Xipre

Xipre[1] (Griegu: Κύπρος, Kypros), oficialmente República de Xipre, ye una islla del mar Mediterraneu asitiada al sur de Turquía.

Ye un Estáu internacionalmente reconocíu, pero sólo remana los dos tercios del sur de la islla. El terciu norte ocupólu Turquía en 1974, instaurando la República Turca del Norte de Xipre. Esti caberu territoriu namái ta reconocíu por Turquía. La islla de Xipre ta allugada nel Mar Mediterraneu a 113 km al sur de Turquía, 120 km al oeste de Siria y 150 km al este de Grecia (islla Kastellorizo). Xipre ingresó como miembru de les Naciones Xuníes el 20 de setiembre de 1960.

Κυπριακή Δημοκρατία
(Kypriakí Demokratía)
Kıbrıs Cumhuriyeti
Bandera de Xipre
Bandera de Xipre
Lema nacional: Nun tien
Himnu nacional: Imnos pros tin Eleftherian¹
Situación de Xipre
Capital
 • Población
 • Coordenaes
Nicosia
200.686 (2001)
35°10' N 33°21' E
Ciudá más poblada Nicosia
Llingües oficiales griegu, turcu
Forma de gobiernu República presidencialista
Dimitris Christofias²
Independencia
 • Fecha
Del Reinu Xuníu
16 d'agostu de 1960³
Superficie
 • Total
 • % agua
Llendes
Costes
Puestu 160º
9.250⁴ km²
Despreciable
0 km
648 km
Población
 • Total
 • Densidá
Puestu 152º
1.103.790 (2005)
84 hab/km²
PIB (PPA)
 • Total (2005)
 • PIB per capita
Puestu 118º
US$ 16.745 millones
US$ 20.669
Moneda euro 5
Xentiliciu xipriota
grecoxipriota⁶, turcoxipriota⁷, angloxipriota⁸
Zona horaria
 • en branu
EET (UTC+2)
EEST (UTC+3)
Dominiu d'Internet .cy 9
Códigu telefónicu +357 10
Prefixu radiófonicu C4A-C4Z, 5BA-5BZ, P3A-P3Z, H2A-H2Z
Códigu ISO 196 / CYP / CY
Miembru de: XE, ONX, OSCE
Sitiu web del Gobiernu:

{{{web_gobiernu}}}

¹ La República usa l'himnu griegu mientres la RTNC usa l'himnu turcu.
² El norte tien un presidente de la RTNC aparte.
³ Non reconocida por Turquía, que sí reconoz a la RTNC.
4 De los que 5.895 km² tán nel sur y 3.355 km² nel norte.
5 Sustituyó a la llibra xipriota en 2009.
6 Los de la parte griega. 7 Los de la parte turca. 8 Los de la parte británica.
9 Na RTNC emplégase ".nc.tr".
10 Nel norte úsase'l códigu +90-392.

Historia

Cyprus lrg
MODIS Satellite Image of Cyprus

Xipre yá taba habitada nel Neolíticu. No cabero de la Edá de Bronce (1600 e.C.), yera un centru comercial visitáu davezu polos comerciantes de Micenes, que llevaren a la islla la cultura y el llinguax griegu. Los primeros yacimientos fenicios daten del 800 e.C. Xipre foi anexonada polos romanos nel añu 58 e.C.. Malapenes trelce años dempués, el cristianismu abellugóse na islla. Los refuxaos procedente d'Israel llevaron el xudaísmu a la islla nel sieglu I pero Adrianu prohibiólu nel añu 116 tres de sofocar una refriega. Tres la dixebra del Imperiu Romanu, Xipre tuvo baxo dominiu bizantín de mou cuasi ininterrumpíu per siete sieglos.

Los siguientes 300 años tuvo baxo mandatu compartíu de Bizanciu y los califatos árabes. Ricardu I d'Inglaterra, na so cruzada haza Tierra Santa, conquistó la islla en 1191 y cedióla a Guy de Lusignan, rei destronáu de Xerusalén. Ésti fundó una monarquía feudal que perduró mentanto la Edá Media. La conquista de la islla por parte de los turcos otomanos, conseñó l'entamu de una llarga dómina d'opresión, carauterizada poles continues refriegues populares.

Cyprus-districts-spanish
División política de Xipre

El 12 de xunetu de 1878, Gran Bretaña asumió'l control de Xipre, tres d'algamar un alcuerdu col sultán turcu que caltenía la soberanía de la islla. Na Primer Guerra Mundial, los británicos ficiéronse dueños de la islla pa cedé-yla a Grecia en 1915 y recuperala otra vegada en 1924. La voluntá de pertenecer a Grecia canalizóse per aciu de protestes y actos terroristes. En 1959 aprobóse la formación d'un gobiernu conxuntu, y un añu dempués, Xipre convertíase en República independiente, presidida pol arzobispu Makarios; pero'l baturizu popular nun aseló. Un güelpe d'estáu organizáu pola Guardia Nacional sirvió de sida a los turcos pa invadir la islla en 1974. Cuando se decretó l'altu'l fueu, un mes dempués de la invasión, los turcos ya teníen conquistao un terciu de la islla y proclamaren l'Estáu Federal Turcu, presidíu por Rauf Denktash magar que non tuvieren el vistu buenu internacional. Les negociaciones pa la rexunificación afáyense güei en día en puntu muertu dende la década de los ochenta.

Organización del Estáu

Los dos seutores que dominen el país, tienen un sistema de gobiernu propiu. Nel sur, caltiénse la vixencia formal de la Constitución de 1960 que güeyaba pola formación d'una Cámara de Representantes con 35 miembros griegos y 15 turcos. Sicasí, anguaño, la Cámara tien 56 miembros, toos ellos griegos.

En 2004 Xipre ingresó na Xunión Europea. Sicasí, l'aplicamientu del acervu comunitariu lléndase a la estaya sur de la islla, hasta que se faiga la rexunificación.

Anguaño, el Partíu Progresista de los Trabayadores de Xipre, nome del Partíu Comunista a partir de 1941 conocíu como AKEL, gobierna'l parllamentu. Siguen siendo partidarios de la rexunificación y de tar n'Europa.

Xeografía

KyreniaMountainRange
Monte Kyrenia

La islla pue dixebrase de norte a sur, en cuatro estayes xeográfiques desemeyaes: la rexón del monte Kyrenia, que s'estiende a lo llargo de 160 km pela costa del norte y la península de Karpas; nel suroeste de la islla írguise la cordolera montañosa de Troodos, qu'inclúi'l picu de mayor altor del país, el monte Olimpu o monte Troodos (1951 m); ente estes dos estayes estiéndese la meseta Mesaoriana, de 130 km de llargo y ente unos 25 y 50 km d'anchor, na que s'afayen les tierres más abondoses del país. Nel sureste estiéndese un altiplanu qu'amiya selemente a midida que s'avera a les fértiles llanaes costeres. El clima ye mediterraneu, con un promediu de lluvies 500mm añales, concentraes en gran midida nel iviernu.

El branu, en cambéu, el clima ye esco y cada añu hai seca nos ríos. La temperatura medio añal ye de 19°C. Los principales ríos ñacen nos montes de Troodos. El más llargu ye'l Pedieos, que percuerre haza l'este dica la desembocadura na baeda de Famagusta. El Karyoti flúi haza l'oeste y el Kouris haza'l sur. Alredor de la novena parte de la superficie ta tapecida de viesques, especialmente nos montes y la rexón de Paphos.

Población

Los xipriotes dixébrense en dos grees étniques: los griegos y los turcos. Los d'orixe griegu o grecoxipriotes son descendientes del mestizax ente los habitantes aboríxenes y los inmigrantes del Peloponesu, que colonizaren la islla nel 1100 e.C. A esti mestizax superpúnxose-y la postrera asimilación de desemeyaes civilizaciones qu'aportaren a la islla.

Los turcoxipriotes descienden de los otomanos, que conquistaren la islla nel 1571, y de los inmigrantes d'Anatolia, llevaos ellí pol gobiernu del sultán a partir de tala conquista. En 1974, la nueva folexada de la invasión turca provocó más xente d'orixe turcu que s'asitiaron nel norte. Darréu d'esto, 180.000 grecoxipriotes tuvieren que refuxase nel sur, entamando un procesu de concentración de la población.

Al rodiu del 75% falen griegu, mentanto que'l restu fala turcu. Ye avezao'l conocimientu del inglés

Demografía

Cyprus-demography
Tabla demográfica.

La migración ye un fenómenu común en Xipre, hasta l'estremu de qu'estímase qu'hai tantos xipriotes fuera de la islla como dientru d'ella. Tanto la declaración d'independencia de 1960 como la invasión turca de 1974, provocaron folexaes d'inmigrantes. Too ello, xunío a fautores como les perdes durante la guerra, y l'amenorgamientu de la natalidá, provocó un descensu de la población al rodiu del 5% ente 1974 y 1977. Dende entóncenes sigui siendo numberosa la cantidá d'habitantes que dexen la islla a la gueta de trabayu, sobro tou dica l'Oriente Prósimu.

Relixón

Predomina la mayoría griega, que prautica el cristianismu ortodoxu. En cambéu, los turcoxipriotes son na so mayoría musulmanes sunís. Hai tamién minoríes maronites, armenies, católiques y anglicanes.

Referencies

  1. Academia de la Llingua Asturiana (2010). Cartafueyos Normativos. Nomes de los países del mundu y de les sos capitales y xentilicios. ISBN 987-84-8168-500-8.

Enllaces esternos

1913

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

28 d'ochobre

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

7 de xineru

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

Acrotiri y Dhekelia

Acrotiri y Dhekelia (Acrotiri and Dhekelia, n'inglés y Ακρωτήρι και Δεκέλεια, en griegu) son dos Bases Soberanes del Reinu Xuníu en Xipre, antigua colonia de la Corona Británica. Les dos árees contienen bases militares habitaes por británicos, zones residenciales onde viven na so mayoría ciudadanos xipriotes, y terrenos cultivables.

Acrotiri allúgase al sur de la islla, cerca de la ciudá de Limassol. Llámasela tamién "Base Soberana Occidental" (Western Sovereign Base Area n'inglés). Más de 3.500 efeutivos de la Real Fuercia Aérea Británica y la Marina Real Británica tán destinaos na base; les sos xeres inclúin la collaboración colos Cascos Azules de la Organización de les Naciones Xuníes nel caltenimientu del procesu de paz.

Dhekelia o Base Soberana Oriental (Eastern Sovereign Base Area n'inglés) alcuéntrase nel sureste, cerca de Lárnaka, na llende cola autoproclamada República Turca de Xipre del Norte y de la ciudá de Famagusta, al pie de la zona llibre alministrada por Naciones Xuníes.

Edá de Bronce

La Edá del Bronce ye un periodu na civilización en que se desendolcó en metalurxa l'emplegu d'esti metal, resultáu de mecer cobre y estañu. Foi inventáu n'oriente mediu haza'l IV mileniu e.C. sustituyendo al Calcolíticu aunque n'otros llugares ésta última edá foi desconocida y el bronce sostitui direutamente al periodu Neolíticu. Nel África prieta, el Neolíticu ye seguíu de la Edá de Fierro.

La fecha d'adopción del bronce varía según les cultures:

N'Asia central el bronce llega alrodiu del 2000 e.C. n'Afganistán, Turkmenistán, ya Irán.

En China, adóptalu la dinastía Shang.

Nel mar Exéu establezse un área de intensu comerciu del metal en Xipre, onde esistíen mines de cobre, l'estañu trayíase incluso de les islles britániques.

La navegación foi desenrrollada d'aquella.

L'imperiu minoicu apaeció gracies a esti comerciu, sostituyíu más tarde pol micénicu.

N'Europa central , esta edá introduxose faza'l añu (1800-1600 e.C.), seguida del periodu del bronce mediu (1600-1200 e.C.), caracterizáu polos entierramientos en túmulos, que demuestren un altu grau d'estratificación social.

El Bronce tardíu desendólcase faza'l (1300-700 e.C.), caracterízase pola amburienta de los calabres, práutica que continúa en Polonia hasta l'añu 500 e.C. dientro yá de la Edá de Fierro nel periodu cultural Hallstatt, (700-450 e.C.).

Euru

L'euru (EUR o € ISO 4217 ) ye la moneda única de 19 de los 28 países de la Xunión Europea dende l'1 de xineru de 1999.

Griegu

El griegu ye una llingua indoeuropea con más de 3.000 años d'historia y estrémase ente griegu clásicu y griegu modernu o demotikí. El clásicu foi la llingua oficial de Grecia hasta 1976 añu en que la fin de la dictadura de los coroneles fixo que'l demóticu s'impusiere definitivamente. Tamién ye oficial na fastera griega de Xipre.

Esti idioma escríbese n'alfabetu griegu.

Ilesia Ortodoxa

La Ilesia Católica Apostólica Ortodoxa ye una comunidá cristiana que la so antigüedá, según la tradición, remóntase a Xesucristu y a los dolce apóstoles, a traviés d'una non torgada socesión apostólica. Ye la tercera de les tres grandes ilesies o comunidaes cristianes, xunto cola Ilesia Católica Romana y el conxuntu d'ilesies protestantes, y cunta con aprosimadamente 215 millones de fieles en tol mundu. La Ilesia Ortodoxa ye la heriede de toles comunidaes cristianes de la metá oriental del Mediterraneu. La so doctrina teolóxica afitóse nun riestra de conceyos, de los que los más importantes son los Siete Conceyos Ecuménicos, que tuvieren llugar ente los sieglos IV y VIII. Tres dellos desalcuentros y resmes, la Ilesia Ortodoxa separtóse de lo qu'anguaño ye la Ilesia Católica na denomada Cisma d'Oriente y Occidente, el 16 de xunetu de 1054. El cristianismu ortodoxu espardióse per Europa Oriental gracies al prestixu del Imperiu Bizantín y a la xera de numberosos grupos misioneros.

La Ilesia Ortodoxa ye una de les tres comunidaes cristianes más grandes xunto a la Ilesia Católica y les Ilesies Evanxéliques. Cunta con 250 millones de fregueses en tol mundu.

Ye'l resultáu de la primer gran cisma del cristianismu nel añu 1054, que separtó los fregueses en católicos y ortodoxos como consecuencia de les griesques polítiques qu'había d'aquella ente l'Imperiu Romanu d'Occidente (que ficó católicu) y l'Imperiu Romanu d'Oriente (ortodoxu).

Ente los países ortodoxos más importantes tán Rusia, Ucraína, Bielorrusia, Rumanía, Serbia, Montenegru, Bulgaria, Macedonia, Grecia y Xipre.

Indonesia

La República d'Indonesia ye un gran archipiélagu asitiáu ente la penísula del Sudeste Asiáticu y Australia, ente los océanos Índicu y Pacíficu. Indonesia llenda con Malasia na islla de Borneo, Papúa Nueva Guinea na islla de Nueva Guinea y Timor Oriental na islla de Timor.

Kosovu

Kosovu; en serbiu Косово и Метохија, n'albanu Kosovë o Kosova) ye una rexón asitiada nos Balcanes. La república de Kosovo declaróse independiente en 1990, pero l'únicu país del mundu que la reconoció foi Albania. Anguaño ye oficialmente una provincia autónoma de Serbia, anque ta alministrada poles Naciones Xuníes dende la Guerra de Kosovo.

Tien una superficie d'alredor de 10.000 km² y unos 2 millones d'habitantes. La población compónse mayoritariamente d'albanos (88%) y serbios (7%). Otres minoríes son los musulmanes eslavos, arrumanos y turcos, que representen caúna alredor del 1% de la población total.

Anque son anguaño minoritarios en Kosovo, esta rexón tien una importancia simbólica especial pa bona parte de los serbios, que la consideren el berciu del so pueblu. En 1389 foi l'escenariu de la batalla del campu los nerbatos (Kosovo polié), na que los serbios, aliaos a otros pueblos balcánicos, llucharon escontra l'imperiu otomanu. Tres l'agresión internacional empobinada polos Estaos Xuníos en 1999 millares de serbios foron obligaos a dexar Kosovo.

Kosovo ye una rexón serbia alministrada pola ONX dende 1999. El 17 de febreru de 2008 declaró la so independencia de forma unillateral, siendo reconocida por Estaos Xuníos y la Xunión Europea menos Xipre, Eslovaquia, Rumanía y España que se sumaron asina a Serbia y Rusia.

Malasia

Malasia ye un país allugáu nel sureste asiáticu. Consiste de dos partes separtaes pol Mar de la China Meridional: Malasia Peninsular na península malaya, arrodiada al norte por Tailandia y al sur por Singapur; y Malasia del este, la parte norte de la islla de Bornéu, arrodiada pol sur d'Indonesia y endolcando ensembre el pequeñu enclave de Brunéi hacia'l norte. Malasia ye uno de los miembros fundadores de l'ASEAN.

Oriente próximu

L'Oriente Próximu ye la rexón del Oriente más cercana a Europa. Nun hai acuerdu dengún sobre l'afitamientu de les sos llendes, pero nel so usu más restrinxíu identifícase con Asia suroccidental y los países de Turquía, Xipre, Siria, El Líbanu, Palestina, Israel, Xordania, Arabia Saudita, Iraq, Irán, Kuwait, Baḥréin, Qatar, Emiratos Árabes Xuníos, Omán y Yeme.

Suel allugase nel nomáu Oriente Mediu, anque dengún de los dos términos ta perfechamente definíu.

República Turca de Xipre del Norte

La República Turca de Xipre del Norte (en turcu: Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) ye un estáu de facto, que controla'l terciu norte de la islla de Xipre, nel Mediterraneu oriental. La so capital ye Nicosia, (denomada Lefkoşa), capitalidá que comparte cola República de Xipre.

Turquía ye l'únicu país que la reconoz; tolos demás gobiernos y les Naciones Xuníes reconocen la soberanía de la República de Xipre sobre toa la islla. La Organización de la Conferencia Islámica reconoz a la República Turca de Xipre del Norte como un estáu constituyente, baxo'l nome d'Estáu Turcu Xipriota.

Residencia oficial

Una residencia oficial ye la residencia na cual oficialmente establecer el Xefe d'Estáu, Xefe de Gobiernu, gubernamental o otres figures mayores. Ellos pueden o puede nun ser el mesmu llugar onde dirixen les sos funciones rellacionaes de trabayu.

Turcos

Los turcos son un grupu étnicu que forma la mayoría de la población de Turquía pero la so presencia nun ta llindada a dichu país. Los turcos de Xipre son un exemplu. (Ello ye que a los turcos de la Islla de Xipre, llamaos turcoxipriotes en castellán y Turkish Cypriots n'inglés, nel idioma turcu solámente y puramente refierse como Kıbrıs Türkleri que vien significar "Los turcos de Xipre".) Amás de los pueblos túrquicos, hai dellos millones de ciudadanos y exciudadanos turcos que viven y trabayen fora de Turquía, especialmente en países d'Europa como Alemaña, Reinu Xuníu, Bulgaria, Holanda, Suiza, Bélxica y Austria.

Turquía

La República de Turquía (Türkiye Cumhuriyeti), o simplemente Turquía (Türkiye) ye un estáu asitiáu ente Asia (97% del so territoriu) y Europa (3%). La península d'Anatolia ente'l Mar Negru y el Mediterraneu forma'l "corazu" del país. Llenda'l noreste con Armenia, al norte col mar Negru, al oeste con Grecia, el mar Exéu y Bulgaria, al sudeste con Irán, y al sur con Iraq, Siria y el mar Mediterraneu y al este con Xeorxa y Azerbaixán.

Xunión Europea

La Xunión Europea (XE) (European Union (EU), n'inglés; Union Européenne (XE), en francés), ye la organización supranacional del ámbitu européu dedicada a incrementar la integración económica y política y a favorecer la cooperación ente los sos estaos miembros. La Xunión Europea nació el 1 de payares de 1993, fecha na que entró en vigor el Tratáu de la Xunión Europea, tamién conocíu como Tratáu de Maastricht, que foi ratificáu un mes enantes polos miembros de la Comunidá Europea (CE).

Col Tratáu de la Xunión Europea, dióse-yos la ciudadanía europea a los ciudadanos de caún de los estaos miembros.

Estaos
Dependencies
Rexón autónoma
Países con status discutíu

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.