Чин

Чиналъул Халкъияб Жумгьурият (ЧХЖ) (чин. гІадат. 中華人民共和國, бигь. 中华人民共和国, пинйин: Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó, палл.: Чжунхуа Жэнмин Гунхэго), къокъго Чин (чин. гІадат. 中國, бигь. 中国, пинйин: Zhōngguó, палл.: Чжунго), (гьединго цебе магӀарулалъ халтӀихабулаан Хатай-Хутай абунги), — ккола Бакъбаккул Азиялда бугеб пачалихъ. Гьелъул гӀорхьода руго Монголия, Россия, Шималияб Корея, Хъазахъистан, Киргизия, ТІажикистан, Афгъанистан, Хиндистан, Непал, Бутан, Мьянма, Вьетнам, Лаос, Филиппинал ве Джнанубияльул Корея. ГӀадамазул кьадар - 1347374752 гӀадамал.

Тахшагьар - Пекин. Байрахь-багӀараб кьер, КӀудаб МоцӀ ве унку моцӀал. 9596960 км - Чинозу ракь. Юань-Чинозу хуруш. Чинозу ЖамагӀатозу ЖумхӀурият. Ху Цзиньтао - Чинозу президент.

Азия

А́зия — бищун кІудияб дунялалъул бутІа, Европагун цадахъ къани гьеб кІиялъго гІуцІцІула Евразия континент. Гьелъул площадь (чІинкІиллъабигун цадахъ) — гІага-шагарго 43,4 млн км². Халкъалъул къадар — 4,2 млрд чи (2012) (60,5 % дунялалъул халкъалъул). Азия ккола дунялалда бищун цебе тІолеб бугеб икълимлъун..

Азиялъул пачалихъазул сияхІ

Гьаб буго Азиялда ругел, жодохъго кверщел-ихтияр бугел ва жал цогидазда рарал пачалихъазул сияхI.

Россия Азиялъул пачалихъазул сияхІалда гъорлъе бачиналъул сабаб ккола, гьеб пачалихъалъул цIикIкIунисеб бутIа Азиялда букIин (гьедин бугониги пачалтхъалъул цIикIкIунисеб халкъ Европаялъул рахъалда буго). Туркияги Хъазахъистанги европаялъул пачалихъазда гъорлъ рикIкIуна гьеб материкалда кколеб бутIа гьел пачалихъазул дагьаб букIаниги. ТIубанго яги бутIа европаялъул пачалихъазда гьоркьоб рикIкIуна Азарбижаналъул ва Гуржиялъул (Европаяллъулги Азиялъулги гІорхъи по КІудияб Кавказалдасан рикIкIани, гьеб кIиябго пачалихъалъул цIикIкIунисел ракьал Европаялда ккола), ва ЕЦялде гъорлъе унеб Кипр жумгуьриятги, но географияб къагIидаялда борцани тIубанго Азиялде гъорлъе унеб.

Африка

А́фрика — Евразиялдаса хадуб дунялалъул кІодолъиялъул рахъалъ кІиабилеб континент; хьундасеб рахъалъ Африка ккураб буго Ракьдагьоркьосеб ралъадалъ, БагІараб ралъадалъ — хьундасебгун бакъбаккул рахъалда, Атлантикияб ралъадалъа бакътІерхьудаса ва Гьиндустаналъул океаналъ бакъбаккудаса ва бакъда рахъалдасан. Африкаян гьединго абула дунялалъул бутІаялъул цоялде, жинде гъорлъе Африка метерикги ва гьелда аскІор ругел чІинкІиллъабиги унеб. ЧІинкІиллъаби рикІкІинчІого, Африкаялъул гІатІилъи буго 29,2 млн км², чІинкІиллъабигун цадахъ — 30,3 млн км²-ялде гІагарун; гьелдалъун, Африкаялъ ккола дунялалъул гІаммаб тІадрахъалъул 6 %-ги ва ракъдаллъиялъул тІадрахъалъул 20,4 %-ги. Африкаялда буго 55 пачалихъ.

Африкаялъул халкъалъул къадар буго миллиард чиясде гІагарун. Африка рикІкІуна тІоцеве гІадан вижарав бакІлъун.

Африкалъул континент къотІула экваторалъ ва гІемерал гьава-бакъалъул зонабаз; гьеб ккола цІохІо бугеб континент, жибги шималияб субтропикияб зонаялдаса бахъараб жанубияб субтропикияб зонаялде щвезегІан бугеб. Гьоркьоса къотІулареб гІазу-цІадалги лъалъалъулги — гьединго цІоромугІрулги ва мугІрузул системаялъул лъел горизонталъулги — гІунгутІи букІиналъ, гьава-бакъалъул тІабигІияб рекъезаби ралъадазул ва океаналъул рагІаллъиязда хутІизегІан гьечІо кибиниги.

Маданияталъулал, экономикаялъулал, сиясаталъулал ва жамгІиял суалал лъазаби тІубазабула африканистика гІелму.

Бакъда Гьиристан

Бакъда Гьиристан яги Къиблаяб Осе́тия (осет. Хуссар Ирыстон, гурж. სამხრეთი ოსეთი) — Кавказалда бугеб цо-цояца гурони рикІкІинчІеб пачалихъ

Вьетнам

Вьетнам (гӀурус мацӀ - Вьетнамская Народная Республика) - Азиялда бугеб хӀукумат. Вьетнам гӀорхьода руго Чин, Лаос. ГӀадамазул къадар - 90 000 000 гӀадамал. 331 221 км - Чинозу ракь.

ГIарабазул Цолъарал Имаратал

ГIарабазул Цолъарал Имаратал къокъго ГIЦИ — ккола Азиялда бугеб гӀарабазул пачалихъ.

ГIиракъ

ГӀиракъ (гӀар. العراق‎‎), официалияб куцалда — Респу́блика ГІира́къ (гӀар. جمهورية العراق‎‎, сорани کۆماری عێراق, арам. ܩܘܼܛܢܵܐ ܐܝܼܪܲܩ) - Азиялъул бакътІерхуьда бугеб пачалихъ.

Ракь - 435,052 кв. км. Гъиракъалъул ракь бикьун буго 18 мухIафазалде (губерниязде). Ракьалъул рахъалъ гьелъ ккола дунялалда 57-леб бакI.

ГӀадамазул къадар (2005 соналъул баянал) 28,1 миллион чи. ГIадамазул 96 процент ккола бусурбаби, 4 процент гӀечӀеб къадар буго насраниязул (ай христианазул), хутӀарал (ягьудиял ва гь.ц.) цо проценталъул къадаралдаса дагьал руго. Тахшагьар ккола Багъдад.

МацӀал: гІараб ва курд мацІал.

ГIурус пачалихъ

ГIурус пачалихъ (гІур. Россия яги Российская Федерация) ккола Европалъул машрикъалда ва Азиялъул шамалда бугеб хӀукумат. Гьеб ккола дунялалдаго бищун кIудияб хIукумат (17 098 200 км² - дунялалъул кинабго ракьалъул 11,46%). 2010 Россиялъул гIадамазул къадар рикIкIуна 141 914 509 чиясда бащадаблъун ва гьеб къадаралъул рахъалъ киналго хIукуматазда гьоркьоб ккола 9-леб бакI.

Россиялда пачалихъияб мацI ккола гIурус мацI. Россиялъул тахшагьар буго Маскав. Россиялда 11 шагьар буго жидер гIадамазул къадар 1 миллионалдасаги цIикIкIараб: Маскав, Петербур, Новосибирск, Екатеринбург, Нижний Новгород, Хъазан, Самара, Омск, Челябинск, Доналда Ростов, Уфа.

Россиялъул гӀорхъаби руго 20 хIукуматалъулгун (дунялалда бищун гIемераб къадар), гьезул - ракьалдасан 16-ялъул: Норвегия, Финляндия, Эстония, Латвия, Литва, Полония, Белорусия, Украина, Абхазия, ЦIор, Джанубиялъул Осетия, Азарбижан, Хъазахъистан, Син, Монголия, Шималияб Корея; ралъдалъан – Даниялъулгун, Канадаялъулгун, Япониялъулгун ва АЦШялъулгун. 1991 Советияб Союз биххун хадусан Россиялъ ккуна ДМОалъул Совет Безопасностиялда гьелъул бакӀ.

Исраил

Исраил яги Исраил хlукумат (гIараб мацIалда:دولة إسرائيل; гIибрит мацIалда: מדינת ישראל), ккола Бакъбаккуда, бусурманаб гӀарабазулаб пачалихъ ПилистІиналъул ракьалда гӀуцӀараб жугьутӀазул динияб пачалихъ. Исраил гIорхъода руго, Ливан, Шам, Урдун, ва Мисир хIукуматал.

Жакъа къоялда жаниб, Исраилалъул гIадамазул къадар бахуна 7 миллион чиясде. Гьезул цIикIкIунисеб бутӀа жугьутІал руго.

Исраилалъул тахшагьар - Тел-Абиб буго.

Кипр

Респу́блика Кипр (грек. Κυπριακή Δημοκρατία, тур. Kıbrıs Cumhuriyeti) — Ракьдагьоркьосеб ралъадалъул бакътIерхьудехун кколеб чІинкІиллъиялъулаб пачалихъ. 2004 соналъул 1 маялдаса байбихьун Евроцолъиялъул гIахьалчи-пачалихъ.

Официалияб куцалда Кипр Жумгьурияталъ жаниб бачун буго 98 % Кипр чІинкІиллъиялъул ракьал (хутІараб 2 %-алда кверщел гьабун буго Акротири ва Декелия абурал бритІаниялъул рагъул базабаз), гьединго аскІар ругел чІинкІиллъаби Агиос Георгиос, Геронисос, Глюкиотисса, Кила, Киедес, Кордилия ва Мазаки. ХІакъикъаталда 1974 соналдаса хадуб чІинкІиллъи бикьана лъабго бутІаялде: чІинкІиллъиялъул ракьазул 60 % кверщел гьабула Кипр Жумгьурияталъул тІалъиялъ (аслияб куцалда греказ гІумру гьабун бугеб), 38 % — Туркиялъул Северияб Кипралъул Жумгьурияталъ (аслияб куцалда туркаца гІумру гьабун бугеб), 2 % — БритІаниялъул яргъид гІуцІарал къуватаз. ТСКЖ рикІкІун буго Абхазиялъ ва Туркиялъ жибго жиндаго чІараб пачалихълъун.

Къажар

Къажар (Азарбижан) - Къажар Жумгьурият

КъатІар

Къа́тІар расмияб куцалда — Пачалихъ КъатІар (гӀар. دولة قطر‎‎ Да́влат Ка́тар) — Азиялъул жанубиябгун бакътІерхьул рахъалда, КъатІар абулеб бащадаб чIинкIиллъиялда бугеб пачалихъ. ГIорхъи гIахьал гьабула СагӀудиязул ГӀарабиялъулгун жанубияб рахъалъ, ва хутIарал рахъал чурула Пурсазул ралъдал квачІалъ. Шималиябгун бакътIерхьул рахъалъан ралъдалаб гIорхъи гIахьал гьабула БахІрайналъулгун, жанубгун бакъбаккул рахъалъан — ЦГІЭ. Тахшагьар — ДавхІа.

КъатІар ккола дунялалдаго — 3-еб пачалихълъун тІабигІияб газалъул нахърателалъул рахъалъ, дунялалда 6-еб пачалихълъун жиндица тІабигІияб газ къватIисел улкабазде кьолеб ва бищун гIемераб нарт къватIисел пачалихъазде экспорт гьабулеблъунги (21-еб бакI дунялалдаго). Гъорлъе уна ОПЕК организациялда.

СагІудиязул ГІарабия

СагIудиязул ГIарабия яги СагIудиязул ГIарабазул Къираллъи (гIараб мацIалда:المملكة العربية السعودية; al-Mamlakah al-ʻArabīyah as-Saʻūdīyah), ккола гIарабазул бащдабчIинкIиллъиялда бугеб пачалихъ. СагIудиялъул гIорхъода руго, Кувайт, Имаратал, Урдун, ГIиракъ, КъатIар ва Йаман хIукуматал. Гьединго СагІудиялъул ракьал чурула ГІарабазул ралъдал квачІалъ хьундабгун-бакъбаккудасан ва БагІараб ралъдаца — бакътІерхьудасан. Жакъа къоялда жаниб, СагIудиялъул гIадамазул къадар бахуна 27,136,977 миллион чиясде. Бусурбабазул къадар бахуна 99,9 % ялде.

СагIудиялъул тахшагьар - Ар-Рияд буго.

СагIудиязул ГIарабиялде гьединго абула «КІиябго хІарамалъул ракь» - абун, гьениб Маккагун Мадина букІиналъ. Гьеб пачалихъалъул къокъаб цІар гІараб мацІалда — ас-СагІудия (гӀар. السعودية‎‎) - абун буго.

ЦІакъ цІикІкІараб нартил нахърателалгун СагIудиязул ГIарабия ккола — Нарт къватІибе кьолел пачалихъазул гІуцІиялъул аслияб пачалихълъун. 2009 соналъ гьелъ кІиабилеб бакІ ккун букІана (Россиялдаса хадуб) нарт бахъиялъе ва гьеб къватІибе кьеялъе. СагІудиязул къватІибехун бугеб бича-хисиялдаса 95 % ккола нарт къватІибе кьеялъ ва гьебги ккола пачалихъалъул хайиралъул 75 %.

Туркия

Ту́ркия яги Турк (тур. Türkiye), официалияб куцалда Туркиялъул Жумгьурият (тур. Türkiye Cumhuriyeti) — аслияб куцалда Бакъдасебгун-БакътІерхьул Азиялда, ва цо-цо бутІа (гІага-шагарго 3 % ракьалъул, 20 % халкъалъул) — Бакъдасебгун-Бакъбаккул Европаялда бугеб пачалихъ. ГІуцІана 1923 соналъ ТІоцебесеб дунялалъул рагъда ГІусманиязул империя къун хадуб ва гьеб бикьиялъул хІасилалда, ва турк миллаталъул гІадамаз гІумру гьабун ругел ракьал хасаб турказул миллияб пачалихъалде сверизабун хадуб. 2015 соналда жаниб халкъалъул къадар бахунеб буго 77 695 904 чиясде, ракь — 783 562 км². Дунялалда гьелъ ккола 18-еб бакІ халкъалъул къадаралъул рахъалъ ва лъебералда налъабилеб бакІ ракьалъул рахъалъ. Пачалихъалъулаб майІ — турк.

Турция ккола динамикияб куцалда цебетІолеб экономикаялъул къайи-матахІ гьабулеб индустриалияб пачалихъ. Бича-хисиялъул бажари буголъиялъул баршалъиялде (БББ) данде ккун халкъалъул цо чиясе ГІЖП-лъул къадар бахуна 19 6100 долларалде лъагІалида жаниб (2014). 2014 соналда БББ-ялъул рахъалъ Турциялъул ГІЖП бахана 1508 млрд долларалде.

Улкаялъул ракьазул цІикІкІунисеб бутІа ккола Анатолиялъул бащадаб чІинкІиллъиялде ва Эрменистаналъул мугІрузул тІалъиялде, дагьаб — Балканалъул бащадаб чІинкІиллъиялде ЧІегІер ва Ракьдагьоркьосеб ралъадазда гьоркьоб.

Турциялъ гІурхъи цо гьарула бакъбаккудасан Гуржиялъулгун, Эрменистаналъулгун, Азарбижаналъулугн ва Ираналъулгун; къиблаялдехун — ГІиракъалъулугн ва Сириялъулугун; бакътІерхьудахун — Грециялъулгун ва Болгариялъулгун. Улкаялъул рагІалда буго ункъго ралъад: ЧІегІер, Ракьдагьоркьосеб, Эгей ва Мармар ралъадал.

2000 соналъ Турциялъул Жумгьурияталъе щвана Евроцолъиялъул гІахьалчи-пачалихълъун лъугьине кандидат-пачалихъалъул официалияб статус. Турция ккола НАТО-ялъул гІахьалчи-пачалихъ 1952 соналдаса бахъун.

Туркменистан

Туркменистан (туркм. Türkmenistan) — Гьоркьохъеб Азиялда бугеб пачалихъ. ГІурхъи цояллъун ккола Афгъанистан ва Иран жанубияб рахъалда, Хъазахъистан ва Узбекистан шималияб рахъалда, ва Хазар ралъад гъарбияб рахъалда. Гьеб ккола ЦМГІ-ялда гъорлъе унеб пачалихълъун 1992 соналъул 2 марталдасан байбихьун. Тахшагьар — ГІашкъабад.

Хъазахъистан

Хъазахъиста́н (хъаз. Қазақстан [qɑzɑqˈstɑn], официалияб куцалда Хъазахъиста́н Жумгьурият, хъаз. Қазақстан Республикасы) — Евразиялъул ракIбакьулъ бугеб пачалихъ, жиндир цIикIкIунисеб бутIа Азиялда ва дагьаб Европаялда бугеб. Гьеб ккола Каспиялда, Гъоркьа Волгаялъул рагІалалда, Уралалда, Сибиралда, Синаялда ва Гьоркьохъеб Азиялда гьоркьоб.

Хъизихъ

Хъизихъ (гурж. საქართველო) хIукумат буго Дагъистаналдаса бакътIерхьул рахъалда. Гьеб хIукуматалъул 70 азарго кв. км. ракьги ва 4,5 млн. гIадамазул къадарги буго. Аслияб хIалалда гьаниб гIумру гьабула хъузхъуз, цIамгIалаз, къажараз, гьирияз, падараз, буртияз ва магIарулаз.

Хъизихъалда гъорлъе уна ГIачIаристан, Бакъда Гьиристан ва Абхаз автономиял улкаби. ТIадежоялъе Кахет улкаялда гIумру гьабула магIарулаз. МагIарулазул росаби руго Алазан гIоралъул мекъаб рахъалда. Гьел ккола Гургинросу (Тиви), Росохъ (Чантлискуре) ва Хъаладухъ (Сарусо) росаби ва Лагадухъ шагьаралъул цо авал.

ЦIамухъ

ЦIамухъ ялъуни Эрменистан (цІам. Հայաստան; гІур. Армения) — Кавказ мугIрияталда бугеб хIукумат. ГIадамазул къадар 3 миллионалде бахула. Гьезда гьоркьоса 99% ккола цIамгIалал. ХутIарал гьеб миллаталъул чагIи тIолабго дуниялалъул ракьазда тищ-тищун руго.

Шам

Шам (Сирия) яги Шамалъул ГIарабазулаб Жумгьурият (гIараб мацIалда:الجمهورية العربية السورية; аль-Джумгьури́йя аль-ГIараби́йя ас-Сури́йя), ккола Бакъбаккуда бугеб гIараб пачалихъ. Шамалъул гIорхъода руго, Лубнан, Исраил, Урдун, ГIиракъ ва Туркия хIукуматал.

Жакъа къоялда жаниб, Шамалъул гIадамазул къадар бахуна 20,2 миллион чиясде. Гьезул бащдаялдаса цIикIкIарал чагIи бусурбаби - суннитал руго. ХутIараб бащдаб халкъ буго батIи-батIиял диназда, гьездаса руго: шигIаял, гIалавиял, ва насраниял.

Шамалъул тахшагьар - Димишкъ буго. Гьеб буго дунялалдаго, бищун некIсияб тахшагьар.

Цоги мацIазда

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.