Запарожскія казакі

Запарожскія казакі, запарожцы — частка казацтва на тэрыторыі сучаснай Украіны[1][2], якія стварылі ў 1555 годзе, шэраг разрозненых ваенных умацаванняў («гарадкі» ці «сечы»[3] /засекі/)[4] і паселішчаў (хутары, зімоўнікі)[3] за дняпроўскімі парогамі, па-за зонай юрысдыкцыі якіх б там не было дзяржаў (Дзікае поле). Пазней аб'ядналіся[3] ў ваенную арганізацыю Войска Запарожскае, якое атрымала сваю назву па назве рэгіёна пражывання, месцы размяшчэння галоўнага ваеннага ўмацавання, названага «Сеч»[3] і знаходжання штаб-кватэры (цэнтральнага органа кіравання — коша)[3].

Пазней, у сувязі з утварэннем у канцы XVI стагоддзя рэестравага казачай войска, паселішчам часткі запарожскага казацтва на тэрыторыі Кіеўскага, Чарнігаўскага і Брацлаўскага ваяводстваў, а таксама ў сувязі з утварэннем пасля 1625 года ў адпаведнасці з Курукаўскім дагаворам палкавога ладу рэестравага казацкай войска, запарожскімі сталі называць і рэестравых казакоў, якія не пражывалі на тэрыторыі Запарожжа.

У далейшым, пасля паўстання Багдана Хмяльніцкага ў 1648 годзе пад кантроль Войска Запарожскага і ўладу запарожскага гетмана перайшлі тэрыторыі Рэчы Паспалітай, якія займалі землі сучаснай Паўночнай і Цэнтральнай Украіны. На іх утварыліся новыя казацкія палкі, якія камплектаваліся з мясцовага насельніцтва па тэрытарыяльна-міліцыйным прынцыпе. Яны дапоўнілі палкавы лад казачага войска, сфарміраваўшы такім чынам цэнтралізаваную ваенную і адміністрацыйна-тэрытарыяльную структуру Войска Запарожскага, якая атрымала ў гістарыяграфіі таксама назву Гетманшчына. Запарожскімі сталі называць усіх казакоў, якія пражывалі на тэрыторыі Гетманшчыны.

02 210 Book illustrations of Historical description of the clothes and weapons of Russian troops
Запарожац у XVIII стагоддзі
Repin-Cossack of the Zaporozhian Sich
І. Я. Рэпін, Казак (чаркас) Запарожскай Сечы, 1844

Зноскі

  1. Запорожская Политическая наука: словарь-справочник (Электронное учебное пособие) / Авт. и сост. Санжаревский И. И., д.пол.н., проф. — Тамбов, 2010. — 1 CD-ROM. (м: ВНТИЦ, 2008. — № 50200800804).
  2. Запорожская Сечь // Большой Энциклопедический словарь — 2000.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 БСЭ, 1969—1978, Голобуцкий В. А. Запорожская Сечь
  4. Шаблон:Кніга:СГЭ

Спасылкі

Абарона Быхава (1654—1655)

Аблога Быхава праводзілася рускімі войскам і ўкраінскімі казакамі пад камандаваннем I.Н.Залатарэнкі ў час вайны Расіі з Рэччу Паспалітай і 1654—67. Пачалася ў жніўні 1654 і працягвалася 11 месяцаў. Горад абаранялі мясцовая шляхта, 18 харугваў мяшчан, сяляне Быхаўскага графства, 1000 чалавек наёмнай пяхоты, асобнае фарміраванне з 1000 яўрэяў.

Быхаў перашкаджаў казацкаму войску развіваць наступленне на Падняпроўі, «за пазухою аки змею маючи». Горад быў добра ўмацаваны, меў вялікі гарнізон, пагалоўна ўзброенае мужчынскае насельніцтва. «А в то і Быхове,— пісаў рускаму цару наказны атаман палка I. Н. Залатарэнка 29 жніўня,- шляхты немало и волощане, до того горада належачие, заперлися и Вашему Царскому Величеству поклонитеся не хотят». Яны праяўлялі, па словах атамана, «гордыню н непокорение дьявольское». Жыхары Быхава не рэагавалі на «прелестные грамоты» атамана, якія дасылаліся ў горад ад імя цара. Паводле дакументаў, адной з прычын упартага супраціўлення гараджан быў страх перад Залатарэнкам (большасць мяшчан яму не верыла). Другой прычынай з'яўляліся звесткі пра трагічны лёс жыхароў суседніх гарадоў: «а именно Шклов, Копысь и иные города, и тех городов всяких жилецких людей неволят, грабят и в полон емлют и до Москвы отвозят, и те де все городы ныне разорены н опустошены и быховцы де, слыша то, все на том и порешили, лучше де им в домех своих хотя помереть, нежели в неволю из воли самим себя отдавать». Залатарэнка прасіў цара «об огненной пушке и об огненных ядрах, чтобы есмя могли тех разорителей веры нашей православныя христианския с городом их зажечь, понеже город деревянный и зело домы большие и частые».

У сярэдзіне снежня 1654 пасля 10-тыднёвай аблогі Стары Быхаў дэблакіравала войска гетмана ВКЛ Я. Радзівіла і В. Гансеўскага і заняло яго, адцясніўшы казакоў да Новага Быхава. Толькі ў маі 1655 войска Залатарэнкі зноў прыступіла да аблогі горада. У грамаце да насельніцтва ад 7 мая наказны атаман пісаў: «По сотнокротным упоминаньем упаминаю жебысте се поклонили Его Царскому Величеству, а над собою, женами и детми своими змиловалися. Бо ведайте о том певне, коли вас достанем през меч, а малого дитяти живити не будем. А в том на мудрый наш розсудок полецаем о респоне пильно вашу милость жадаем». Праз 10 дзён была паслана яшчэ адна грамата, на якую «Старого Быхова всяких чинов люди наказному гетману отказали: сдаваться де мы не хотим, а будем де сидеть, покаместа нашей мочи будет». Раздражнёны няўдалай аблогай горада Б. Хмяльніцкі загадаў Залатарэнку выкапаць перад гарадскімі брамамі роў, каб перашкодзіць вылазкам гарнізона, паставіць заслон з пяхоты і «оставить курятник» у спакоі. Казакі былі пераведзены ў цэнтр Беларусі, а іх месца заняла армія кн. А. Н. Трубяцкога (11 палкоў на чале з наёмнымі палкоўнікамі Е. Цыклерам, X. Юнкманам, Г. Фанстаданам, Л. Марцятусам, Я. Ронартам, А. Гохгардам, К. Крафертам, Е Франзбекам, А. Гамонтам, а таксама Т. Кундліным і Л. Р. Азар'евым). У чэрвені 1655 да быхаўскіх мяшчан з граматамі аб здачы горада звярнуўся сам цар. Ён абяцаў «всей врожоной шляхте и всему рыцерству, также всем бурмистрам, радцам и лавникам и всем всякого чину градским и уездным людям» не чыніць разарэння, выдаць усім жыхарам жалаванне, заха-ваць за шляхтай правы, маёнткі і розныя льготы. Адначасова было паабяцана тым, хто будзе працівіцца здачы, «тех всех предадим мечу». Ваенныя дзеянні рускай арміі кн. Трубяцкога працягваліся да 26 ліпеня. Князь некалькі разоў заклікащ быхаўцаў здацца, але тыя адхілялі прапановы. У данясенні цару ён пісаў: «И быховцы твоей милостивой грамоты не приняли, и тебе, великому государю, не добили челом, и город не сдали, и из городу на солдатские шанцы вылазки у них были не по один день и ночьми, и с твоими государевыми людьми пеших полков с солдаты, и с стрельцы, они, быховцы, бились; и твои, государевы ратные люди, быховцев побивали, и от шанцев в ров отбивали». Прычыну такога ўпартага супраціўлення царскія ваяводы бачылі ў магутнасці «каменного городка» — Быхаўскага замка,— а таксама ў тым, што «хлебных и железных запасов в городе много». Сваю ролю адыграла і грамата караля Рэчы Паспалітай Яна Казіміра ад 31.5.1655, паводле якой за мужнасць жыхары Быхава як уладанне падканцлера ВКЛ К. Л. Сапегі на 20 гадоў вызваляліся ад усіх падаткаў, за кошт каралеўскай казны дадаткова наймалася 300 чал. нямецкай пяхоты для далейшай абароны горада. У пачатку жніўня частка рускага войск з-пад Старога Быхава была перакінута да Слуцка і на Панямонне, аднак у пачатку кастрычніка сюды вярнуліся казакі пад камандаваннем Залатарэнкі. 7 кастрычніка аблога горада аднавілася. 8 кастрычніка «быховские сидельцы» зрабілі вылазку, у выніку якой загінуў Залатарэнка. У гэты час выбухнула паўстанне супраць казацкай старшыны. Запарожскае войска страціла баяздольнасць і «не могучи… болше держати Быхова в облеженю и оный узяти не могучи, отступили назад на Украину». У канцы 1655 руския войскі былі вымушаны паступова знімаць аблогу горада. Тут застаўся толькі 1 полк з 22 сотняў на чале з піалк. I. Нячаем, які складаўся пераважна з «пописавшихся» ў казакі сялян Усходняй Беларусі. У Быхаве, які моцна цярпеў ад абстрэлаў, асабліва ад «огненного наряду», прысланага царом, бушавалі частыя пажары, змяншаліся запасы хлеба, хоць рускія палонныя салдаты- ўцекачы паведамлялі, што з хлебам тут «нескудно». Найбольш цярпелі бедныя людзі, якія, паводле звестак тых жа салдат, «от того скучают, что де животины ў их в городе много» (дрэнна было з кармамі). Гарнізон Быхава меў 1000 чалавек наёмнай пяхоты, што абаранялі замак, на валах горада было 18 харугваў мяшчан, шмат узброных сялян з Быхаўскага павета і асобнае фарміраванне з 1000 яўрэяў.

У пачатку 1656 Быхаўская аблога была фактычна спынена ў сувязі з Віленскім перамір'ем 1656, якое забараняла рус. войскам і казакам чыніць «зацепки и наезды» незаваяваным населеным пунктам, асабліва Быхаву. Рус. цар чакаў вырашэння пытання пра абранне яго на трон Рэчы Паспалітай.

Белацаркоўскі мір

Белацаркоўскі мір 1651, або Белацаркоўскія артыкулы - дамова паміж урадам Рэчы Паспалітай і гетманам Войска Запарожскага Багданам Хмяльніцкім, які скадзены ў Белай Царкве 18 (28) верасня 1651 года, пасля няўдалай для сялянска-казацкіх войскаў Берестецкай бітвы. Пасол вальнага сейма Рэчы Паспалітай уніят NN. Сіцінскій сваім 1-м голасам не дазволіў сейму зацвердзіць гэтую дамову.

Ўмовы дагавора былі цяжкімі для Украіны. Паводле Белацаркоўскай дамове Украіна заставалася пад уладай Рэчы Паспалітай.

Шляхце Рэчы Паспалітай вярталіся маёнтка ў Брацлаўскі і Чарнігаўскага ваяводствах;

тэрыторыя, якая падпадае пад уладу Багдана Хмяльніцкага, абмяжоўвалася толькі Кіеўскім ваяводствам;рэестравае казацкае войска скарачалася з 40 да 20 000 чалавек;

Украіна была пазбаўленая права ўступаць у адносіны з замежнымі дзяржавамі і павінна была разарваць звяз з Крымскім ханствам;

гетман абавязваўся разарваць звяз з Крымам і адправіць з Украіны татарскія атрады.;

гетман пазбаўляўся права дыпламатычных адносін з замежнымі дзяржавамі.Народныя масы Украіны і запарожскія казакі былі незадаволеныя Белацаркоўскім мірам настолькі, што Багдану Хмяльніцкаму давялося іх ўціхамірваць. Барацьба павінна была разгарэцца з новай сілай.

Багдан Хмяльніцкі выкарыстаў Белацаркоўскі дагавор для адпачынку і падрыхтоўкі новага ваеннага выступу супраць Рэчы Паспалітай. Пасля пачатку ваенных дзеянняў Белацаркоўскі дагавор у траўні 1652 быў ануляваны Б. Хмяльніцкім.

Бітва пад Жоўтымі Водамі

Бітва пад Жоўтымі Водамі (укр.: Битва під Жовтими Водами, польск.: Bitwa pod Żółtymi Wodami) — першая буйная перамога паўсталых казакоў, у саюзе з перакопскімі татарамі (конніца), над польскімі сіламі ў ходзе паўстання Багдана Хмяльніцкага.

Георгій Апалонавіч Гапон

Гео́ргій Апало́навіч Гапо́н (5 [17] лютага 1870, сяло Білыкы, Кабелякскі павет(руск.) бел., Палтаўская губерня — 28 сакавіка (10 красавіка) 1906, Азеркі, Санкт-Пецярбургская губерня) — святар Рускай праваслаўнай царквы, палітычны дзеяч і прафсаюзны лідар(руск.) бел., выбітны прамоўца і прапаведнік.

Стваральнік і нязменны кіраўнік працоўнай арганізацыі «Сход рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга(руск.) бел.», арганізатар студзеньскай працоўнай забастоўкі і масавага шэсця(руск.) бел. рабочых да цара 9 (22) студзеня 1905 года, што скончылася расстрэлам рабочых і паклала пачатак рэвалюцыі 1905—1907 гадоў у Расіі. Пасля 9 студзеня 1905 года — дзеяч рускай рэвалюцыйнай эміграцыі, арганізатар Жэнеўскай міжпартыйнай канферэнцыі 1905 года(руск.) бел., удзельнік няўдалай падрыхтоўкі ўзброенага паўстанні у Санкт-Пецярбургу з дапамогай зброі з парахода «Джон Графтан(руск.) бел.», заснавальнік рэвалюцыйнай арганізацыі «Усерасійскі працоўны саюз». Пасля вяртання ў Расію ў кастрычніку-лістападзе 1905 года — кіраўнік адроджанага «Сходу рускіх фабрычна-завадскіх рабочых г. Санкт-Пецярбурга», саюзнік графа Вітэ, прыхільнік рэформаў(руск.) бел., абвешчаных Маніфестам 17 кастрычніка, праціўнік узброеных метадаў змагання. У сакавіку 1906 года забіты ў Азерках групай баевікоў-эсэраў па вінавачанні ў супрацы з уладамі і здрадзе(руск.) бел. рэвалюцыі.

Гісторыя Віцебска

Віцебск — старажытны беларускі магдэбургскі горад. Колішняя сталіца княства і цэнтр Віцебскага павета.

Змітро Іванавіч Вішнявецкі

Князь Змітро́ (Дзмі́трый) Іва́навіч Вішняве́цкі (укр.: Ба́йда-Вишневе́цький; ? — 1564, паводле іншых звестак 1563), Канстанцінопаль) — валынскі праваслаўны магнат з роду Вішнявецкіх. Валодаў шырокімі землямі ў Крамянецкім(руск.) бел. павеце, у тым ліку радавой рэзідэнцыяй(укр.) бел. у мястэчку Вішнявец(укр.) бел.. З 1547 г. — дзяржаўца ванячыцкі. З 1551 г. — староста чаркаскі і канеўскі Вялікага Княства Літоўскага.

Адзін з кіраўнікоў барацьбы запарожскіх казакоў супраць крымскіх татар, туркаў і малдаўскіх гаспадароў, бараніў межы Вялікага Княства Літоўскага на поўдні.

Малая Русь

Малая Русь, Малая Расія, Маларосія (калька са сяр.-грэч. Μικρὰ Ῥωσ(σ)ία, лац.: Russia/Ruthenia minor, фр.: la Petite Russie, ням.: Kleinrussland) — гістарычная назва шэрагу рэгіёнаў на тэрыторыі сучаснай Украіны.

З'явілася ў пачатку XIV стагоддзя як візантыйскае царкоўна-адміністрацыйнае вызначэнне Галіцка-Валынскага княства. З XV—XVI стагоддзях назва часам публіцыстамі ўжывалася адносна ўсіх рускіх земляў у складзе ВКЛ і Рэчы Паспалітай. З XVII стагоддзя Маларосія — адна з афіцыйных назваў Гетманшчыны.

У далейшым выкарыстоўвалася для абазначэння гістарычнага рэгіёна Расійскай імперыі і Маларасійскай губерні. Пасля Кастрычніцкай рэвалюцыі (1917) тэрмін апынуўся фактычна пад забаронай.

Мураўскі шлях

Мураўскі шлях, адзін з галоўных шляхоў нападу крымскіх татараў у XVI-пачатку XVII стагоддзе на Русь. Ішоў ад Перакопа праз Дзікае Поле па водападзелу рэк Ворскла, Северскі Данец і Сейм да Тулы.

Паводле Кнігі Вялікаму Чарцяжу і дакументаў XVI ст. аб станіцах і вартаўніках, Мураўскі шлях ішоў муравай (адкуль і яго назва), пазбягаючы перапраў праз значныя рэкі, большай часткай па бязлюдным стэпе, акружаны па баках высокай травой. Мураўскі шлях перасякаў адзінаццаць зручных брадоў — Каганскі, Абашкін, Шабелінскі, Ізюмскі, Татарскі і іншыя.

Муравским шляхом карысталіся таксама рускія пасольскія і купецкія караваны, якія карысталіся таксама такімі адгалінаваннямі шляха, як Стары і Новы Пасольскі, Рамаданаўскі, Сагайдакавы і іншыя. На ўсім гэтым працяжэнні было пяць вартавых станіц. Запарожскія казакі, у межах якіх цягнуўся Мураўскі шлях на працягу 200 вёрст, звалі яго «адвечным, бязмежным».

За першыя пяцьдзясят гадоў XVI стагоддзя здзейснена сорак тры набегу. Таму для аховы ад нападаў крымскіх татараў была збудаваная Белгарадская засечная рыса з крэпасцямі — Ліўны (1586), Белгарад (1589), Аскол (1586), Валуйкі (1599) і іншыя. Пасля ўзвядзення гэтых крэпасцяў татары сталі пазбягаць Мураўскага шляха; затое ён зрабіўся галоўным шляхам для казакоў, якія накіраўваліся ў Крым.

Новамаскоўск (Украіна)

Новамаскоўск — горад ва Украіне, цэнтр раёна ў Днепрапятроўскай вобласці. Прыстань на рацэ Самара (прыток ракі Дняпро). Заснаваны ў 1650 годзе. 70 547 жыхароў (2011). Чыгуначны вузел.

Пётр Конанавіч Канашэвіч-Сагайдачны

Пё́тр Ко́нанавіч Канашэвіч-Сагайда́чны (укр.: Петро Конашевич-Сагайдачний, каля 1582, в. Кульчыцы(укр.) бел., цяпер Самбірскі раён Львоўскай вобласці Украіны — 10 красавіка (20 красавіка) 1622, Кіеў) — гетман рэестровага казацтва(укр.) бел., кашавы атаман Запарожскай Сечы. Арганізатар паспяховых паходаў запарожскіх казакоў супраць Крымскага ханства, Асманскай імперыі і Маскоўскага царства, мецэнат праваслаўных брацтваў.

Шведскі патоп

Шаблон:Паўночная вайна, 1655—1660

Шведскі патоп (польск.: Potop Szwedzki) — вайна Шведскай імперыі супраць Рэчы Паспалітай ў 1655-1660 гг. Вымусіла Рэч Паспалітую заключыць Віленскае перамір'е ў вайне з Маскоўскім царствам дзеля барацьбы супраць шведаў. Афіцыйна скончылася пасля падпісання перамір'я ў Аліве.

На іншых мовах

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.