Энциклопедия

Энциклопе́дия (цӀияб лат. encyclopaedia (XVI гӀасруялдасан хадуб); бачӀана н.-грек ἐγκύκλιος παιδεία рагӀиялдасан — «тӀубараб горалда жаниб лъай боси» гьеб рагӀи лъугӀана гьадин:κύκλος — гор + παιδεία — лъай боси, пайдейя) — киналго инсанияталъул лъаял ва дисциплинал жанир ракӀарун гӀуцӀцӀараб система. Энциклопедия-илан абула жеги гӀелмияб баянтӀехьалда (къамусалъул тайпаялда)[1]. ГӀаммаб къагӀидаялъ, энциклопедия ккола цӀалдолезул гӀебаб горалъе гьабураб батӀи-батӀиял лъаязул ва гӀелмиял дисциплиназул дандбакӀари.

Brockhaus Lexikon
Брокгауз
Балагьараб мехалъ, энциклопедиялъул мурад буго доба-гьаниб щущан бугебщинаб лъай данде бакӀари, гьеб кинабго лъай цо, гьанжесал гӀадамазе киназего бичӀчӀунеб, системалда буссинаби, ва гьеб лъай, цере рукӀарал гӀасрабазул захӀмат гьородахъ инчӀого букӀизе, нелъедасан хадур рукӀине ругел наслабазухъе кьезе, ва, гьеб лъаялъ бечед гьарурал, нелъер лъимал лъикӀлъи гьабулел ва талихӀаллъун лъугӀинари.

Дени Дидро[2]

Кагътил энциклопедиял

  • Энциклопедияб къамус. СПб.: Ф. А. Брокгауз, И. A. Ефрон, 1890—1907. 82 + 4 тт.
  • КӀудияб энциклопедия: ГӀелму-лъаялъул киналго гӀаркьалабазул информациялъул ицц / С. Н. Южаковасул редакциялда. СПб.: Просвещение, 1900—1909.
    • 1-себ — 4-леб изд. (стереотипиял). 1900—1907. 20 тт. + 2 тӀаджубарал.
Ad Encyclopaedia-Britannica 05-1913
1913. Британникалъул11-леб изданиялъе реклама
    • 5-леб изд. 1907—1909. 22 тт.
  • Гранат: Энциклопедияб къамус. 58 тт. 1910—1948.
  • КӀудияб советияб энциклопедия (БСЭ). Москва.
    • 1-себ изд. 65 тт. 1926—1947.
    • 2-леб изд. 50 тт. 1950—1960.
    • 3-леб изд. 30 тт. 1969—1978. [1]
  • Советияб рагъул энциклопедия;
  • Рагъул энциклопедиияб къамус (РЭК), Москва (М.), Рагъулаб издательство (РИ), 1984 с., 863 гь. иллюстрациябигун (ил.), 30 тӀамач (ил.);
  • Техникияб энциклопедия. 26 тт. 1927—1934
  • «Машиналрай» энциклопедияб баянтӀехь М.: Машгиз, 1946—1951. 16 тт.
  • Лъималазул энциклопедия
  • Лъималазул энциклопедия
  • Физикияб энциклопедия
  • Аллюминий хӀакъалъулъ энциклопедия

Цогидал пачалихъал

  • Брокгауз (нем. Brockhaus). 1805—
  • Бертельсманн (нем. Bertelsmann). 1835—
  • БритӀаниялъул энциклопедия. 1768—
  • Startsjevski. 12 тт. 1847—55.
  • Pluchard, Krajevski, Beresin, 15 томов, 1880—
  • Garbel. 5th edition. 9 тт. 1901.
  • Meyers Konversations-Lexikon 4.ed. 1885—1892
  • Вьетнамалъул энциклопедияб къамус, 2005 — вьетнамалъул тӀоцебесеб энциклопедия.
Persian-encyclopedia
Персазул энциклопедия

ГӀурус мацӀалда универсалиял онлайн-энциклопедиял

Интересал хӀужаби

Ракьалда киналго рукӀаарал энциклопедияздасан бищун кӀудияб буго Синалъул император Чжу Диясул буюрухъалдалъун 1410 соналъ гӀуцӀцӀараб. Гьеб энциклопедиялда букӀун буго 11 095 том тӀехӀалъул, 917 480 тӀамчазул гьумер. Гьелда тӀад хӀалтӀун вуго 2 000 чи. Гьеб энциклопедиялъул 3 насху (гІурус. копия) гурони гьабунги гьечӀо[3]. Эта энциклопедия занимала 40 кубических метров.

Yongle Dadian Encyclopedia 1403
11095-томная «Юнлэ дадянь» — тарихалда жаниб бищун кӀудияб энциклопедия

Гь. балагье

  • Энциклопедиязул сияхӀ
  • Техникиял энциклопедиял
  • Философиялъул энциклопедиял ва къамусал
  • Паргьанг (гІурус. словник)
  • Къамус (гІурус. словарь)
  • Энциклопедияб къамус

ХӀужаби

  1. Толковый словарь русского языка: В 4 т. / Под ред. Д. Н. Ушакова.— Репринтное издание: М., 1995
  2. Denis Diderot and Jean le Rond d'Alembert Encyclopédie. University of Michigan Library:Scholarly Publishing Office and DLXS. Retrieved on: November 17, 2007
  3. Джеймс П., Торп Н. Древние изобретения. — Мн. — 1997 — Стр. 635—636 — ISBN 985-438-139-0

Адабият

  • Энциклопедия // Брокгаузил ва Ефронил ГьитӀинаб энциклопедияб къамус: 4 томалда. — СПб.. — 1907—1909.
  • Энциклопедия // Брокгаузил ва Ефронил ЖугьутӀазул энциклопедия. — СПб.. — 1906—1913.
  • Горнфельд А. Г., Энциклопедия // Брокгаузил ва Ефронил энциклопедияб къамус: 86 томазда (82 т. ва 4 тӀаджубаял.). — СПб.. — 1890—1907.

Линкал

Авар Википедия

Авар Википе́дия - ккола, авар мацІалда бугеб, энциклопедиялъул цо бутІа. Гьаб заманаялде щвезегІан гьениб хъван буго 2321 макъала.

Андорра-ла-Велия

Андорра-ла-Велия (кат. Andorra la Vella — «НекІсияб Андорра»), гьединго Андорра-ла-Виеха (исп. Andorra la Vieja) ва Андо́рра — Андорраялъул тахшагьар ва пачалихъ жинде бикьараб анкьго паррокиязул цояб.

Халкъалъул къадар — 22 615 (2014). Ракь — 12 км².

Википедия

Википе́дия (ингл. Wikipedia, абула [ˌwɪkɨˈpiːdiə] яги [ˌwɪkiˈpiːdiə]) — эркенаб, щивасул жинде изну бугеб, гІемерал мацІазда хъвараб интернет-энциклопедия, жиб хІалтІизе биччараб Викиялъул асасазда рекъон. Гьеб буго гьаб интернет-сайталда http://www.wikipedia.org/.

Сайталъул нухмалъулеблъун ккола — америкаялъул коммерциялъулаб гуреб организация «Викимедиа Фонд», жиндирги бугеб 39 икълимияб вакиллъи. Энциклопедиялъул цІар бачІана ингилис мацIалъул wiki - абураб рагІиялдасан (вики, технология, сайталъул кьучІлъун жиб кколеб) ва encyclopedia - рагІиялдасан (энциклопедия).

ГІагараб Машрикъ

ГІагараб Машрикъ (гӀар. الشرق الاوسط‎‎, {{{2}}}, гІур. Бли́жний Восто́к, тур. Yakın Doğu, падар. Yaxın Şərq, гурж. ახლო აღმოსავლეთი, осет. Æввахс Хурыскæсæн) — Цебесеб Азиялда ва Шималияб Африкаялда бугеб икълималда цІар. Гьеб икълималъе гьединаб цІар кьуна европаялъулаз жододехун гІагараб икълим букІиналъ. Гьенир гІумру гьабун ругел аслиял халкъал ккола: гІарабал, персал, армянал, туркал, курдал, падарал, жугьутӀал, хъузхъул ва ашуриял. ЦІикІкІунисеб бутІа ккола — бусурбаби, гьединго гьенир руго ягьудияб ва христиан диналъул вакилзабиги. ГІагараб Машрикъалдасан буго Европаялдасан ва Африкаялдасан аслияб Азиялде унеб нух.

ГІагараб Машрикъ ккола дунялалъул бищун кІвар бугеб нартбахъулеб икълимлъун.

ГІашкъабад

ГІашкъаба́д (туркм. Aşgabat) — Туркменистаналъул тахшагьар, пачалихъалъул бищун кӀудияб административябгун-сиясияб, гІелмиябгун-маданияб центр. ГІашкъабад ккола Туркменистаналъул цогидазда бачӀеб аминистративиябгун-ракьалъул цолъилъун.

2013 соналъул 25 маялъ шагьар щуабилеб нухалъ Гиннесил рекордазул тІехьалде ана дунялалдаго бищун цӀикӀкӀараб хъахӀаб мармаралъул шагьар хӀисабалда (543 цӀияб мина, хъахӀаб мармаралъ тӀасан къачӀараб).

Даргин мацІ

Даргин мацІ — даргиназул мацІаздаса цояб. Гьеб ккола Дагъистаналъул 14 официалияб мацІаздаса цояблъун. Гьелда кІалъалезул къадар бахуна 485 705 чиясде.

Инжил

Инжи́л (грек. βιβλία — гI. къ. βιβλίον — «тIехь», грек. βύβλος — Библ шагьаралда гьабулеб папирус) — ягьудиялдаги христиан диналдаги мукъадасаблъун рикIкIунеб хъвай-хъвагIазул данд-бакIари. Православиял ва католикиял Инжилалъул текстал протестанияб Инжилалъдаса гьабцоялъда НекIсияб Заветалда цогиги тIахьал рукIиналъ цоцалаздаса батIиял руго. Цояб Инжилалда абула «каноническияб гуребилян» ва цогидалъда «девтероканоническияб»-илан (гьебги католицизмалъул).

БатӀи-батӀиял Инжилазда цо-цо батӀалъаби рукӀуна. ЖугьутӀ Инжилалда (Танах) буго 24 тӀехьалъул 3 бутӀа: 5 тӀехь Тавраталъул («ГӀелму» яги «Къанун»), Невиим («Аварагзаби») ва Ктувим («Хъваял»). Танахалда «Аварагзаби» (Невиим) (Ктувим) хъваялдасан цебе буго ва гьелда жанир руго «цересел аварагзабазул» тӀахьал: Иисус Навинил тӀахьал, ДиванчагӀазул, 1 ва 2 Самуилил (1 ва 2 Ханлъиязул) ва гьединго 1 ва 2 Ханзабазул (3 ва 4 Ханлъиязул). Гьел киналго тӀахьал Паралипоменонил тӀахьал гӀадин тарихияллъун рикӀкӀула тарихчагӀаз. ЖугьутӀаз гьединго Даниилил тӀехь вахӀью гӀадин бачӀараб рикӀкӀунаро.

Насраниязул тӀахьазул состав батӀи-батӀияб буго. Масала, протестантазул къануналда 66 тӀехь буго, ХӀабаши православнияб килисаялъул - 81 тӀехь. Насраниязул инжилалъул тӀоцебесеб бутӀа ккола — НекӀсияб Завет — гьебги буго цодагьаб хиса-баси гьабураб 39 тӀехьалда бикьараб дандбакӀари. Рev-католик килисаялъ ва Машрикъияб насраниялъ гьединго некӀсияб заветалда жубала второканоническиял тӀахьал. КӀиабилеб бутӀа буго — ЦӀияб Завет — 27 тӀехьалъул: 4 къануниял Евангелиял ва ХӀавариюназул хӀалтӀаби, 21 хӀавариюназул кагъталб, гьединго Иоанн Богословасул вахӀью.

ГӀемерисел хрисианаз Инжилалъул къанунияб тӀехьалъул кинабго хъвай-хъвагӀаял рикӀкӀула Аллагьасул вахӀью хӀисабалда. Амма бищун некӀсиял Инжилал руго н.э. IV гӀасруялда ратарал. Танахалъул цӀунун хутӀарал ивриталда ва арамей мацӀалда хъварал хъвая-хъвагӀаял руго н.э. X гӀасруялъул. Инжил бутӀрузда бикьана Стефан Лэнгтоница (XIII гӀ.) кучӀдузда Роберт Этьенница (XVI гӀ.). Инжилалдасан цо жоги босун хъвалеб яги абулеб мехалъ, гӀаммаб къагӀидаялъ абизе ккола тӀехь, бетӀер ва кечӀ кинал ругеяли.

НекӀсияб Завет хъван буго некӀсижугьутӀ мацӀалда (библейскияб иврит), цо-цо арамей мацӀалда хъварал бутӀаби хутӀизегӀан. ЦӀияб Завет хъван уго некӀсигрек мацӀалда (койне формаялда).

Инжил буго ва бищунго гӀемер бичун босулеб тӀехь,, гӀага-шагарго 100 миллион тӀехь цо соналда жаниб босула гӀадамаз.

КагІба

КагІба (гӀар. الكعبة‎‎) — бусурбабазул къадру кIудияб ва аслияб баракатаб бакI, щибаб къойил паризаял какал ралаго жинде бусурбаби руссунеб, Масжидул хІарамалда жаниб бугеб рукъ. Щибав, жиндир рес бугев, чорхолъа витIарав бусурманав чиясда тIад гьабун буго, гIумруялда жаниб цо нухалъ гьеб КагІба рукъ сверун тIавап гьабизе.

Каспиялъухъ гІодоблъи

Каспиялъухъ гІодоблъи буго Бакъбаккул-Европаялъул авлахъалда Россиялда ва Хъазахъистаналда, ва гьелъ сверун жанибе бачуна Каспий ралъдал северияб бутІа.

Киев

Ки́ев (Шаблон:Lang-orv, укр. Київ [ˈkɪjiu̯] абулеб куц ) — Украиналъул тахшагьар ва бищун кІудияб шагьар. Днепр гІорулда жиб бугеб.

МахІачхъала

МахIачхъала (лъар. Анжикъала, Магьачкъала, гІур. Махачкала́) — ккола Россиялъул жанубалда бугеб шагьар, Дагъистан жумгьурияталъул тахшагьар, халкъалъул рикIкIеналъул рахъалъ Шималияб Кавказалъул регионалда лъабабизе иргаялда бугеб ва Шималияб Кавказалъул федералияб округалъул чIахIиял шагьараздаса цояб.

Жакъа шагьар бугеб бакI гIуцIцIана 1844 соналъ, гIурусазул рагъул щулалъиялъул мурадалда ва гьелда цIар букIана Петровское.

1857 соналъ гьеб бакI кIодолъана ва гIадамал цIикIкIана, цинги гьелъие шагьаралъул статус щвана, ва цIарги кьуна порталъул шагьар Петровск абун, гьедин цIар кьеялъеги гIиллалъун лъугьана 1722—1723 соназда Персиялде кIанцIизе унаго, Пётр I-сесул аскариял гьанир чIеялда бан.

1918 соналъул 15 ноябралъ, гьеб заманаялъ вукIарав Дагъистаналъул бетIер Тарковскиялдаса НухI-Бегил амруялдалъун, шагьаралъул цIар хисун гьелъие кьуна Шамилил Хъала шагьар абураб цIар. Гьебги букIана кIудияв имам Шамил халкъазул рекIелъа инчIого вукIиналъул мурадалда гьабураб хIалтIи..

1921 соналъул 14 маялъ Дагъистаналъул савраталъул комимтеталъул амруялдалъун МахIачхъала лъугьана ДАССРалъул тахшагьарлъун ва цIарги хисана МахIачхъала абун, Унсоколоса савратчи МахIач ДахIадаевги кIодо гьавун..

Жакъа къоялда жаниб шагьар бугеб бакI, мугIрузул халкъазда гьоркьоб лъалеблъун букIана Гьоркьохъел гIасрабазул заманаялдасанго, Анжи-Хъала абураб цIаралда гъоркь — гьелъул магIнаги ккола «луълуъалъул хъала» - абураб, лъарагI мацIалдаса буссинабуни.

Москва

Москва (гІур. Москва́) ккола Россиялъул тахшагьар.

ГIаламалдаго бищун цIикIарал гIадамазул къадар бугел 10 шагьараздасан ккола.

Шагьар буго Москва гIоралда, Бакъбаккул-Европаялъул лабаллъиялъул бакьулъ, Окаялда ва Волгаялда гьоркьо бугеб бакIалда. Федерациялъул субъект гIадин Москваялъул гIурхъода руго Москва ва Калуг областал.

Петербур

Петербур (Санкт-Петербу́рг) 1914 cоналъул 31 августалдаса бахъараб 1924 соналъул 26 январалда швезегӀан — Петрогра́д, 1924 соналъул 26 январалдаса 1992 соналъул 16 май швезегӀан (5 сентябр 1991 сон) — Ленингра́д) — ГIурус пачалихъалъул Мухъалъул тахшагьар, Шималгун-Магърибияб федералияб округалъул ва Ленинград областалъул административияб центр.

Республика Македония

Македо́ния Жумгьурият (макед. Република Македонија [rɛˈpublika makɛˈdɔnija]) — Европаялъул къилабгун-бакъбаккуда Балкан бащадчІинкІилъиялда бугеб, ралъдахъе нух гьечІеб пачалихъ. ЦМГІялда гъорле уна букІараб югосла́виялъул Македо́ния Жумгьурият гІадин. Шималалъул гІорхъода мадугьаллъи гьабула кинацаго тасдикъ гьабичІеб Косово Жумгьуриятгун ва Сербиягун, магърибалда — Албаниягун, къилабалда — Грециягун, бакъбаккуда — Болгъариягун.

Тахшагьар — Скопье.

Пачалихъалъулаб мацІ — македон.

Толстой, НикIалаил Лев

НикIала́ил Лев Толсто́й (гьавуна 1828 соналъул 28 августалъ, Ясная Поляналда, Тульск губерния, ГIурус империя — хвана 1910 соналъул 7 ноябралъ, Астапово станциялда, Рязан губерния, ГIурус империя) — бищун машгьурал гIурус хъвадарухъабаздасан ва философаздасан цояв, дунялалдаго къуватав махшелалъун хъвадарухъанлъун жив рикIкIулев. Севастопалалда ккараб рагъалъул гIахьалчи. Публицист, динияв дагIватчи, толстовствоян абураб динияб гIаркьел баккиялъул гIилалъун ккарав философ. Петербургалъул гIелмабазул академиялъул гIахьалчи (1873), бацIадаб мацIалъул къиматав академик (1900).

ГIурус адабияталъул бетIерлъун рикIкIунев хъвадарухъан. Лев Толстойил творчествоялъ байбихьана гIурус ва дунялалъул реализм цебе тIеялъул этап.

Туршунай

Туршунай (лъар. Туршунай) — ккола Дагъистан жумгьурияталъул Бабаюрт мухъалъул росу.

Фонд Викимедиа

Фонд Викиме́диа - ккола жиндие хайир щолареб фондлъун, ва жиндица кумек гьабулеблъун гьал хадусел проектазе: Википедия, Викикъамус, Викицитата, ВикитІехь, Викимактаб, Викидалил, Викигъамас, Викибаян, Викитайпа, Викихарбал, ВикижамигI, Инкубатор Викимедиа, Мета-вики ва гьеб ккола нухмалъи гьабулеблъун хІалтІи чІезе тараб энциклопедияб Nupedia проекталъе .

«Фонд Викимедиалъул» штаб-квартира буго Сан-Франциско шагьаралда, Викимедиалъул проектазда хадуб хал ккола Калифорния штаталъул законаз.

Бищунго цебетIун-щущан унеб гьеб гIуцIцIиялъул проект ккола эркенаб энциклопедия Википедия, гьебги буго 10 бищун гIемер гIадамал жани лъугьунеб веб-сайтаздасан цояб.

ХӀамзатил Расул

ХӀамза́тил Расу́л яги Расу́л ХӀамза́тов (гьавуна 1923 соналъул 8 сентябралъ - хвана 2003 соналъул 3 ноябралъ) - ккола магӀарулазул шагӀир, Дагъистаналъул АССРалъул Халкъияв шагӀир (1959), публицист ва сиясатчи. 1944 соналдаса нахъе ВКП(б)-ялъул член.

Къамусазул тайпаби
активиял • антонимазул • грамматикияб • диалеказул • идеографияб • къватӀиса рачӀарал рагӀабазул • обратнияб • орфографияб • орфоэпияб • паронимазул • синонимазул • рагӀабилъигӀиялъул • абревиатурабазул • магӀнабазул (толковый) • частотнияб • энциклопедияб • этимологияб

Цоги мацIазда

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.