D0%BA%D0%B0%D1%8E%D1%82-%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D1%81%D0%BA%D0%BE%D1%80%D0%BE%D1%81%D1%82%D0%BD%D0%BE%D0%B9-%D0%BF%D0%BE%D0%B5%D0%B7%D0%B4-%D0%B2-%D0%90%D1%84%D1%80%D0%B8%D0%BA%D0%B5
  13. https://web.archive.org/web/20110722165915/http://www.mtpnet.gov.ma/NR/rdonlyres/F213CFBA-C26A-48AC-A023-E6042E96CB39/1209/Routes_en_chiffres_2005.pdf
.ma

.ma — нацыянальны дамен верхняга ўзроўню для Марока.

Агадзірскі крызіс

Агадзі́рскі кры́зіс (фр.: Coup d'Agadir) або Другі́ марака́нскі кры́зіс (ням.: Zweite Marokkokrise) — абвастрэнне міжнародных адносін напярэдадні Першай сусветнай вайны, выкліканае акупацыяй французамі мараканскага горада Фес у красавіку 1911 года.

Адным з найважнейшых наступстваў Агадзіра была цэлая серыя мерапрыемстваў па ўзмацненні ўзбраенняў, праведзеных усімі вялікімі дзяржавамі з пачатку 1912 па лета 1914 года. Наперадзе ўсіх у гэтай гонцы ўзбраенняў ішла Германская імперыя.

Арабская мова

Арабская мова (араб. اللغة العربية‎‎, al-luġa al-ʿarabiyya) — мова семіцкай галіны афразійскай моўнай сям'і.

Колькасць носьбітаў арабскай мовы і яе варыянтаў — звыш 400 млн чал.

Арабы

Арабы (араб.: العرب — аль-араб) — група народаў семіцкага паходжання, якія размаўляюць на мностве дыялектаў арабскай мовы і насяляюць дзяржавы Заходняй Азіі, Паўночнай Афрыкі, Заходняй Еўропы и іншых краін свету. Пісьменнасць на аснове арабскага круглага пісьма. Па колькасці насельніцтва арабы першыя ў свеце пасля кітайцаў. Сёння ва ўсім свеце жыве каля 430-450 мільёнаў арабаў.

Большасць арабаў пражывае ў Азіі і Афрыцы.

У Афрыцы:

маўрытанцы (Маўрытанія), маўры (Заходняя Сахара), мараканцы (Марока), алжырцы (Алжыр), тунісцы (Туніс), лівійцы (Лівія), суданцы (Судан), егіпцяне (Егіпет),

У Азіі:

Палесцінскія арабы (жывуць у Палесціне, Іарданіі, Ліване, Сірыі і іншых краінах), ліванцы (Ліван), іарданцы (Іарданія), сірыйцы (Сірыя), іракцы (Ірак), іранскія арабы (Іран), кувейтцы (Кувейт), бахрэйнцы (Бахрэйн), арабы Аб'яднаных Арабскіх Эміратаў (ААЭ), йеменцы (Емен), катарцы (Катар), аманцы (Аман), саудаўцы (Саудаўская Аравія).

Арабы жывуць таксама ў Турцыі, Узбекістане, Афганістане, Інданезіі і іншых краінах.

Атлас (горы)

Атла́с, Атла́скія го́ры (араб. جبال الأطلس‎‎; назва паходзіць ад грэч.: Ἄτλας — імя грэчаскага атланта Атласа) — вялікая горная сістэма на паўночным захадзе Афрыкі, якая працягваецца ад атлантычнага ўзбярэжжа Марока праз Алжыр да берагоў Туніса; пазней уся горная сістэма ад мыса Катэй (сучасны мыс Спартэль каля Танжэра) да Сіртаў (Малы Сірт). Даўжыня хрыбтоў 2 400 км. Найвышэйшы пункт — гара Тубкаль (4 167 м), знаходзіцца на паўднёвым захадзе Марока.

Першапачаткова Атласам звалася толькі частка горнай сістэмы ў межах старажытнай Маўрытаніі, гэта значыць захад і цэнтр сучаснага Атласа.

Горы Атлас аддзяляюць міжземнаморскае і атлантычнае ўзбярэжжа ад пустыні Сахара. Населены галоўным чынам арабамі і берберамі (Марока), у тым ліку кабіламі (Алжыр). Атласкія горы складаюцца з хрыбтоў Тэль-Атлас, Высокі Атлас, Сярэдні Атлас, Сахарскі Атлас, унутраных плато (Высокія плато, Мараканская Месета) і раўнін.

Упершыню антычны свет пазнаў пра існаванне гор Атласа з вандраванняў фінікійцаў, а затым з перыпла Ганона і плавання Палібія, прадпрынятага ім каля 146 да н.э. Першым з рымлян, якія перасеклі горы Атласа, быў Гай Святоній Паулін (42 н.э.). Падрабязнае апісанне Атласа ўтрымліваецца ў працах Максіма з Ціра (II ст. н. э.).

Афрыканскі Саюз

Афрыканскі Саюз (англ.: African Union, фр.: Union africaine) — міжнародная арганізацыя палітычнага, ваеннага і эканамічнага характару, куды ўваходзяць усе афрыканскія дзяржавы. Правапераемніца Арганізацыі Афрыканскага Адзінства, створаная 9 ліпеня 2002 на канферэнцыі ў Дурбане.

Марока пакінула арганізацыю ў 1984 у знак пратэсту супраць прыняцця ў саюз Заходняй Сахары), але ў 2017 годзе была прынята назад.

Мэты Афрыканскага Саюза:

ахова і спрыянне развіццю дэмакратычных каштоўнасцей у Афрыцы,

абарона правоў чалавека,

узаемадапамога пры ўзнікненні ваенных канфліктаў,

стварэнне агульнаафрыканскай эканамічнай прасторы,

абмежаванне ўмяшання былых каланіяльных дзяржаў ва ўнутраныя справы краін Афрыкі,

прыцягненне замежнага капіталу.Першым кіраўніком Афрыканскага Саюза стаў прэзідэнт ПАР Таба Мбекі. Штаб-кватэра размяшчаецца ў Адыс-Абебе (Эфіопія).

Заходняя Сахара

Заходняя Сахара (араб. الصحراء الغربية‎‎) — ранейшая іспанская калонія (Іспанская Сахара) у паўночнай Афрыцы на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна. У наш час краіна акупаваная Марока, якая называе яе сваёй Паўднёвай правінцыяй. Заходняя Сахара мяжуе з Марока, Алжырам і Маўрытаніяй. Да нашага часу не вызначаны афіцыйны статус Заходняй Сахары.

Захоп Марока Францыяй

Захо́п Маро́ка Фра́нцыяй ці Друга́я фра́нка-марака́нская вайна́ — падзеі 1907 — 1912 гадоў, у выніку якіх султанат Марока з незалежнай дзяржавы ператварыўся ў французскі пратэктарат.

Канстытуцыйная манархія

Канстытуцыйная манархія — манархія, пры якой улада манарха абмежавана так, што ў некаторых, або ва ўсіх сферах дзяржаўнай улады ён не мае вярхоўных паўнамоцтваў. Прававыя абмежавання на ўладу манарха могуць быць замацаваны ў вышэйшых законах, такіх, як канстытуцыя або статуты, або ў прэцэдэнтных вырашэннях, вынесеных вярхоўнымі судовымі інстанцыямі. Істотнай прыкметай канстытуцыйнай манархіі з'яўляецца тое, што статус манарха абмежаваны не толькі фармальна-юрыдычна, але і фактычна.

Канстытуцыйныя манархіі падзяляюцца на два віды: дуалістычныя і парламентарныя. І ў тых, і ў іншых, манарх дзеліць уладу з парламентам, але ў той час як у першых за ім застаецца ўся выканаўчая ўлада, у другіх яна ажыццяўляецца ўрадам, адказным перад парламентам.

Прыклады дуалістычнай манархіі: Кувейт, ААЭ, Люксембург, Ліхтэнштэйн, Манака, Іарданія, Марока.

Парламентарныя манархіі: Вялікабрытанія, Нідэрланды, Бельгія, Данія, Нарвегія, Швецыя, Іспанія, Андора, Японія, Камбоджа, Тайланд, Бутан, Лесота, Канада, Аўстралія, Новая Зеландыя, Папуа - Новая Гвінея, Тонга, Саламонавы Астравы, Грэнада, Ямайка, Сент-Вінсент і Грэнадзіны, Сент-Кітс і Невіс.

Марока на конкурсе песні Еўрабачанне

Марока ўпершыню ўзяла ўдзел у конкурсе песні «Еўрабачанне» ў 1980 годзе. Тады дэбют быў няўдалы: спявачка Саміра Бенсаід набрала 7 балаў і заняла перадапошняе месца.

З таго моманту Марока больш не брала ўдзелу ў конкурсе з-за ўдзелу ў ім Ізраіля.

Міжземнае мора

Міжземнае мора — міжземнае, міжмацерыковае мора Атлантычнага акіяна, злучаецца з ім на захадзе Гібралтарскім пралівам, знаходзіцца паміж Паўднёвай Еўропай, Заходняй Азіяй і Паўночнай Афрыкай і амаль цалкам зачыненае. Мора лічыцца часткай Атлантычнага акіяна, хоць яго часцяком атаясамляюць як цалкам асобны вадаём. Мора ахоплівае плошчу ў 2,5 млн км², але яго злучэнне з Атлантыкай праз Гібралтарскі праліў складае ўсяго 14 км у шырыню. Міжземнае мора мае сярэднюю глыбіню ў 1500 м, а самым глыбокім месцам з'яўляецца ўпадзіна Каліпса ў Іанічным моры, яе глыбіна складае 5 267 м.

У Міжземным моры вылучаюць моры: Альбаран, Балеарскае, Лігурыйскае, Тырэнскае, Адрыятычнае, Іанічнае, Крыцкае, Эгейскае. У басейн Міжземнага мора ўключаюць Мармуровае мора, Чорнае мора, Азоўскае мора.

Абмывае берагі Іспаніі, Францыі, Італіі, Манака, Мальты, Босніі і Герцагавіны, Чарнагорыі, Харватыі, Славеніі, Албаніі, Грэцыі, Турцыі, Рэспублікі Кіпр, Сірыі, Лівана, Ізраіля, Егіпта, Лівіі, Туніса, Алжыра і Марока.

Паўночная Афрыка

Паўно́чная А́фрыка — рэгіён Афрыкі, які знаходзіцца на поўначы кантынента. Да Паўночнай Афрыкі адносяцца наступныя краіны:

Алжыр

Заходняя Сахара

Лівія

Марока

Маўрытанія (часам адносіцца да Заходняй Афрыкі)

Судан

Туніс

ЕгіпетЧасам да рэгіёна адносяць Эфіопію, Эрытрэю, Джыбуці, Канарскія астравы і Мадэйру.

Большую частку рэгіёна займае пустэльня Сахара, якая цягнецца ўздоўж узбярэжжа Міжземнага мора. Самым урадлівым раёнам Паўночнай Афрыкі з'яўляецца даліна Ніла.

Першы Мараканскі крызіс

Пе́ршы Марака́нскі кры́зіс (вядомы таксама як Танжэ́рскі кры́зіс) — востры міжнародны канфлікт, які доўжыўся з сакавіка 1905 па май 1906 года. Паўстаў на глебе спрэчкі Францыі з Германіяй адносна кантролю над султанатам Марока.

У выніку крызісу ўсталяванне французскага пратэктарата над Марока было адкладзена. Праз пяць гадоў Францыя і Германія зноў счапіліся па пытанні аб кантролю над гэтай стратэгічна размешчанай тэрыторыяй (гл. Другі мараканскі крызіс).

Рабат

Рабат (араб. الرباط‎‎) — сталіца і адзін з самых вялікіх гарадоў Марока, размяшчаецца на захадзе краіны, на ўзбярэжжы Атлантычнага акіяна ў вусці ракі Бу-Рэгрэг. Насельніцтва налічвае 1,7 млн чалавек.

Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка

Сахарская Арабская Дэмакратычная Рэспубліка (САДР; араб. الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية‎‎; ісп.: República Árabe Saharaui Democrática (RASD)) — часткова прызнаная дзяржава, не кантралюе на сённяшні дзень большую частку тэрыторыі, на якую прэтэндуе, былая іспанская калонія ў Заходняй Сахары. На поўначы мяжуе з Марока, на паўночным усходзе - з Алжырам, на ўсходзе і поўдні - з Маўрытаніяй; з захаду абмываецца Атлантычным акіянам.

Гістарычная назва: Вадзі-Захаб (Рыа-дэ-Ора) і Сегіет-эль-Хамра (Залатая рэчка і Чырвоны ручай). Ранейшая назва — Іспанская Сахара.

Сеўта

Се́ўта — (ісп.: Ceuta, [θewta]) — невялікі паўанклаў на паўночным узбярэжжы Марока, прама насупраць Гібралтара, валоданне Іспаніі з 1580.

Спартэль

Спартэль (ісп.: Espartel, араб. رأس سبارتيل‎‎) — мыс у Марока, размешчаны на ўваходзе ў Гібралтарскі праліў прыкладна ў 10 км ад горада Танжэр.

Недалёка ад мыса размяшчаўся востраў Спартэль, які затануў прыкладна 12 тыс. гадоў назад. Некаторыя даследчыкі мяркуюць, што гэты востраў з'яўляўся легендарнай Атлантыдай. Ад мыса на поўдзень распасціраецца адна з самых працяглых у свеце пляжных ліній (47 км), якая абмываецца чыстымі водамі акіяна.

Дзякуючы свайму становішчу на стыку Міжземнага мора і Атлантычнага акіяна раён вакол мыса меў стратэгічнае значэнне. У кастрычніку 1782 года падчас вайны за незалежнасць ЗША адбылася бітва паміж брытанцамі і іспанцамі. Праз некалькі сот гадоў, у гады грамадзянскай вайны ў Іспаніі побач з мысам таксама адбылася марская бітва.

Сцяг Марока

Дзяржаўны сцяг Марока - дзяржаўны сімвал Каралеўства Марока, афіцыйна зацверджаны 17 лістапада 1915 года.

Чэмпіянат свету па футболе 2006

XVIII чэмпіянат свету па футболе (9.6–9.7.2006, Германія). У фінальнай стадыі прымалі ўдзел 32 каманды, якія спачатку сустракаліся ў групавых матчах, каб вызначыць 16 лепшых, а потым адыгралі адзін супраць аднаго ў стыкавых матчах да фіналу. Усяго адбылося 64 сустрэчы. Чэмпіён — зборная каманда Італіі.

Германія выйграла права на правядзенне фінальнага турніру чэмпіянату свету 6 ліпеня 2000 года, апярэдзіўшы Бразілію, Марока, Англію і, нарэшце, у фінале, 12 галасамі супраць 11 - Паўднёвую Афрыку.

 
 
 
 
 
 

На іншых мовах

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.