Канфуцый

Канфу́цый, ці Кун-цзы (кіт. трад. 孔子, спр. 孔子 , піньінь: Kǒngzǐ, радзей кіт. трад. 孔夫子, спр. 孔夫子 , піньінь: Kǒngfūzǐ, пал.: Кун Фу-цзы) — кітайскі філосаф, культавая постаць кітайскай культуры, заснавальнік канфуцыянства.

Яго павучанні, запісаныя слухачамі і паслядоўнікамі, склалі працу «Гутаркі і суджэнні» (论语, Лунь юй beru). На працягу многіх стагоддзяў кожны адукаваны кітаец павінен быў у дзяцінстве вывучыць на памяць гэтую кнігу і кіравацца ёю ў сваім жыцці. З II ст. да н.э. канфуцыянства стала дзяржаўнай ідэалагічнай дактрынай, а ён сам быў кананізаваны і абвешчаны настаўнікам 10 тысяч пакаленняў. Яго культ афіцыйна падтрымліваўся да кітайскай буржуазнай рэвалюцыі beru (1911).

Да перамогі легізму школа Канфуцыя была толькі адным са многіх кірункаў у інтэлектуальным жыцці Вайсковых Царстваў, у перыяд, вядомы пад назвай Сто школ. І толькі пасля падання Цынь адроджанае канфуцыянства дасягнула статусу дзяржаўнай ідэалогіі, якая захавалася да пачатку XX стагоддзя, толькі часова саступаючы месца будызму і даасізму. Гэта прывяло да ўзвялічвання фігуры Канфуцыя і ўлучэння яго ў рэлігійны пантэон.

Конфуций
кіт.: 孔子 / 孔夫子
Confucius Tang Dynasty

Партрэт Канфуцыя. У Даоцзы beru.
Імя пры нараджэнні: Кун Цю (кіт.: 孔丘)
Дата нараджэння 551 да н.э.[1]
Дата смерці 479 да н.э.[2][1]
Краіна: Кітай
Школа/традыцыя: заснавальнік канфуцыянства
Асноўныя інтарэсы: сацыяльная філасофія,
этыка
Значныя ідэі: канфуцыянства
Зведалі ўплыў: многія ўсходнія філосафы,
Хрысціян фон Вольф,
Роберт Каммінгс Невілл

Імёны

Радавое і асабістае імёны Канфуцыя былі адпаведна Кун Цю (кіт. трад. 孔丘, спр. 孔丘 , піньінь: Kǒng Qiū)[4]. Яго другое імя было Чжун-ні (кіт. трад. 仲尼, спр. 仲尼 , піньінь: Zhòngní)[4]. У кітайскай мове ён найчасцей вядомы як Кунцзы (кіт. трад. 孔子, спр. 孔子 , піньінь: Kǒng Zǐ, літаральна «Настаўнік Кун»).[5][6]. Ён таксама вядомы пад пачцівым іменем Кун Фуцзы (кіт. трад. 孔夫子, спр. 孔夫子 , піньінь: Kǒng Fūzǐ, літаральна «Вялікі Настаўнік Кун»)[6]. Лацінізаванае імя «Confucius» утворана ад «Кун Фуцзы» і было ўведзена ва ўжытак у 16 ст. езуіцкімі місіянерамі ў Кітаі, найбольш імаверна, Матэа Рычы beru[6].

У Лунь юй ён часта ўпамінаецца проста як «Настаўнік» (кіт. трад. , спр. , піньінь: ).

Жыццё

Лічыцца, што Канфуцый жыў паміж 551 і 479 да н.э.. Канфуцый нарадзіўся ў горадзе Цюфу кітайскага княства Лу (кіт. 鲁) пад імем Кун Цю. У дзесяць гадоў юнак Канфуцый стаў сіратой.

Канфуцый заснаваў школу фiласофіі, у цэнтры яго вучэння знаxодзiцца парадак, дасягнуць якога можна, стаўшы высокамаральным мужам (цзюнцзы, 君子). У 60-гадовым узросце Канфуцый вяртаецца дадому i сістэматызуе лiтаратурную крыніцу мiнулага — Шы цзін (Кнiгу Песень 詩經).

Вучэнне

Вучэнне Канфуцыя закранае рэлiгійны, фiласофскi i грамадска-палiтычны светапогляды, прычым у грамадскай i палiтычнай этыцы на пярэдні план выступаюць нормы паводзін. Чатыры фундаментальныя паняццi яго вучэння: гуманнасць (仁 Жэнь), справядлівасць (義 Йi), шанаванне бацькоў (孝 Сяо) i рытуал (禮 Лi).

У цэнтры яго вучэння — пытанні маральных паводзін, выхавання і кіравання дзяржавай. Асноватворным прынцыпам яго этыкі з'яўляецца паняцце «жэнь» — чалавечнасць, гуманнасць, чалавекалюбства. Яно разглядалася як вышэйшы закон узаемаадносін людзей у грамадстве і сям'і. Лічылася, што дасягнуць такога стану чалавек можа шляхам пастаяннага самаўдасканалення на аснове выканання завешчаных правіл этыкі: з павагай адносіцца да старэйшых па ўзросце і грамадскім становішчы, шанаваць бацькоў, быць адданымі радзіме, любіць людзей. Дзяржаўнае кіраванне таксама павінна грунтавацца на гуманных пачатках і клопаце пра людзей. Лепшым метадам кіравання людзьмі з'яўляецца не насілле, а прыклад і перакананне. Разам з тым Канфуцый лічыў, што кожны абавязаны строга выконваць прадпісанае яму і займаць сваё месца ў грамадскай іерархіі.

Пяць пастаянстваў справядлівага чалавека

  • Жэнь (仁) — «чалавечы пачатак», «любоў да людзей», «чалавекалюбства», «літасць», «гуманнасць». Гэта — чалавечы пачатак у чалавеку, які з'яўляецца адначасна яго абавязкам. Няможна сказаць, што ўяўляе сабою чалавек, не адказаўшы адначасна на пытанне пра тое, у чым складаецца яго маральнае пакліканне. Кажучы па-іншаму, чалавек ёсць то, што ён сам з сябе робіць. Як Лі вынікае з І, так І вынікае з Жэнь. Следаваць Жэнь значыць паводзіцца спагадай і любоўю да людзей. Гэта тое, што адрознівае чалавека ад жывёлы, то бок тое, што супрацьстаіць звярыным якасцям дзікасці, подласці і жорсткасці. Пазней знакам сталасці Жэнь стала Дрэва.
    Confuciusmansionqufu
    Дамы нашчадкаў Канфуцыя ў яго родным горадзе, Цюйфу.
  • І (义 [義]) — «праўда», «справядлівасць». Хоць прытрымліванне І з уласных інтарэсаў не з'яўляецца грахом, справядлівы чалавек прытрымліваееца І, бо гэта слушна. І заснавана на ўзаемнасці: так, справядліва шанаваць бацькоў у падзяку за тое, што яны цябе выгадавалі. Ураўнаважвае якасць Жэнь і паведамляе шляхетнаму чалавеку патрэбную цвёрдасць і строгасць. І супрацьстаіць эгаізму. «Шляхетны чалавек шукае І, а нізкі — выгады». Учыннасць І пасля была ўвязана з Металам.
  • Лі (礼 [禮]) — даслоўна «звычай», «абрад», «рытуал». Пэўнасць звычаям, выкананне абрадаў, прыкладам павага да бацькоў. У больш агульным сэнсе Лі — кожная дзейнасць, скіраваная на захаванне асноў грамадства. Знак — Агонь. Слова «рытуал» — ці не адзіны беларускі эквівалент адпаведнага кітайскага тэрміна», які можа быць перакладзены таксама як «правілы», «цырымоніі», «этыкет», «абрад» ці, дакладней, «звычай». У самым агульным выглядзе пад рытуалам разумеюцца пэўныя нормы і ўзоры па-грамадску годных паводзін. Яго можна вытлумачыць як свайго роду змазку сацыяльнага механізма.
  • Чжы (智) — цвярозы розум, развага, «мудрасць», разважлівасць — уменне пралічыць вынікі сваіх дзеянняў, паглядзець на іх з боку, у перспектыве. Ураўнаважвае якасць І, папярэджваючы ўпартасць. Чжы супрацьстаіць дурасці. Чжы ў канфуцыянстве асацыявалася з элементам Вады.
  • Сінь (信) — шчырасць, «добры намер», натуральнасць і сумленнасць. Сінь ураўнаважвае Лі, папярэджваючы крывадушнасць. Сінь адпавядае элемент Землі.
Confuciusmansionqufu
Дамы нашчадкаў Канфуцыя ў яго родным горадзе, Цюйфу.

Маральныя абавязкі, паколькі яны матэрыялізуюцца ў рытуале, робяцца справай выхаванні, адукацыі, культуры. Гэтыя паняткі ў Канфуцыя не былі разведзены. Усе яны ўваходзяць ва ўтрыманне катэгорыі «вэнь» (спачатку гэта слова азначала чалавека з размаляваным тулавам, татуяванкай). «Вэнь» можна вытлумачыць як культурны сэнс чалавечага быцця, як выхаванасць. Гэта не другаснае штучнае ўтварэнне ў чалавеку і не яго першасны натуральны пласт, не кніжнасць і не природность, а іх арганічны сплаў.

Шыранне канфуцыянства ў Заходняй Еўропе

武汉市第六中学
Статуя Канфуцыя ля сярэдняй школы № 6 ва Ухані.

У сярэдзіне XVII стагоддзя ў Заходняй Еўропе паўстала мода на ўсё кітайскае, і зусім на ўсходнюю экзотыку. Гэта мода суправаджалася і спробамі асвоіць кітайскую філасофію, пра якую часта сталі казаць часам ва ўзнёслых і захопленых тонах. Так, прыкладам, англічанін Роберт Бойль параўноўваў кітайцаў і індусаў з грэкамі і рымлянамі.

У 1687 годзе выходзіць у святло лацінскі пераклад «Лунь юя» Канфуцыя. Перавод падрыхтавала група езуіцкіх навукоўцаў. У гэты час езуіты мелі шматлікія місіі ў Кітаі. Адзін з публікатараў, Піліп Куплянню, вярнуўся ў Еўропу ў суправаджэнні маладога кітайца, хрышчонага пад імем Мішэль. Візіт гэтага госця з Кітая ў Версаль у 1684 годзе дадаткова надала цікавасць да кітайскай культуры ў Еўропе.

Адзін з самых вядомых езуіцкіх даследчыкаў Кітая, Матэа Рычы, спрабаваў знайсці канцэптуальную сувязь паміж кітайскімі духоўнымі навукамі і хрысціянствам. Магчыма, яго даследніцкая праграма пакутавала еўропацэнтрызмам, але даследчык не гатовы быў адмовіцца ад думкі, што Кітай мог паспяхова развівацца па-за прылучэннем да хрысціянскіх каштоўнасцей. Пры гэтым Рычы казаў, што «Канфуцый з'яўляецца ключом да кітайска-хрысціянскага сінтэзу». Больш таго, ён лічыў, што кожная рэлігія павінна мець свайго заснавальніка, які атрымаў першае адкрыццё ці Які прыйшоў, таму ён назваў Канфуцыя заснавальнікам «канфуцыянскай рэлігіі».

Французскі філосаф Нікаля Мальбранш у сваёй кнізе «Гутарка хрысціянскага мысляра з кітайскім», якая выйшла ў 1706 годзе, вёў палеміку з канфуцыянствам. Мальбранш сцвярджае ў сваёй кнізе, што каштоўнасць хрысціянскай філасофіі складаецца ў тым, што яна абапіраецца адначасна і на інтэлектуальную культуру, і на каштоўнасці рэлігіі. Кітайскі мандарын, наадварот, паказвае ў кнізе прыклад голага інтэлектуалізму, у якім Мальбранш угледжвае прыклад глыбокай, але частковай мудрасці, дасяжнай з дапамогай адных толькі ведаў. Такім чынам, у інтэрпрэтацыі Мальбранша, Канфуцый — не заснавальнік рэлігіі, а прадстаўнік чыстага рацыяналізму.

Готфрыд Вільгельм Лейбніц таксама надаў навуцы Канфуцыя нямала часу. У прыватнасці, ён параўноўвае філасофскія пазіцыі Канфуцыя, Платона і хрысціянскай філасофіі, прыходзячы да высновы, што першы прынцып канфуцыянства, «Лі» — гэта Розум як аснова Прыроды. Лейбніц праводзіць паралель паміж прынцыпам разумнасці створанага свету, прынятага ў хрысціянскім светапоглядзе, новаеўрапейскім паняткам субстанцыі як пазнавальнага, звышпачуццёвага грунту прыроды, і платонаўскім паняткам «найвысокай выгоды», пад якім той разумее вечны, няствораны грунт свету. Такім чынам, канфуцыянскі прынцып «Лі» падобен платонаўскай «найвышэйшай выгодзе» ці хрысціянскаму Богу.

Паслядоўнік і папулярызатар метафізікі Лейбніца, адзін з самых уплывовых філосафаў Асветніцтва, Хрысціян фон Вольф успадкаваў ад настаўніка паважлівае дачыненне да кітайскай культуры і, у прыватнасці, да канфуцыянства. У сваім складанні «Прамова пра маральную навуку кітайцаў», а таксама ў іншых працах, ён неаднаразова падкрэсліваў агульналюдскае значэнне навукі Канфуцыя і патрэбу яго ўважлівага вывучэння ў Заходняй Еўропе.

Вядомы нямецкі гісторык Іаган Готфрыд Гердэр, крытычна ацэньвальны кітайскую культуру, як адарваную ад іншых народаў, косную і неразвітую, таксама нямала непахвальнага сказаў і пра Канфуцыя. Па яго думцы, этыка Канфуцыя здольная спарадзіць толькі рабоў, якія закрыліся ад усяго свету і ад маральнага і культурнага прагрэсу.

У сваіх лекцыях па гісторыі філасофіі Гегель скептычна ацэньвае тую цікавасць да канфуцыянства, якая мела месца ў Заходняй Еўропе ў XVII—XVIII стст. Паводле яго думцы, у «Лінь юю» няма нічога выдатнага, а ёсць толькі сукупнасць банальнасцей «хадзячай маралі». На думку Гегеля, Канфуцый паказвае сабой узор чыста практычнай мудрасці, пазбытай вартасцей заходнееўрапейскай метафізікі, ацэньванай Гегелем вельмі высока. Як заўважае Гегель, «для славы Канфуцыя было б лепш, калі б яго творы не былі б перакладзены».

Гл. таксама

Зноскі

  1. 1,0 1,1 (not translated to en-gb) Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica, Inc., 1768. — Т. 22. Праверана 18 сакавіка 2019.
  2. Stanford Encyclopedia of PhilosophyStanford University, 1995. — ISSN 1095-5054 Праверана 2 студзеня 2017.
  3. (not translated to en-gb) Encyclopædia BritannicaEncyclopædia Britannica, Inc., 1768. — Т. 22. Праверана 31 ліпеня 2018.
  4. 4,0 4,1 Chin 2007, 2
  5. Rainey 2010, 1
  6. 6,0 6,1 6,2 Phan 2012, 170

Літаратура

  • Канфуцый // Беларуская энцыклапедыя: У 18 т. Т. 8: Канто — Кулі / Рэдкал.: Г. П. Пашкоў і інш. — Мн.: БелЭн, 1999. С. 11—12.
  • Кобзев А.И. Конфуций // Духовная культура Китая: энциклопедия: в 5 т.. — М.: Изд. фирма «Восточная литература» РАН, 2006. — Т. 1. Философия. — С. 284—286.
  • Чалавек і грамадства: Энцыклапедычны даведнік. — Мн.: БелЭн, 1998. ISBN 985-11-0108-7
  • Семененко И. И. Афоризмы Конфуция. М., 1987.
  • Переломов Л. С. Конфуций: жизнь, учение, судьба. М., 1993.
  • Зороастр. Будда. Конфуций. Магомет. Киев, 1991.
  • Будда Шакьямуни. Конфуций. Мухаммед. Франциск Ассизский: Биогр. повествования. Челябинск, 1995.
  • Chin, Ann-ping (2007). The authentic Confucius: A life of thought and politics. New York: Scribner. ISBN 978-0-7432-4618-7. https://archive.org/details/authenticconfuci00chin.
  • Phan, Peter C. (2012). "Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue". Catholicism and interreligious dialogue. New York: Oxford University Press. ISBN 978-0-19-982787-9.
  • Rainey, Lee Dian (2010). Confucius & Confucianism: The essentials. Oxford: Wiley-Blackwell. ISBN 978-1-4051-8841-8.
  • Буранок С. О. Проблема интерпретации и перевода первого суждения в «Лунь юй» // Научная конференция «Интеллектуальная культура исторической эпохи» УрО РОИИ, Екатеринбург, 26-27 апреля 2007 г.
  • Васильев В. А. Конфуций о добродетели // Социально-гуманитарные знания. 2006. № 6. С.132-146.
  • Головачёва Л. И. Конфуций о преодолении отклонений при просветлении: тезисы // XXXII научная конференция «Общество и государство в Китае» / Институт востоковедения РАН. М., 2002. С.155-160.
  • Головачёва Л. И. Конфуций о цельности // XII Всероссийская конф. «Философии Восточно-Азиатского региона и современная цивилизация» / РАН. Ин-т Дал. Востока. М., 2007. С. 129—138. (Информ. материалы. Сер. Г; Вып.14)
  • Головачёва Л. И. Конфуций поистине непрост // XL научая конференция «Общество и государство в Китае». М., 2010. С.323-332. (Учён. зап. / Отд. Китая; Вып.2)
  • Го Сяо-ли. Мир трансцендентный и мир действительный: сравнительный анализ культурного мышления через призму произведений Достоевского, Конфуция и Лао-цзы // Вопросы философии. 2013. № 3. С.103-111.
  • Гусаров В. Ф. Непоследовательность Конфуция и дуализм философии Чжу Си // Третья научная конференция «Общество и государство в Китае». Тезисы и доклады. Т.1. М., 1972.
  • Илюшечкин В. П. Конфуций и Шан Ян о путях объединения Китая // XVI Научная конференция «Общество и государство в Китае». Ч.I, М., 1985. С.36-42.
  • Карягин К. М. Конфуций, его жизнь и философская деятельность : биографический очерк / с портр. Конфуция, гравир. в Лейпциге Геданом. — СПб.: Типография Ю. Н. Эрлих, 1891. — 77, [4] с., [1] л. ил., портр. (Жизнь замечательных людей : биографическая библиотека Ф. Павленкова)
  • Кобзев А. И. Конфуций против Конфузия с глинозёма, или Уточнение данных о первом китайском философе и его главном произведении // Философские науки. 2015. № 2. С.78-106.
  • Кравцова М. Е., Баргачева В. Н. Культ Конфуция // Духовная культура Китая. — М., 2006. T.2. С.196-202.
  • Кычанов Е. И. Тангутский апокриф о встрече Конфуция и Лао-цзы // XIX научная конференция по историографии и источниковедению истории стран Азии и Африки. — СПб., 1997. С.82-84.
  • Лукьянов А. Е. Лао-цзы и Конфуций: Философия Дао. — М.: Восточная литература, 2001. — 384 с. — ISBN 5-02-018122-6
  • Малявин В. В. Конфуций. [1-е изд.] М.: Молодая гвардия, 1992. — 336 с. (ЖЗЛ) — ISBN 5-235-01702-1; 2-е изд., испр. и доп. 2001, — ISBN 978-5-235-03023-7; 3-е изд. 2007, — ISBN 978-5-235-03023-7; 4-е изд. 2010, — ISBN 978-5-235-03344-3.
  • Маслов А. А. Конфуций // Маслов А. А. Китай: колокольца в пыли. Странствия мага и интеллектуала. — М.: Алетейя, 2003. С.100-115.
  • Переломов Л. С. Конфуций. Лунь Юй. Исследование; перевод древнекитайского, комментарии. Факсимильный текст Лунь юя с комментариями Чжу Си. — М.: Восточная литература, 1998. — 588 с. — ISBN 5 02 018024 6
  • Переломов Л. С. Конфуций: жизнь, учение, судьба. — Москва: Наука, 1993. — 440 с. — ISBN 5-02-017069-0.
  • Попов П. С. Изречения Конфуция, учеников его и других лиц. — СПб., 1910.
  • Роузман, Генри. О знании (чжи): дискурс-руководство к действию в «Аналектах» Конфуция // Сравнительная философия: Знание и вера в контексте диалога культур / Институт философии РАН. — М.: Восточная литература. 2008. С.20-28. (Сравнительная философия) — ISBN 978-5-02-036338-0.
  • Чепурковский Е. М. Соперник Конфуция: библиографическая заметка о философе Мо-цзы и об объективном изучении народных воззрений Китая. — Харбин, 1928.
  • Ян Хин-шун, Донобаев А. Д. Этические концепции Конфуция и Ян Чжу // X научная конференция «Общество и государство в Китае» Ч.I. М., 1979. C. 195—206.
  • Bonevac, Daniel; Phillips, Stephen. Introduction to world philosophy. — New York: Oxford University Press, 2009. — ISBN 978-0-19-515231-9.
  • Creel, Herrlee Glessner. Confucius: The man and the myth. — New York: John Day Company, 1949.
  • Dubs, Homer H. The political career of Confucius // Journal of the American Oriental Society(англ.) бел.. — 1946. — Т. 4.
  • Golovacheva L. I. Confucious Is Not Plain, Indeed // Современная миссия конфуцианства — сборник докладов междунар. науч. конф. в память 2560 годовщины Конфуция. — Пекин, 2009. В 4 т. — С.405-415. 《儒学的当代使命——纪念孔子诞辰2560周年国际学术研讨会论文集(第四册)》 2009年.
  • Hobson, John M. The Eastern origins of Western civilisation. — Cambridge: Cambridge University Press, 2004.
  • Chin, Ann-ping. The authentic Confucius: A life of thought and politics. — New York: Scribner, 2007. — ISBN 978-0-7432-4618-7.
  • Kong Demao; Ke Lan; Roberts, Rosemary. The house of Confucius. — Hodder & Stoughton, 1988.
  • Parker, John. Windows into China: The Jesuits and their books, 1580-1730. — Trustees of the Public Library of the City of Boston, 1977. — ISBN 0-89073-050-4.
  • Phan, Peter C. Catholicism and Confucianism: An intercultural and interreligious dialogue // Catholicism and interreligious dialogue. — New York: Oxford University Press, 2012. — ISBN 978-0-19-982787-9.
  • Rainey, Lee Dian. Confucius & Confucianism: The essentials. — Oxford: Wiley-Blackwell, 2010. — ISBN 978-1-4051-8841-8.
  • Riegel, Jeffrey K. Poetry and the legend of Confucius's exile // Journal of the American Oriental Society. — 1986. — Т. 106.
  • Yao Xinzhong. Confucianism and Christianity: A Comparative Study of Jen and Agape. — Brighton: Sussex Academic Press, 1997. — ISBN 1-898723-76-1.
  • Yao Xinzhong. An Introduction to Confucianism. — Cambridge: Cambridge University Press, 2000. — ISBN 0-521-64430-5.
  • Yu, Jiyuan. The Beginnings of Ethics: Confucius and Socrates // Asian Philosophy 15 (July 2005). Pр.173-89.
  • Yu, Jiyuan. The Ethics of Confucius and Aristotle: Mirrors of Virtue. — Routledge, 2007. — 276 p. — ISBN 978-0-415-95647-5.
  • Ahmad, Mirza Tahir Confucianism. Ahmadiyya Muslim Community (???). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012. Праверана 7 лістапада 2010.
  • Baxter-Sagart Old Chinese reconstruction (20 лютага 2011). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • Confucius descendents say DNA testing plan lacks wisdom. Bandao (21 жніўня 2007). Архівавана з першакрыніцы 7 ліпеня 2011.
  • Confucius family tree to record female kin. China Daily (2 лютага 2007). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012.
  • Confucius' Family Tree Recorded biggest. China Daily (24 верасня 2009). Архівавана з першакрыніцы 16 кастрычніка 2012.
  • Confucius family tree revision ends with 2 mln descendants. China Economic Net (4 студзеня 2009). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • DNA Testing Adopted to Identify Confucius Descendants. China Internet Information Center (19 чэрвеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • DNA test to clear up Confucius confusion. Ministry of Commerce of the People's Republic of China (18 чэрвеня 2006). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • Riegel, Jeffrey Confucius // The Stanford Encyclopedia of Philosophy. — Stanford University Press, 2012. Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • Qiu, Jane Inheriting Confucius. Seed Magazine (13 жніўня 2008). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • Yan, Liang Updated Confucius family tree has two million members. Xinhua (16 лютага 2008). Архівавана з першакрыніцы 15 кастрычніка 2012.
  • Zhou, Jing. New Confucius Genealogy out next year , China Internet Information Center (31 October 2008).
27 жніўня

27 жніўня — дзвесце трыццаць дзявяты (дзвесце саракавы ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

28 верасня

28 верасня — дзвесце семдзесят першы (дзвесце семдзесят другі ў высакосны год) дзень года па Грыгарыянскім календары.

V стагоддзе да н.э.

V стагоддзе да н. э.

Афанасій Кірхер

Афана́сій Кі́рхер (ням.: Athanasius Kircher; 1601 ці 1602, Гайза каля Фульды, Свяшчэнная Рымская імперыя — 1680, Рым, Папская вобласць) — нямецкі езуіцкі даследчык і ўніверсал, які выдаў каля 40 навуковых прац па розных галінах, найбольш значныя з якіх у арыенталізме, геалогіі і медыцыне. За сваю бязмежную сферу інтарэсаў Кірхер параўноўваўся з Руджэрам Бошкавічам і Леанардам да Вінчы, а таксама атрымаў тытул «Майстра сотні мастацтваў». У апошнія дзесяцігоддзі ў навуковых колах адбываецца ўзнаўленне зацікаўленасці да Кірхера.

Кірхер таксама сцвярджаў, што расшыфраваў старажытнае егіпецкае іерагліфічнае пісьмо, аднак пазней большасць яго прыпушчэнняў і перакладаў на гэтай глебе былі прызнаны бессэнсоўнымі. Тым не менш, ён слушна ўтварыў сувязь паміж старажытнай егіпецкай і сучаснай копцкай мовамі, і асобныя навукоўцы называюць яго заснавальнікам эгіпталогіі. Таксама Кірхер захапляўся сіналогіяй і склаў энцыклапедыю Кітая, у якой адзначыў раннюю прысутнасць там нестарыянскіх хрысціян, адначасна паспрабаваўшы звязаць гэты факт з егіпецкай цывілізацыяй і хрысціянствам; сучасныя даследчыкі лічаць апошняе малаверагодным.

Працы Кірхера па геалогіі ўключалі вывучэнне вулканаў і акамянеласцей. Кірхер адным з першых выкарыстаў мікраскоп для выяўлення мікробаў і выказаў меркаванне, што чума была выкліканая заразнымі мікраарганізмамі, а таксама прапанаваў эфектыўныя меры дзеля запабягання распаўсюджванню хваробы. Таксама навуковец меў глыбокую зацікаўленасць да тэхналогій і механічных вынаходніцтваў; яму прыпісваюць вынаходства магнітнага гадзінніка, разнастайных аўтаматаў і першага мегафона. Часта яго памылкова называюць і вынаходцам чароўнага ліхтара, але ў яго працы «Ars Magna Lucis et Umbrae» сапраўды сустракаецца вывучэнне прынцыпаў працы падобнага аб'екту.

Напрыканцы жыцця Кірхерава зорка была заслонена рацыяналізмам Рэнэ Дэкарта і іншых. Аднак у канцы XX стагоддзя эстэтычныя якасці яго працы ізноў былі ацэненыя. Сучасныя даследчыкі называюць яго «гігантам сярод вучоных XVII стагоддзя», «адным з апошніх мысляроў, які правамоцна мог абвясціць усе веды сваімі ўладаннямі», «апошнім чалавекам Адраджэння».

Даа

Шаблон:Даасізм

Даа (кіт.: 道, літаральна — шлях) — адна з найважнейшых катэгорый кітайскай філасофіі. Канфуцый і раннія канфуцыянцы надалі яму этычнае значэнне, вытлумачыўшы як «шлях чалавека», гэта значыць маральныя паводзіны і заснаваны на маралі сацыяльны парадак. Даосы, запазычаўшы тэрмін, выбудавалі вакол яго ўласную філасофію; найбольш вядомая і значная даоская інтэрпрэтацыя Даа змяшчаецца ў трактаце Даа Дэ Цзін.

Дабро

Дабро — паняцце маральнасці, процілеглае паняццю зла. Азначае наўмыснае імкненне да бескарыслівай дапамогі блізкаму, а таксама незнаёмаму чалавеку, жывёліне і расліннаму свету. У жыццёвым сэнсе гэты тэрмін ставіцца да ўсяго, што атрымоўвае ў людзей дадатную адзнаку, альбо асацыюецца са шчасцем, радасцю.

Дай Чжэнь

Дай Чжэнь (19 студзеня 1724, Сюнін - 1 ліпеня 1777, Пекін) — кітайскі філосаф-неаканфуцыянец, лідар аднаго з двух галоўных напрамкаў «ханьскагоа вучэння» (Хань Сюэ 汉学, Пу Сюэ 朴 学). Таксама матэматык, астраном, лінгвіст, гісторык і географ.

Канфуцыянства

Канфуцыянства (кіт. трад. 儒學 спр. 儒学, піньінь Rúxué, пал. жу сюэ) — кітайскае рэлігійна-філасофскае і этыка-палітычнае вучэнне, якое прыпісваецца Канфуцыю (551—479 да н. э.).

У Кітаі гэтае вучэнне вядома пад назвай 儒 ці 儒家 (гэта значыць «Школа адукаваных людзей»); такім чынам традыцыя ніколі не ўзводзіла дадзенае этыка-палітычнае вучэнне да дзейнасці аднаго-адзінага мысляра. Тым не менш, выдзяленне канфуцыянства ў якасці асобнага вучэння непасрэдна звязваецца з іменем аднаго філосафа, які за межамі Кітая вядомы пад іменем Канфуцый.

Абвяшчала ўладу правіцеля свяшчэннай, дараванай Небам, а раздзяленне людзей на вышэйшых і ніжэйшых («высакародных мужоў» і «дробных людзішак») усеагульным законам справядлівасці. У аснову сацыяльнага ўладкавання канфуцыянства ставіла маральнае самаўдасканаленне і выкананне норм этыкету («лі»). Канфуцыянства было дзяржаўнай рэлігіяй Кітая з II ст. да н.э. да пачатку XX ст. Канфуцый распрацаваў канцэпцыю ідэальнага чалавека (цзюнь-цзы), у аснове характару якога павінна быць т.зв. «жэнь» — гуманасць, чалавечнасць, любоў да людзей. Важнае значэнне ў вучэнні займала канцэпцыя «сяо» — сыноўняй пачцівасці, павагі да бацькоў і старэйшых. Канфуцый лічыў «сяо» найбольш эфектыўным метадам кіравання краінай (краіна — гэта адна «вялікая сям'я»); кожны павінен усвядоміць адну простую ісціну: «Правіцель павінен быць правіцелем, бацька — бацькам, а сын — сынам».

Кітайцы

Кіта́йцы (кіт. 漢族 або 汉族 «хань») — найбуйнейшы па колькасці народ на Зямлі (19 % агульнага насельніцтва), найбуйнейшая этнічная група Кітайскай Народнай Рэспублікі (1 229 065 тыс., 91,5 % ад ўсяго насельніцтва ў 2012 г.) і Кітайскай рэспублікі (22 652 тыс. чал., 98 % ад ўсяго насельніцтва ў 2012 г.). Буйныя групы кітайцаў таксама жывуць ў іншых краінах — Сінгапуры, Малайзіі, Таіландзе, ЗША, Канадзе, Аўстраліі, Інданезіі, Філіпінах і г. д.

Лаа-Цзы

Лаа-цзы (Старое Дзіця, Мудры Стары; кіт. спр. 老子 , піньінь: Lǎo Zǐ, пал.: Лао цзы, VI стагоддзе до н. э.) — старажытнакітайскі філосаф VI—IV стагоддзяў да н. э., адзін з заснавальнікаў вучэння пра Даа, аўтар трактата «Даа Дэ Цзін», і як бажаство ў рэлігійнай практыцы даасізму і традыцыйных кітайскіх рэлігій. І хоць звесткі аб ім легендарныя, мяркуюць, што ён жыў прыкладна каля 6 стагоддзя да нашай эры і быў сучаснікам Канфуцыя, але некаторыя гісторыкі сцвярджаюць, што на самай справе ён жыў у перыяд Ваюючых царстваў у 5-ым або 4-м стагоддзі да нашай эры. Цэнтральная фігура ў кітайскай культуры, Лао-цзы шануецца як заснавальнік роду сучаснымі кітайцамі з прозвішчам Лі, у прыватнасці, ад яго выводзілі свой радавод імператары дынастыі Тан. На працягу гісторыі працы Лаа-цзы часта браліся ў якасці ідэйнай асновы рознымі анты-аўтарытарнымі рухамі. Яму прыпісваецца аўтарства класічнага даоскага філасофскага трактата «Даа Дэ Цзын». У межах сучаснай гістарычнай навукі гістарычнасць Лаа-цзы падпадае пад сумневы, тым не менш у навуковай літаратуры ён часта ўсё адно вызначаецца як заснавальнік даасізму. У рэлігійна-філасофскай навуцы большасці даоскіх школ Лаа-цзы традыцыйна шануецца як бажаство — адзін з Трох Чыстых(англ.) бел..

Нью эйдж

Нью эйдж — неаязычніцкі акультны рух, які ўтварыўся ў 2-й палове ХХ стагоддзя. Уяўляе сабой шмат асобных акультных ідэй, сектанцкіх рухаў, вучэнняў і арганізацый. Галоўнай характарыстыкай культу з'яўляецца вера ў то, што жыццём Зямлі і чалавецтва завяршаецца эра Рыб і пачынаецца эра Вадалея. У ідэалогіі Нью эйдж заўважны сацыяльна-ўтапічныя рысы, неабходнасць пабудавання Рая на Зямлі.

Базай, на якой узрасла ідэалогія Нью эйдж з'яўляюцца спірытызм (вера ў магчымасць усталявання сувязі з памёрлымі), тэасофія (сумесь элементаў псеўдаўсходніх культаў, гнастыцызма, спірытызма, егіпталогіі, акультызма, астралогіі, ёгі і эзатэрычнай антрапалогіі), наркатычная моладзевая субкультура 1960-х гадоў.

Амерыканскі навуковец Норман Гайслер выдзяляе 12 спецыфічных дактрын НЭ:

Безасобавы Бог.

Вечны сусвет.

Ілюзорная прырода матэрыі.

Цыклічная прырода жыцця.

Неабходнасць пераўвасабленняў.

Эвалюцыя чалавека ў Боскасць.

Адкрыцці, якія працягваюцца ад незямных істот.

Тоеснасць чалавека з Богам.

Акультныя практыкі.

Вегетарыянства і халістычныя (цэласныя) метады аховы здароўя.

Сусветны глабальны парадак.

Сінкрэтызм (адзінства ўсіх рэлігій).Амерыканскі даследчык Уолтар Марцін вылучыў наступныя крытэрыі, пры дапамозе якіх групу можна аднесці да Нью Эйдж:

Група адкрыта заклікае садзейнічаць новаму часу, гэта значыць эры Вадалея.

Група адкрыта падтрымлівае характэрныя з'явы новага часу (манізм — «усё адзіна», пантэізм — «усё ёсць Бог», гнастыцызм — «выратаванне або вылячэнне прыходзіць з дапамогай спецыяльных спазнанняў», карма і пераўвасабленне, духоўная эвалюцыя, усшэдшыя настаўнікі, роўныя Хрысту, і г.д.).

Група адкрыта адстойвае акультныя практыкі новага часу (чэнелінг, медыумізм, астралогія, псіхічнае вылячэнне, нумералогія, магія, розныя спосабы дасягнення змененага стану прытомнасці, гэта значыць медытацыя, манатонныя спевы, страта адчувальнасці, гіпноз і г.д.; выкарыстанне крышталяў і пірамід у псіхатэрапеўтычных і містычных мэтах).

Група карыстаецца спецыфічнай тэрміналогіяй Ньэ эйдж (чакры, касмічная прытомнасць, сусветная энергія, глабальная вёска, самарэалізацыя, вышэйшая самасць, ствары сваю ўласную рэчаіснасць, сіла Кундаліні, Інь і Янь і інш.)Дж. Шуа групіруе асноўныя прыкметы сект Ньэ эйдж у 4 групы:

Бог не з'яўляецца Асобай, гэта — абстрактны Дух, які праймае Сусвет і выяўляецца ва ўсім наяўным.

Чалавек з'яўляецца носьбітам гэтага Духу, па сваёй прыродзе ён боскі і нясе ў сабе запас схаваных духоўных сіл. Задача чалавека складаецца ў тым, каб абудзіць іх у сабе і стаць чалавекабогам.

Пасля смерці душа ўсяляецца ў іншае цела, лёс чалавека пры гэтым вызначаецца законам кармы — уплывам здзейсненых у мінулых перараджэннях добрых спраў і злых учынкаў.

Удасканальваючыся на працягу шматлікіх перараджэнняў, чалавек можа дасягнуць звышнатуральнага свету; душы, знаходзячыяся ў ім, у залежнасці ад ступені сваёй дасканаласці, уваходзяць у іерархію, якая аказвае ўплыў на ход зямной гісторыі.

Вышэйшыя духі могуць узнікаць ў нашым свеце, каб прынесці людзям патаемнае веданне; яны становяцца настаўнікамі чалавецтва, імі былі Буда, Крышна, Ісус, Канфуцый, Магамет і інш. Іх вучэнні з'яўляюцца элементамі адной усеагульнай рэлігіі.

Спецыяльную ролю ў свядомасці Ньэ эйдж мае само паданне аб блізкасці нараджэння Новай эры, якая ў шматлікіх выпадках злучаецца з прыходам «выратавальніка». Пры гэтым Новая эра ўспрымаецца ньюэйджэрамі як стан усяго чалавецтва. Характэрнай рысай свядомасці Ньэ эйдж з'яўляецца дух глабальнасці. Ньюэйджеры мяркуюць, што вынікам нараджэння Новай эры будзе ўзнікненне «новага чалавека», расы чалавекабагоў.У шырокім сэнсе да Нью эйджа можна аднесці ўфалогію, неаязычніцтва, вучэнне Рэрыхаў, Аум Сінрыкё, секты «Анастасія», «Радасцея», астралогію, секту Муна, саентолагаў і інш. Элементы культу Нью Эйдж сустракаюцца практычна ва ўсіх існуючых зараз таталітарных сектах.

Сунь Ятсен

Сунь Ятсен (кіт.: 孫逸仙; 12 лістапада 1866 — 12 сакавіка 1925) — кітайскі рэвалюцыянер і палітычны дзеяч, адзін з найбольш шаноўных палітычных дзеячаў у Кітаі і Тайвані. Сунь адыграў важную ролю ў натхненні звяржэнні дынастыі Цынь, апошняй імператарскай дынастыі Кітая. Сун быў першым прэзідэнтам Кітайскай Рэспублікі, якая была заснавана ў 1912 годзе і пазней стаў аднім з заснавальнікаў кітайскай нацыянальнай народнай партыі Гаміньдан, дзе служыў у якасці першага кіраўніка. Сун Ятсен з'яўляецца аб'яднальнай фігурай у пост-імперскім Кітаі, і застаецца ўнікальным кітайскім палітыкам XX стагоддзя, які шырока шануецца ў народзе з абодвух бакоў Тайванскага праліва.

Хоць Сунь лічыцца адным з найвялікшых лідараў сучаснага Кітая, яго палітычнае жыццё праходзіла ў сталай барацьбе, якая суправаджалася частымі высылкамі. Пасля перамогі рэвалюцыі, ён хутка пазбавіўся ўлады, бо ваенныя кантралявалі большую частку краіны. Ятсен не дажыў да таго моманту, калі яго партыя ўмацавала сваю ўладу над краінай падчас Паўночнай экспедыцыі. Гаміньдан утварыла далікатны саюз з камуністамі, але пазней ён быў парушаны пасля яго смерці. Галоўная спадчына Суна Ятсена палягае ў распрацаванай ім палітычнай філасофіі вядомай як Тры народныя прынцыпы: нацыяналізм, дэмакратыя і дабрабыт народа. У 1940 годзе Сунь Ятсен пасмяротна атрымаў тытул «айцец нацыі».

Шаньдун

Шаньду́н (кіт.: 山东, піньінь Shāndōng; бел. — усход гор) — правінцыя на ўсходзе Кітая. Сталіца — горад Цзінань. Найбуйнейшы горад і порт — Цындаа. Іншыя буйныя і гістарычна значныя гарады: Таянь ля падножжа свяшчэннай гары Тайшань, Вэйфан, курорты Вэйхай і Янтай, радзіма Канфуцыя — гістарычны горад Цюйфу, буйны прамысловы цэнтр і чыгуначны вузел Цзыба і іншыя. Насельніцтва 95 793 065 чалавек (2-е месца сярод правінцый; даныя 2010 г.).

На іншых мовах

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.