Vocal media

Una vocal media ye un términu usáu en fonoloxía pa designar a una vocal con grau d'abertura media y que, por tanto, realízase fonéticamente como vocal semiabierta, entemedia o semicerrada. Les vocales medies más frecuentes son /y, o/ y daqué menos frecuentes son /ɛ, ɔ, ʌ, ə/.

El qu'una vocal pueda ser considerada media depende primero de too que la llingua tenga una serie de vocales zarraes /i, o, ɨ, .../ y una serie de vocales más abiertes que les medies. Y por tantu la etiqueta media namái s'aplica a fonemes non a soníos.

Nun tien de confundir se'l conceutu de vocal media col de vocal entemedia.

Catalán medieval

El catalán antiguu o catalán medieval (autónimo: catalanesc, romanz, catalán modernu: català antic) foi la llingua romance falada mientres la Edá Media precursora de les variedaes llingüístiques autóctonoas modernes conocíes como catalán, valencianu, catalán de Baleares balear, rosellonés y alguerés.

La so estensión medieval algamó'l principáu de Cataluña, el reinu de Valencia, les Islles Baleares y l'islla de Cerdeña, territorios toos ellos integraos na Corona d'Aragón y bona parte del Reinu de Murcia, onde acabó per sumir nel sieglu XV. Anque yá s'atopen a lo llargo del sieglu XI dellos documentos de calter feudal nos que s'utiliza la llingua romance catalana, na so totalidá o entemecida con un llatín deficiente, como los Greuges de Guitard Isarn, senyor de Caboet, el primera testigu d'usu lliterariu de la llingua son les Homilíes de Organyà de finales del sieglu XI o principios del XII, que consisten en fragmentos d'un sermonario destináu a la predicación del Evanxeliu.

La lliteratura en catalán vio les sos primeres grandes obres antes en prosa qu'en versu. Esto debió a que los poetes cultos, hasta'l sieglu XV, preferíen utilizar el provenzal lliterariu en cuenta de la variedá autóctona, como nel casu d'Alfonsu II, llamáu "el Trovador", Cerverí de Girona o Guillem de Berguedan y otros d'obra menos conocida, como Guillem de Cabestany, Guerau de Cabrera, Thomás Périz de Fozes, Ponç de la Guàrdia, Gilabert de Próixita, Guillem de Masdovelles o Raimon Vidal de Bezaudun. Toos estos, y munchos más, apaecen curioso compilados, traducíos, estudiaos y anotaos nos trés volumes antolóxicos que-yos dedicó'l gran eruditu y medievalista Martín de Riquer (El trovadores, Barcelona: Planeta, 1975; reimpresos darréu delles vegaes en Barcelona: Editorial Ariel).

Cabo destacar, sicasí, qu'esistíen poques diferencies ente la llingua catalana y les diverses variedaes occitanes (provenzal, lenguadociano, lemosín, gascón...), munches menos na Edá Media, yá que mientres esa dómina y en sieglos posteriores considerábense la mesma llingua. Sicasí, nel casu de los poetes catalanes, la variedá de provenzal o occitanu utilizáu yera una koiné lliteraria, o llingua común procedente de la unificación o amiestu de diverses variedaes dialeutales, de tipu áulico, cultivada tamién nes antigües cortes y feudos-tao d'Occitania y parte del norte d'Italia.

Les primeres manifestaciones en poesía culta n'Europa nuna llingua moderna fueron escrites polos trovadores, quien siguíen unes normes estrictes y codificadas pa ellaborar la so poesía, utilizando los códigos de la lliteratura trovadoresca como'l amor cortés. El trovadores y poetes catalanes participaron d'esta cultura trovadoresca. La gran proximidá política, llingüística y cultural ente los condaos catalanes y los antiguos feudos de Occitania (Aquitania, Tolosa, Provenza...) fixo posible compartir una variedá lliteraria común trovadoresca, de tipu cortesanu, que se caltuvo na Corona d'Aragón hasta'l sieglu XV pa escribir poesía hasta l'apaición del valencianu Ausiàs March, el primer poeta qu'abandona la influencia de la koiné lliteraria occitana i los principales elementos d'esti tipu de poesía. Por esti motivu, na hestoria de la lliteratura catalana medieval inclúyese tola nómina de trovadores conocíos, yá sían puramente catalanes o occitanos. La poesía na variedá catalana puramente territorial yera utilizada polos xuglares nos sos espectáculos ante públicu populares, ensin que se caltenga, a l'actualidá, nengún exemplu. Nel sieglu XII apaecen tamién les primeres traducciones de testos xurídicos, como la de Liber iudiciorum (Llibre dels Judicis o Llibre Jutge).

Fonoloxía del chinu estándar

Esti artículu compende la fonoloxía (el sistema de soníos, o más bien en términos xenerales, la pronunciación) del chinu estándar (mandarín estándar o pǔtōnghuà).

El chinu estándar basar nel dialeutu pekinés del mandarín. La producción real varia llargamente ente los falantes, una y bones inadvertidamente introducen elementos de los sos dialeutos nativos (anque s'escueyen llocutores de televisión y radio pola so exactitú na pronunciación y nel acentu estándares). Los elementos del sistema de soníu inclúin non yá los segmentus – les vocales y les consonantes del idioma – sinón tamién los tonos que s'apliquen a cada sílaba. El chinu estándar tien cuatro tono principales, amás d'un tonu neutru utilizáu en sílabes débiles.

Esti artículu representa valores fonéticos utilizando'l Alfabetu Fonéticu Internacional (AFI), señalando les correspondencies principalmente col sistema pinyin pa la trescripción del testu chinu. Pa correspondencies con otros sistemes, ver artículos relevantes, como Wade–Giles, bopomofo (zhuyin), Gwoyeu Romatzyh, etc., y los sistemes de trescripción del chinu.

Fonoloxía del rusu

Esti artículu trata sobre'l sistema fonolóxicu del rusu estándar basáu nel dialeutu de Moscú (sacantes se explicite otra cosa). El rusu tien cinco vocales. Les sos consonantes arrexuntar en dures (твёрдый /ˈtvʲo.rdɨj/) y blandes (мягкий /ˈmʲæ.xʲkʲɪj/) o simples y palatalizadas.

Francés antiguu

El francés antiguu o francés medieval entiende un conxuntu de variedad romances del grupu de oíl falaes aprosimao na metá norte del territoriu francés actual y pola nobleza normanda, dende'l sieglu IX hasta'l XIV.

Griegu micénicu

Griegu micénicu ye'l términu col que se designa la fase atestiguada más antigua de la llingua griega. Atópase atestiguada nuna forma d'escritura, esencialmente silábica, denomada Llinial B, ente los sieglos XVI e.C. y XII e.C. . Foi faláu mientres el periodu micénicu en llugares tales como Grecia continental, Creta y Xipre, hasta la so desapaición cola invasión dórica y el consecuente fundimientu económicu que dio entamu a la era conocida como Edá Escura. Atopáronse inscripciones en griegu micénicu en zones como Cnosos, Pilos, La Canea, Tirinto y Tebas.En 1952, Michael Ventris descifró'l sistema y centró los sos esfuercios en probar que l'idioma puede ser entendíu como una forma temprana del griegu modernu.

Idioma lombardu

El términu llombardu referir a un dominiu llingüísticu formáu por dos idiomes falaos principalmente en Lombardía (norte d'Italia) y en delles árees de les rexones vecines y en Suiza (cantón del Tesino).

Idioma nenezo

El nenets o nenezo ye l'idioma faláu polos nenets. Pertenez a la caña llingüística samoyeda y el so númberu de falantes ye d'aprosimao 30 000 persones distribuyíes nun vastu territoriu entendíu ente la península de Kola y el ríu Yeniséi, na mariña ártica rusa.

Tradicionalmente estremóse en dos dialeutos: el "nenezo de tundra" y el "nenezo de monte"; sicasí, apocayá amontó l'enclín a estremar estos dos variedaes como dos llingües distintes, dada la ininteligibilidad ente dambes. De los dos, ye'l nenezo de tundra el que tien el mayor númberu de falantes.

Idioma tónkawa

L'idioma tónkawa yera faláu en Oklahoma, Texas y Nuevu Méxicu pola xente de Tonkawa. El tónkawa ye un idioma estinguíu, y los miembros de la tribu tónkawa agora falen namái inglés.

Idioma wichita

El wichita ye una microllingua caddoana falada en Oklahoma polos Wichita. Según datos de 1981, la etnia wichita tenía 500 miembros, de los cualos en 1991 namái unos diez falaben la llingua, toos mayores de 60 años. Güei ye una llingua estinguida una y bones Doris McLemore, la postrera falante de wichita, morrió'l 30 d'agostu de 2016. Polo que dende esa fecha ye considerada una llingua muerta.

Idioma yagán

L'idioma yagán o yámana, mentáu tamién na lliteratura como háusi kúta, inchikut, tekeenika, yahgan o yappu, ye l'idioma de los yaganes, un pueblu amerindiu nómada de les islles y canales del estremu sur de Chile y Arxentina. Considérase una llingua aisllada cercana a la estinción, pos nel presente solo conozse una falante (d'avanzada edá) d'esti idioma: Cristina Calderón, nacida la 24 de mayu de 1928 (91 años), que vive nel pobláu chilenu de Villa Ukika, nes cercaníes de Puerto Williams (Isla Navarino).

Llingües mixteques

Les llingües mixteques son un conxuntu de variedaes llingüístiques de filiación otomangueana orixinaries de La Mixteca, una rexón d'aprosimao cuarenta mil kilómetros cuadraos alcontrada nel sur de Méxicu. Nel añu 2000, los falantes de les llingües mixteques constituyeron la cuarta comunidá llingüística indíxena pol so númberu de falantes en Méxicu, con un total de 446 236 individuos mayores de cinco años. Por cuenta de los procesos históricos y a les condiciones de probeza en La Mixteca, los movimientos migratorios de los mixtecos dieron llugar a qu'esta llingua atope presente en toles entidaes federatives de Méxicu —principalmente nel estáu de Méxicu y el Distritu Federal— ya inclusive n'Estaos Xuníos, onde les nueves xeneraciones suelen ser billingües, pero de mixteco ya inglés.[ensin referencies]Fonológicamente, les llingües mixteques caracterizar por un fuerte enclín nasal de la que da cuenta'l gran númberu de fonemes nasales y prenasalizados del so repertoriu fonolóxicu. Como'l restu de les llingües otomangues, les fales mixteques son tonales, pero hai demasiada variación nel númberu de tonemas y les sos combinaciones posibles. Les llingües mixteques son llingües altamente analítiques. A diferencia del español y otres llingües indoeuropees, en mixteco los morfemes suelen tener una sola forma, ensin declinaciones de xéneru, númberu o casu. Identificóse siquier tres tipos de sistemes pronominales dientro d'esta agrupación llingüística, el primeru cuenta con pronomes honoríficos pa primer y segunda persona, el segundu tien pronomes qu'estremen el númberu en primer y segunda persona, y el tercer tipu ye mistu, con carauterístiques de los otros dos. En tolos casos, empléguense pronomes incluyentes y escluyentes pa la primer persona plural, y un complicáu sistema de pronomes pa tercer persona. La estructura típica de les oraciones en mixteco ye verbu suxetu oxetu.

El conxuntu de les fales mixteques inscríbese dientro del brazu oriental de la familia otomangueana, una de les más antigües de Mesoamérica. Xuntu coles llingües cuicatecas y les llingües triquis constitúi'l grupu mixtecano, que tien nel amuzgo al so pariente llingüísticu más cercanu. El númberu de variedaes de les llingües mixteques varia acordies con la fonte consultada. SIL International considera 52; l'Institutu Nacional de Llingües Indíxenes de Méxicu (Inali) contempla 81; ente que Josserand clasificó toa esa diversidá en cinco grandes rexones dialeutales. Esto xeneró un gran discutiniu ente especialistes y falantes sobre la naturaleza de les fales mixteques. Pa unos, tratar d'idiomes independientes ente sigo; pa otros, toles variedaes constitúin verdaderamente una sola llingua.

El númberu de falantes de cada variedá llingüística ye bien variable. Diez d'elles son clasificaes por Unesco como llingües amenaciaes o severamente amenaciaes, pos son falaes per dellos cientos de persones y atópense en peligru inminente de desapaición por cuenta de la sustitución llingüística. Otres atópense brengoses y el so númberu de falantes va n'aumentu. En tiempos recién, surdió un movimientu de recuperación del mixteco como llingua lliteraria nel que participen autores qu'escriben en diverses variedaes de la llingua. Amás ye importante señalar qu'el mixteco ye una de les llingües nacionales de Méxicu, y como tal, el so usu ye oficial poles instancies del Estáu. En correspondencia con esto, la Constitución mexicana foi traducida, y cúntase con llibros de testu gratuitos pa la enseñanza básica en delles de les variedaes mixteques. Per otru llau, los falantes y especialistes crearon l'Academia de la Llingua Mixteca, que ye una asociación civil que busca promover l'usu y conocencia de les fales mixteques.

Llingües mosetenes

Les llingües mosetenas o mosetén-chimané son un pequeñu grupu de llingües cuasi-aisllaes falaes en Bolivia. Puramente consta de les variedaes de mosetén (585 falantes en 2000; 750 en 2003) y del chimané o tsimané (4.735 en 2000; 4.000-8.000 en 2003; 5.316 en 2007).

Dende la promulgación del decretu supremu N.° 25894 el 11 de setiembre de 2000 el chimán y el mosetén son dos de les llingües indíxenes oficiales de Bolivia, lo que foi incluyíu na Constitución Política al ser promulgada'l 7 de febreru de 2009.

Schwa

En llingüística y fonoloxía, schwa (pronunciáu aprosimao «shuá») tien dos significaos:

Una vocal neutra inacentuada y átona en cualquier llingua, de cutiu pero non necesariamente una vocal media-central (arrondada o non). Estes vocales, de cutiu, trescribir col símbolu ə a pesar del so valor fonéticu real.

El soníu de la vocal media-central non arredondiada del centru de la plantía de vocales, acentuada o non. Na trescripción fonética del AFI, escríbese como ə. Nesti casu, puede usase'l términu vocal media central en vegada del términu «schwa» pa evitar ambigüedaes. En delles llingües esiste un timbre vocálicu como esti, siendo la vocal tónica.Amás, el símbolu ə llámase de por sí «schwa». Ә (Ә para mayúscula, ә pa minúscula, Ә ә en cursiva) ye una lletra del alfabetu cirílicu, usada na versión afecha d'ésti nel idioma mongol calmuco, l'idioma caucásicu abjasio y los idiomes turcos baskir y cazacu.

Plantía:Tabla alfabeto cirílicu

La so forma ye similar a la d'una y llatina minúscula invertida, pero la mayúscula ye igual a la minúscula, pero de mayor tamañu.

Nos idiomes calmuco y cazacu representa una vocal casi abierta anterior non arrondada. Ye l'equivalente a la lletra llatina Æ.

Vocal abierta

Una vocal abierta (modernamente prefierse la denominación vocal baxa), en fonética, ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües, que la so carauterística definitoria ye que la llingua ta na parte inferior de la boca, na so posición más baxa. Les vocales abiertes identificaes nel alfabetu fonéticu internacional son:

Vocal abierta anterior non arrondada [a]

Vocal abierta anterior arrondada [ɶ]

Vocal abierta central non arrondada [ä]

Vocal abierta posterior non arrondada [ɑ]

Vocal abierta posterior arrondada [ɒ]Les vocales fonéticamente abiertes apaecen en práuticamente toles llingües del mundu (una esceición ye'l arapaho).

Nel contestu de la fonoloxía de cualquier llingua, una vocal abierta ye cualesquier vocal más abierta qu'una vocal media (o en llingua con namái dos niveles d'abertura distintivos, una vocal non zarrada). Una vocal fonológicamente abierta nun tien porqué ser fonéticamente abierta (asina les semiabiertas [ɛ, œ, ɜ, ɞ, ʌ, ɔ] nel contestu fonolóxicu clasifíquense como "abiertes").

Vocal central

Una vocal central ye un tipu de vocal qu'apaez en distintos llingües, que la so carauterística definitoria ye que la llingua ocupa una posición media o central, Entemedia ente la posición qu'ocupa nes vocales anteriores y les vocales posteriores. Los soníos vocálicos centrales que tienen un signu específicu nel Alfabetu Fonéticu Internacional son:

vocal zarrada central non arrondada [ɨ]

vocal zarrada central arrondada [ʉ]

Vocal semicerrada central non arrondada [ɘ]

Vocal semicerrada central arrondada [ɵ]

vocal media central (tamién llamada schwa)[ə]

vocal semiabierta central non arrondada [ɜ]

vocal semiabierta central arrondada [ɞ]

vocal casi-abierta central [ɐ]

vocal abierta central non arrondada [a] (*Téunicamente, nun ye fonéticamente central)Esporádicamente, empléguense los signos ad hoc ᵻ, ᵿ (ɪ, ʊ) pa la vocales casi-zarraes centrales.

Vocal entemedia

Una vocal Entemedia ye un tipu de soníu vocálicu usáu en delles llingües. La carauterística definitoria d'una vocal entemedia ye que ye una vocal media con un grau d'abertura entemediu ente les vocales semicerradas y les semiabiertas. Les vocales puramente entemedies identificaes nel Alfabetu fonéticu internacional son:

Vocal entemedia anterior non arrondada [y̞]~[ɛ̝] (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada [y]).

Vocal entemedia anterior arrondada [ø̞]~[œ̝] (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada [ø]).

Vocal entemedia central non arrondada [ɘ̞]~[ɜ̝] (más comúnmente escrita como [ə]).

Vocal entemedia central protudida [ɵ̞]~[ɞ̝] (más comúnmente escrita como [ɵ] de la mesma manera que la vocal casicerrda).

Vocal entemedia central estruyida [əᵝ]

mid back unrounded vowel [ɤ̞] or [ʌ̝] (más comúnmente escrita como [ɤ] como la correspondinete vocal semicerrada).

Vocal entemedia posterior arrondada [o̞]~[ɔ̝] (frecuentemente escrita de la mesma manera que la semicerrada [o]).

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.