БакътІерхьул рахъ

БакътІерхьул рахъ — бакъбаккул рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.

МагIарул мацIалда бакътІерхьул рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — БТІ хIарпал бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — W хIалтIизабула (латин west абураб рагIиялдасан).

Compass Rose English West

МугъчІваял

  • БакътІерхьул рахъ // Брокгаузил ва Ефронил ГьитӀинаб энциклопедияб къамус: 4 томалда. — СПб.. — 1907—1909.
Дунялалъул рахъал
  Север  
БакътІерхьул рахъ Compass Rose Russian North Бакъбаккул рахъ
  Къиблаяб рахъ  
Бакъбаккул рахъ

Бакъбаккул рахъ — бакътІерхьул рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.

МагIарул мацIалда бакътІерхьул рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — ББ хIарпал бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — E хIалтIизабула (латин east абураб рагIиялдасан).

Бакъдасеб рахъ

Бакъдасеб рахъ — хьундасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.

МагIарул мацIалда бакъдасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — Б хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — S хIалтIизабула (латин south абураб рагIиялдасан).

ГIусман I

ГІусма́н I Гъази́ (гІусм. عثمان غازي‎ — Aŝmâân Ğaazi, тур. Gazi Osman Paşa, Birinci Osman) — ТІадегІанаб ГІусманияб пачалихъалъул Улубей, Эртогърул бейил гъараваш ХІалимае (Хайме) гьавурав вас. Гьев гьавуна Сёгют шагьаралда 1258 соналъ.1281 соналъ ГІусманихъе бачІана жиндирго инсудасан, Фригиялде гочарал турказул ордабазда тІад ханлъи гьаби. Гьесде гІунтІизабун турказде ахІизе лъугьана хадубккун гІусманиял туркал яги гІусманиял абун цІар.

1299 соналъ сельджуказдаса жиндирго гьитІинаб пачалихъ батІа-тІей лъазабуралдаса хадуб ва султІан абураб титул къабул гьабун хадуб, ГІусман лъугьана ГІусманиязул империялъе кьучІ лъурав султІанлъун. Заман инчІого гІусманияз рагъун бахъана ГьитІинаб Азиялъул кинабниги бакътІерхьул рахъ.

Гьев хвана 1326 соналъ.

Дунялалъул рахъал

Географиялда дунялалъул рахъ ккола — ункъго аслияб рахъазул цояблъун(север, къиблаяб рахъ, бакътІерхьул рахъ, бакъбаккул рахъ).

Север ва къиблаяб рахъал лъала Ракьалъул полюсаздалъун, бакътІерхьул ва бакъбаккул рахъал лъала бакъ баккиялдалъун ва гьеб тIерхьиялдалъун.

НекIсияб Египет

НекІсияб Еги́пет (н.-грек Αἴγυπτος и лат. Aegyptus рагІудасан), жиндирго букІараб цІар Та-кемет, Та-мери, Та-уи ва ц. (транслит. егип. tA-kmt, tA-mrj, tA-wy), Ке́ми, ккола даража тІадегІанаб на цІакъ кІудияб кІвар бугеб НекІсияб дуниялалъул цивилизациялъун, жибги Нил гІоралъул рагІалда, гьанжесеб Египеталъул пачалихъ бугеб бакІалда букІараб. НекІсияб Египеталъул цивилизация бачІуна тарихалда цебесеб Египеталдаги ва гІ. ш. 3100 с. н. щ. Египет Менесица (гІемерисев гьевги Нармерги цого чагІи ругин рикІкІуна) цолъилъазибиялдаги (Египеталъул аслияб заманлъаялда рекъон) хадуб.

НекІсияб Египеталъул тарихалъул буго 40 гІасру, гьеб тарих гІалимзабаз бикьула неслабазда цебесеб заманалдеги (ккола Тарихалда цебесеб заманалъул ахиралде), наслабазулаб заманалдеги (аслияб Египеталъул цивилизациялъул заман, 27 гІасруялъул халалъи бугеб), эллиназулаб заманалдеги (грекгун македониялъулгун жубай, Птолемеязул наслуялъул бетІерлъуда гъоркь), румалъулаб заман (НекІсияб Румалда гъорлъ, Румалъул империялъул цІакъ кІвар бугеб икълим хІисабалда). НекІсияб Египет букІараб заманалъул гІорхъабаз, гІалимзабаз тасдикъ гьабураб, жаниб бачуна VI аз.соналдаса н. щ. IV гІасруялде щвезегІан. Византиялъулабгун-копт заман (Византиялда гъорлъ, IV гІасруялдаса гІарабаз Египет кверде босараб VII гІасруялде щвезеІан) цебесеб гьоркьохъел гІасрабазде кколеб букІаниги, рикІкІуна НекІсияб Египеталъул букІараб заманалъул гІурхъабазда жаниб. НекІсияб Египеталъул цивилизация заманалъул рахъалъ ккола бищун кІудияблъун.

ЦІияб ханлъиялъул заманалда, Египет лъугьана кутакалда къуватаб империялъун, жиндир Нубиялдаса бахъараб Киликиялде щун, ГІагараб Машрикъалъул цІикІараб бутІаялда кверщел бугеб; гьелъие мутІигІал дунялалда ругел ругел гІадамазул 20 %.

Жиндир заманалда Египет гьединго букІана цогидар пачалихъазда гъорлъги: кверщел гьабун букІана ливиялъул ва нубиялъул гІадамаз, персаз, Александа Македонияс. Гьев хун хадуб гІуцІана Птолемеязул ханлъи, жибги н. щ. 30 соналде щвезегІан букІараб. Н. щ. 30 соналъ, Египет ана Румалде гъорлъе ва лъугьана гьелъул икълимлъун.НекІсияб Египеталъул цивилизация тІадегІанлъи букІана гьелъул гІурул жаниблъиялдеги Нилалъул дельтаялдеги ругьунлъиялъул хІасилалдалъун. Щибаб лъагІалил Нилалъул щвеялъги, жинца беэн гьабулеб гьарзаго жинда жо бижулеб хІариялдалъун Нилалъу рагІалда ругел ракьал, гьединго ракь хІалтІизаялъул мухІкканго гІуцІараб лъалъаялъул системаялъги рес кьолаан къваригІунелдаса цикІкІун могьол культураби гІезабизе, жидеца жамгІияб ва маданияталъулаб цебетІей чІезабулеб букІараб.

Египеталъул администрациялъ кІвар кьолаан Нилалъул жаниблъиялда ва гьелда аскІор ругел салул авлахъаздаги батІи-батІиял магІданал ва мнералал рахъиялде, гьединго жидерго, чияда бачІеб, хъвай-хъвагІиялъул система цебе тІеялъе, жамгІияб къагІидаялъ батІи-батІил жал раялъе ва хурул магІишаталъул проектазе,мадугьалихъ ругел ракьалгун даран-базаралул хурхеназе ва рагъул гІуцІиялъе, жибги Египеталъул цогидал ракьазда кверщел лъеялде буссараб. Гьеб хІалтІул гъира базабулеблъул ва гІуцІулеблъул рукІана хъвай-хъвагІи бацунел чагІазул бюрократияб аппарат, диниял хІаракатчагІи ва кагьинал, ва ПиргІавнил администрация, жидеца магІна гІадидго гІуцІараб диналъул ситстемалъул контексталда Египеталъул халкъалъул цахъ хІалтІи во цолъи чІезабулел рукІарал.Египтяназ гьабуна цивилизация, жиб цогиязда релъараб гьечІеб, жибго жиндаго чІараб, ва жиндир аслияб хасият хиси гьечІолъи бугеб. Египтяназул жал гІемерал ругел бергьенлъабазде гъорлъе уна батІи-батІиял магІданал ва минералал рахъи, геодезия ва конструкторияб техника, жидеца кутакал пирамидаби, кІалгІаби, ва обелискал гьариялъе квер бакъулел рукІарал; математикаялъул система, хІалбихьи бугеб ва цебе тІураб медицина, лъалъалъул система ва хурул магІишаталъул технология, тІоцебе хъорщол гьабураб гама, фаянс ва цІвер гьабиялъул техника, адабияталъул цІиял формаби; сиясат ва дунялалда тІоцебесеблъун рикІкІунеб ракълил къотІи. НекІсияб Египеталъ нахъе тана бечедаб ва щулияб ирс. Гьелъул искусство ва архетектура гІемер такрар гьабуна, гьелъул хазинаби руго дунялалъул батІи-батІиял бакІазда. Гьелъул монументазул хутІелаз гІасрабаз асар гьабуна сапарчагІазе ва хъвадарухъабазе. ЦІияб заманалъул байбихьуда Египтяназул ва европаялъул гІадмазул Египеталъул ирсалде бижараб интересалъги, гьелде бугеб хІурматалъги, гьединго гьарурал археологиял рухъа-хъваязги сабаблъул Египеталъул цивилизациялъул гІелмияб цІех-рех гьабуна ва кІудияб къимат кьуна гьелъул маданияб ирсалъе.

Сарир

Сарир (Серир) — аваразул мугІрузул Дагъистаналда букІараб гьоркьохъел гІасрабазул пачалихъ, VI - XI гІасрабазда жиб букІараб. Гьелъул хІакимзабазул дин букІана христианлъи.

Хьундасеб рахъ

Хьундасеб рахъ — бакъдасеб рахъалда дандебитІун кколеб дунялалъул рахъ.

МагIарул мацIалда хьундасеб рахъ къокъго хъвазе бокьани, гIицIго — Хь хIарп бихьизабизе бегьула, амма халкъаздагьоркьоб — N хIалтIизабула (латин nord абураб рагIиялдасан).

Цоги мацIазда

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.