Мцхета-Мтианети

Мцхета-Мтианети[1][2] (ҡайһы берҙә Мцхета-Мтианетия; груз. მცხეთა-მთიანეთი mcxeta-mtianeti; груз. მცხეთა-მთიანეთის მხარე mcxeta-mtianetis mxare) — Грузия үҙәгендәге хәҙерге административ край. Баш ҡалаһы һәм ҙур ҡала — Мцхета.

Грузияның бер нисә тарихи өлкәһенең: Эрцо-Тианети, Мтиулети, Хеви, Хевсуретияла, һәм Эске Картлиҙың Пшавия көнсығыш өлөшө территорияһын биләй. Край территорияһының бер өлөшөн өлөшләтә танылған Көньяҡ Осетия Республикаһы контролдә тота.

Географияһы

Край Төп Кавказ һырты ярҙамында географик яҡтан ике өлөшкә, төньяҡҡа һәм көньяҡҡа, бүленгән. Улар Тәре артылышы Крестовый перевал менән тоташҡан. Кавказ һыртының төньяҡ битләүендә Казбег муниципалитетының ҙур өлөшө һәм Душет муниципалитетының ҙур булмаған өлөшө урынлашҡан.

Тарихы

1801 йылда Рәсәйгә ҡушылған осорҙа Мцхета-Мтианети территорияһы Картли-Кахетин батшалығысоставына ингән булған.

1840 йылда был биләмә Грузин-Имеретия губернаһы составына, ә 1846 йылда был губерна тарҡалғандан һуң, Кутаиси губернаһы составына ингән. Шул саҡта край территорияһына Гори, Гори һәм Тифлис өйәҙҙәренең Тушин-пшав-хевсур өлөшөнә тап килгән. Һуңыраҡ өйәҙҙәр сиге үҙгәргән.

Административ бүленеше

Мцхета-Мтианетиға 4 муниципалитет (2006 йылға тиклем — райондар) инә[3]. 2016 йылдан 2018 йылға тиклем Мцхета ҡалаһы муниципалитетҡа тиңләштерелә (крайға буйһонған ҡала була).

Грузия муниципалитеттары майҙан,
км²
халыҡ
йәниҫәп
2002[4],
кеше
халыҡ
йәниҫәп
2014[5],
кеше
халыҡ
баһа
2018[6],
кеше
үҙәк
Душет муниципалитеты 2982 33 636 25 659 26 128 Душети ҡалаһы
Казбег муниципалитеты 1082 5261 3795 3818 Степанцминда ҡала тибындағы ҡасабаһы
Мцхет муниципалитеты[7] 806 64 829 55 651 53 944 Мцхета ҡалаһы
Тианет муниципалитеты 906 14 014 9468 10 007 Тианети ҡала тибындағы ҡасабаһы
барлығы[8] 5776 117 740 94 573 93 897 Мцхета ҡалаһы

Ахалгор муниципалитеты — Көньяҡ Осетияның Лениногор районына тап килә һәм Ахалгори биҫтәләрен индереп, өлөшләтә танылған дәүләт көстәре тарафынан тулыһынса контролдә тотола.

Ҡалалары: Мцхета (7940 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Душети (кеше 6167 кеше).

Ҡала тибындағы ҡасабалар: Тианети (2479 кеше, 2014 йыл йәниҫәбе), Жинвали (1828 кеше), Степанцминда (1326 кеше), Пасанаури (1148 кеше), Сиони (371 кеше).

Крайҙың милли составы
(2014 йылғы йәниҫәп)
[9][10]

кеше %
барлығы 94 573 100,00 %
Грузиндар 89 343 94,47 %
Әзербайжандар 2316 2,45 %
Осетиндар 1327 1,40 %
Ассирийлылар 709 0,75 %
Әрмәндәр 291 0,31 %
Рустар 252 0,27 %
Украиндар 80 0,08 %
Езидтар 61 0,06 %
Гректар 55 0,06 %
башҡалар 139 0,15 %

Халҡы

2018 йылдың 1 ғинуарына ҡарата край халҡы һаны халыҡ һаны 93 897 кеше тәшкил иткән[6], 2014 йылдың 1 ғинуарына — 108 800 кеше (Ахалгор районын (Көньяҡ Осетияның Ленингорский районы) иҫәпкә алмағанда.

2014 йылғы халыҡ иҫәбе буйынса, край халҡы һаны 94 573 кеше[5] булған.

2002 йылдың халыҡ иҫәбенә ярашлы, крайҙың грузин яғы контролдә тотҡан , шул иҫәптән Ахалгор районы (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) халыҡ һаны 125 443 (илдең 2,9 % халҡы) кеше; унан башҡа — 117 740 кеше тәшкил итә. 2008 йылдың 1 ғинуары күрһәткесе буйынса — 118,1 мең кеше[11] (Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа) — 97,6 мең кеше булған[12][13]) тәшкил итә. 2009 йылдың 1 ғинуарына Ахалгор районынан (Көньяҡ Осетияның Ленингор районы) башҡа— 97,6 мең кеше[6]

Мцхета-Мтианетиҙа халыҡтың күпселеген бер нисә этнографик төркөмдән торған грузиндар тәшкил иткән. Крайҙың көньяғында картлиҙар, көньяҡ-көнсығышта — кахетиндар, урта өлөшөндә пшавтар, таулы райондарҙа — мохевлылар һәм хевсурҙар йәшәй.

Казбег районының көнбайыш өлөшө— Терек йылғаһы башындағы Трусовский тарлауығы төп халҡын осетиндар тәшкил итә. Казбег районында барлығы 89 йәки 1,7 % осетин.

Тбилиси менән йәнәшә Мцхет районында (1464 кеше йәки 2,3 %) ҙур осетин диаспораһы йәшәй.

2008 йылдың авгусына тиклем Ахалгор районы халҡының күпселек (2008 йылдың авгусына тиклем Грузия контроле аҫтында) өлөшөн грузиндар (картлийлылар - 84,6 % йәки 6520 кеше), аҙсылығын — осетиндар (14,4 % йәки 1110 кеше) тәшкил итә.

Мцхета-Мтианети крайы һәм уның райондарының милли составы (2002)[4]

Край,
район
[14]
барлығы грузиндар % осетиндар % әзербайжандар % грузин ассирийлылары % рустар % әрмәндәр % гректар % украиндар % езидтар % башҡалар %
край, барлығы 125 443 116 467 92,84 % 3977 3,17 % 2248 1,79 % 950 0,76 % 757 0,60 % 532 0,42 % 163 0,13 % 143 0,11 % 96 0,08 % 110 0,09 %
Ахалгор районы (2008 йылға тиклем)[15] 7703 6520 84,64 % 1110 14,41 % 2 0,03 % 0 0,00 % 20 0,26 % 37 0,48 % 2 0,03 % 1 0,01 % 1 0,01 % 10 0,12 %
край Ахалгорҙан тыш[16] 117 740 109 947 93,38 % 2867 2,44 % 2246 1,91 % 950 0,81 % 737 0,63 % 495 0,42 % 161 0,14 % 142 0,12 % 95 0,08 % 100 0,08 %
Душет районы 33 636 32 229 95,82 % 1167 3,47 % 5 0,01 % 0 0,00 % 103 0,31 % 43 0,13 % 19 0,06 % 18 0,05 % 0 0,00 % 52 0,15 %
Тианет районы 14 014 13 777 98,31 % 147 1,05 % 4 0,03 % 0 0,00 % 37 0,26 % 20 0,14 % 13 0,09 % 6 0,04 % 1 0,01 % 9 0,06 %
Мцхет районы 64 829 58 808 90,71 % 1464 2,26 % 2236 3,45 % 950 1,47 % 583 0,90 % 427 0,66 % 129 0,20 % 113 0,17 % 94 0,14 % 24 0,04 %
Казбег районы 5261 5142 97,74 % 89 1,69 % 1 0,02 % 0 0,00 % 14 0,27 % 5 0,10 % 0 0,00 % 5 0,10 % 0 0,00 % 5 0,08 %

Галереяһы

Долина Аргуна

Аргун үҙәне.

Мцхета

Багинети тауынан Мцхета һәм Светицховели ҡорамы күренеше

Ксанская крепость

Мухран үҙәнендә Ксан ҡәлғәһе

Окрестности Гудаури

Гудауриҙың тирә-яғы, Гуд тарлауығы

Пивзавод "Натахтари"

"Натахтари" һыра заводы

Shatili village, Georgia

Шатили

Иҫкәрмәләр

  1. Грузия // Энциклопедия Кольера — Открытое общество, 2000.
  2. Грузия // Энциклопедия «Вокруг света»
  3. Өҙөмтә хатаһы: <ref> билдәһе дөрөҫ түгел; автоссылка1 төшөрмәләре өсөн текст юҡ
  4. 4,0 4,1 Этнический состав Грузии по переписи 2002 года (инг.)
  5. 5,0 5,1 Итоги переписи населения Грузии 2014 года (2014 General Population Census Main Results General Information)  (инг.). Национальная статистическая служба Грузии. Тәүге сығанаҡтан архивланған 8 август 2016. 2016-04- 28 тикшерелгән. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «Перепись2014» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  6. 6,0 6,1 6,2 Численность населения краёв и муниципалитетов Грузии на начало года в 1994—2018 гг.  (инг.). Национальная статистическая служба Грузии. Тәүге сығанаҡтан архивланған 23 июль 2018. 29 октября 2018 тикшерелгән. Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «оценка» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән Өҙөмтә хатаһы: <ref> тег дөрөҫ түгел: «оценка» исеме бер нисә тапҡыр, икенсе йөкмәткегә билдәләнгән
  7. Мцхета ҡалаһын индереп
  8. Ахалгор муниципалитетының Ахалгор районынан башҡа
  9. Национальный состав по краям Грузии (Total population by regions and ethnicity)  (инг.). Национальная статистическая служба Грузии. 28 апрель 2016 тикшерелгән.
  10. Национальный состав населения Грузии, его регионов и населённых пунктов по переписи населения 2014 года
  11. Оценка населения Грузии на 2003—2008 гг. по районам по данным Департамента статистики Министерства экономического развития Грузии (англ.).
  12. Оценка населения Грузии на 2000—2009 гг. по районам по данным Департамента статистики Грузии.
  13. Без Ахалгорского района (Ленингорского района Южной Осетии) - 97,6 тыс. чел. (2009 г.)
  14. С 2006 года все районы Грузии были преобразованы в муниципалитеты
  15. С августа 2008 года Ахалгорский район полностью контролируется частично признанным государством Южная Осетия и входит в Ленингорский район РЮО. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года
  16. без Ахалгорского района, который с августа 2008 года полностью контролируется частично признанным государством Южная Осетия и входит в Ленингорский район РЮО. Грузинское население в основном бежало из района в Грузию вместе с грузинскими войсками в августе 2008 года

Һылтанмалар

Ҡалып:Административное деление Грузии

Башҡа телдәрҙә

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.