Península Ibérica

La Península Ibérica ye una península asitiada al suroeste del continente européu. El so territoriu divídese principalmente ente España y Portugal, magar que tamién inclúi Andorra, una pequeña parte de territoriu francés nel so estremu nororiental y la pequeña península de Xibraltar, que pertenez al Reinu Xuníu. Con una estensión d'alredor de 582.000 km², ye, tres de la Península Escandinava, la segunda mayor del continente européu.

Península Ibérica
España y Portugal
Alministración
Xeografía
Coordenaes 40°14′24″N 4°14′21″O / 40.24°N 4.2392°OCoordenaes: 40°14′24″N 4°14′21″O / 40.24°N 4.2392°O
Iberia (orthographic projection)
Superficie 622918 km²
Puntu más altu Mulhacén
Demografía

Toponimia

Map of Europe according to Strabo
Mapa d'Europa, incluyendo Iberia, acordies cola Geographica d'Estrabón.

Los xeógrafos de l'Antigua Grecia usaron, yá en tiempos de l'Imperiu romanu, la pallabra griega Ἰβηρία (Iberia) pa referise a la Península Ibérica[1]. Nesta dómina el nome nun describía una entidá política única nin a un solu pueblu; la Iberia d'Estrabón taba separtada de la Galia polos Pirineos[2], y comprendía a la masa de tierra asitiada al suroeste (al oeste, decía elli) d'esa cordelera[3].

Los antiguos griegos aportaron a la península, de la que tuvieran noticia polos fenicios,viaxando hacia l'oeste pol mar Mediterraneu[4]. Hecateu de Mileto ye'l primer autor conocíu qu'usara'l términu "Iberia", alredor del añu 540 e.C.[5]Herodotu dixo de los foceos que "ellos foron los que ficieron a los griegos familiarizase con Iberia", y, acordies con Estrabón[6] los historiadores antiguos usaben el nome "Iberia" pa referise al país de los íberos hasta'l cursu del ríu Garona (Francia), pero na so época usaben yá los Pirineos como llende. Polibiu coincide con elli, pero identifica Iberia cola fastera mediterránea de la península, hasta Xibraltar, y nun da nome dengunu a la fastera atlántica[7]. Notru llugar de la so obra diz que Sagunto ta "a la vera la mar, al final de la cordelera que coneuta Iberia y Celtiberia".

Les fontes antigües, neto en llatín qu'en griegu, usaben Hispania ya Hiberia (Iberia en griegu) como sinónimos. La confusión derívase del solapamientu de dos perspectives, la xeográfica y la política. La pallabra llatina Hiberia, asemeyada a la griega Iberia, significa testualmente "la tierra los íberos", y deriva del ríu Ebro, nomáu Hiberus polos romanos. El mesmu términu, Hiber, usábase pa referise a los pueblos que vivíen na rodiada d'esi ríu[8]. La primer mención a esta pallabra na lliteratura llatina remóntase a una obra del poeta Ennio del añu 200 e.C.[9]. Los xeógrafos y escritores romanos llamen a la península Hispania dende'l final de la dómina de la república.

Cuando Roma entamó a tener interés políticu nos territorios que foran del Imperiu cartaxinés, entamó a estremase ente la Hispania Citerior y la Hispania Ulterior. Tres de la división provincial de la península Estrabón diz[10] que los romanos usen Hispania ya Iberia como sinónimos, faciendo la distinción ente la citerior (cercana), qu'inclúi la so fastera septentrional, y la ulterior (llonxana), formada poles provincies meridionales.

Xeografía y xeoloxía

La Península Ibérica ye la más occidental de les trés principales penínsules europees (Ibérica, Itálica y Balcánica). Ta arrodiada al este y sureste pol mar Mediterraneu, y al norte, oeste y suroeste pol océanu Atlánticu. El so estremu nororiental, pol que se xune col restu d'Europa, ocúpalo la cordelera de los Pirineos. El so estremu más meridional ta peraveráu a la costa noroccidental d'África, separtáu d'ella namái pol estrechu de Xibraltar y el mar Mediterraneu.

El so estremu más meridional ye la punta de Tarifa (36°00′15″N 5°36′37″W / 36.00417°N 5.61028°O), y el más septentrional el cabu d'Estaca de Bares (43°47′38″N 7°41′17″W / 43.79389°N 7.68806°O); estos tán separtaos por una distancia, midida en llínies de llatitú, d'unos 865 km. El so estremu más occidental ye'l cabu de la Roca (38°46′51″N 9°29′54″W / 38.78083°N 9.49833°O), y el más oriental el cabu de Creus (42°19′09″N 3°19′19″E / 42.31917°N 3.32194°E); ente ellos hai una distancia, midida en llinies de llonxitú, de 1.155 km. La forma, básicamente octogonal anque irregular, comprendida ente estos cuatro estremos foi comparada, pol xeógrafu Estrabón, con una piel de toru[11].

Casi trés cuartes partes d'esti octógonu ocúpelas la Meseta Central, una gran meseta asitiada ente los 610 y los 760 m d'altor[12]. Asitiase aprosimadamente nel centru de la Península, llixeramente escalonada hacia l'este y llixeramente inclinada hacia l'oeste. Ta arrodiada por cordeleres montañoses que son orixe de la mayoría de los ríos peninsulares, que van alcontrando la so salida a la mar al traviés de pasos que crucien les cadenes montañoses en toles direiciones.

Costa

La llinia costera de la Península Ibérica mide 3.313 km, 1.660 km na fastera mediterránea y 1.653 km na atlántica[nota 1]. La costa actual tuvo inundada a lo llargo del tiempu; el so altor mínimu, unos 115-120 m menor del actual, alcanzólu demientres l'Últimu Másimu Glacial (26.500 AP), y llegó al so nivel actual nel 4.000 AP[13]. La plataforma costera creada pola sedimentación a lo llargo d'esi tiempu permanece sumerxida, magar que, na fastera atlántica, nunca nun foi mui ancha, una y bones la plataforma continental fúndese a gran profundidá cerca de la costa peninsular.

La topografía submarina de les agües costeres de la Península Ibérica conozse en detalle como resultáu de les prospecciones realizaes pa tentar d'atopar petroleu. Gracies a elles sabemos que la plataforma fúndese nuna sima abisal, el golfu de Vizcaya, al norte, na llanura abisal ibérica (4.800 m de fondura) al oeste, y na llanura abisal del Tajo al sur. Al norte, ente la plataforma continental y la sima atlántica, alcuéntrase una estensión nomada bancu de Galicia, una meseta qu'inclúi les cordeleres submarines de Porto, Vigo y Vasco da Gama, que formen la cuenca interior gallega. La llende meridional d'estes formaciones del relieve márcala'l cañón de Nazaré, que fiende la plataforma continental y da pasu a la sima abisal.

Rios peninsula Iberica-es
Ríos de la Península Ibérica.

Ríos

Los principales ríos de la Península Ibérica (Ebro, Duero, Tajo, Guadiana y Guadalquivir) cuerren al traviés de valles anchos asitiaos ente los sistemes montañosos de la península y toos ellos presenten variaciones importantes de caudal según la estación del añu.

El más llargu ye'l Tajo, que va, como'l Duero, en direición oeste al traviés de la península, llegando al mar dambos en tierres de Portugal. El Guadiana curre na mesma direición, pero nel últimu tramu del so cursu xira hacia'l sur y forma la llende ente España y Portugal .

Montañes

Geological units of the Iberian Peninsula EN
Principales unidaes xeolóxiques de la Península Ibérica.

El territoriu de la Península Ibérica ye mayoritariamente montún. Los principales sistemes montañosos de so son:

  • Los Pirineos y les cordeleres menores que los arrodien, nomaos Prepirineu, qu'ocupen completamente l'istmu de la península. El picu Anetu, nel macizu de la Maladeta, ye, colos sos 3.404 m d'altor, el so puntu cimeru.
  • La Cordelera Cantábrica, paralela a la costa septentrional de la península. El so macizu más importante son los picos d'Europa, y el so picu más altu ye La Torre Cerréu, con 2.648 m d'altor.
  • El Macizu Galaicu, nel estremu noroccidental, que ta formáu por roques pervieyes pererosionaes[14]. El so puntu cimeru ye la peña Trevinca, de 2.127 m d'altor.
  • El Sistema Ibéricu, un sistema montañosu complexu, ocupa la rexón centruoriental peninsular. Compriende un gran númberu de cordeleres, y divide les conques de los ríos Tajo, Duero y Ebro. El so puntu cimeru ye'l picu Moncayo, de 2.313 m d'altor.
  • El Sistema Central, que divide la Meseta Central en dos somesetes, septentrional y meridional. El so puntu cimeru ye'l picu Almanzor, na sierra de Gredos, de 2.592 m d'altor, ya inclúi tamién el mayor cumal del territoriu continental de Portugal, na serra da Estrela (1.993 m).
  • Los Montes de Toledo, na someseta sur, que dende la rexón de La Mancha al este estiéndese hacia l'oeste penetrando en territoriu portugués. El so puntu cimeru ye'l picu La Villuerca, na sierra de Guadalupe (Estremadura, España), que mide 1.603 m.
  • Sierra Morena, una cordelera que divide les conques fluviales de los ríos Guadiana y Guadalquivir. El so puntu cimeru ye'l picu Bañuela, de 1.332 m d'altor.
  • El Sistema Béticu, que s'estiende dende Cádiz y Xibraltar en direición noreste hacia la provincia d'Alicante. Ta sodividíu en trés sosistemes:
    • Sistema Prebéticu, qu'entama al oeste de la sierra Sur de Xaén y llega a la costa mediterránea na provincia d'Alicante. El picu La Sagra, a 2.382 m sobro'l nivel de la mar, ye'l so puntu cimeru.
    • Sistema Subbéticu, qu'ocupa una posición central, ente l'anterior y el Penibéticu, y que s'estiende dende'l cabu Trafalgar, na provincia de Cádiz, hasta la Rexón de Murcia. El so puntu cimeru ye la peña de la Cruz, na Sierra Arana.
    • Sistema Penibéticu, asitiáu na fastera más suroriental del territoriu del Sistema Béticu, y que s'estiende dende Xibraltar hacia oriente, averáu a la costa mediterránea andaluza. Inclúi el puntu más altu de la península, el picu Mulhacén, de 3.478 m d'altor, asitiáu na Sierra Nevada.

Xeoloxía

Na Península Ibérica alcuéntrense roques de tolos periodos xeolóxicos, dende l'Ediacáricu hasta l'Holocenu, y pueden atopase nella práuticamente tolos tipos de roques qu'esisten. El nucleu de la península fórmalu un bloque cratón hercinianu conocíu como Macizu Ibéricu. Esti ta arrodiáu, al noreste, pol cinturón pirenaicu, y al sureste pol Sistema Béticu; dambes cadenes montañoses pertenecen al cinturón alpinu. Al oeste la península ta delimitada pola llende continental formada pol abismu que se forma, más al oeste del cañón de Nazaré, nel océanu Atlánticu. El bloque hercinianu ta tapáu, hacia l'este peninsular, por roques del Mesozoicu y el Terciariu, magar qu'aflora nel Sistema Ibéricu y nes Cordeleres Costeres Catalanes.

Clima

Na Península Ibérica predominen dos tipos climáticos. La rexón costera atlántica tien un clima oceánicu, con temperatures bastante uniformes a lo llargo l'añu y branos frescos. El restu la península, por embargu, tien clima mediterraneu, con rangos de temperatura y lluvia pervariables en función de la llatitú y la distancia al mar. Hai, inclusu, llugares de la zona central d'España que tienen un clima semiáridu, con temperatures propies d'un clima mediterraneu continental. Hai, tamién, zones concretes de la península con otros climes: l'alpinu en, por exemplu, Sierra Nevada, y el desérticu y semiáridu en zones de les provincies d'Almería[15], Murcia y Alicante.

Nel interior de la península alcáncense les temperatures más altes d'Europa, con una media de temperatura másima diurna, na ciudá de Córdoba, de cásique 37ºC en xunetu[16], y valores perriba de los 30º de media en toa la costa mediterránea. Nel estremu contrariu alcontramos, na fastera noroccidental de la península, la ciudá d'A Coruña, con una temperatura media diurna nel branu d'alredor de 23ºC[17]. Esti patrón de branos frescos y húmidos aparez en tola fachada septentrional peninsular.

Les temperatures n'iviernu siguen un patrón más constante en tol territoriu, y magar que son frecuentes les xelaes nel interior d'España, polo xeneral les temperatures diurnes másimes suelen tar perriba de los 0ºC. No que cinca a Portugal, los iviernos más caldios son los del Algarve, con temperatures mui asemeyaes a les de la provincia de Huelva, pero la mayoría de la fastera costera tien iviernos frescos y húmidos, asemeyaos a los de Galicia.

Temperatures medies de les seis mayores árees urbanes de la Península Ibérica[18][19]
Ciudá Mes más fríu Abril Mes más caldiu Ochobre
Madrid 9.8 °C (49.6 °F)
2.7 °C (36.9 °F)
18.2 °C (64.8 °F)
7.7 °C (45.9 °F)
32.1 °C (89.8 °F)
19.0 °C (66.2 °F)
19.4 °C (66.9 °F)
10.7 °C (51.3 °F)
Barcelona 14.8 °C (58.6 °F)
8.8 °C (47.8 °F)
19.1 °C (66.4 °F)
12.5 °C (54.5 °F)
29.0 °C (84.2 °F)
23.1 °C (73.6 °F)
22.5 °C (72.5 °F)
16.5 °C (61.7 °F)
Valencia 16.4 °C (61.5 °F)
7.1 °C (44.8 °F)
20.8 °C (69.4 °F)
11.5 °C (52.7 °F)
30.2 °C (86.4 °F)
21.9 °C (71.4 °F)
24.4 °C (75.9 °F)
15.2 °C (59.4 °F)
Sevilla 16.0 °C (60.8 °F)
5.7 °C (42.3 °F)
23.4 °C (74.1 °F)
11.1 °C (52.0 °F)
36.0 °C (96.8 °F)
20.3 °C (68.5 °F)
26.0 °C (78.8 °F)
14.4 °C (57.9 °F)
Lisboa 14.8 °C (58.6 °F)
8.3 °C (46.9 °F)
19.8 °C (67.6 °F)
11.9 °C (53.4 °F)
28.3 °C (82.9 °F)
18.6 °C (65.5 °F)
22.5 °C (72.5 °F)
15.1 °C (59.2 °F)
Porto 13.8 °C (56.8 °F)
5.2 °C (41.4 °F)
18.1 °C (64.6 °F)
9.1 °C (48.4 °F)
25.7 °C (78.3 °F)
15.9 °C (60.6 °F)
20.7 °C (69.3 °F)
12.2 °C (54.0 °F)

Prehistoria de la Península Ibérica

Homo antecessor
Cráneu (incompletu) d'un homínidu. Xacimientu d'Atapuerca (Burgos).

Paleolíticu

La Península Ibérica lleva habitada polo menos 1,2 millones d'años, como lo demuestren los restos alcontraos nos xacimientos de la Sierra d'Atapuerca. Ente ellos tenemos la cueva nomada Gran Dolina, na que s'alcontraron en 1994 seis esqueletos humanos d'ente 780.000 y un millón d'años d'antigüedá. Discútese entá de qué especie d'homínidu yeren: Homo erectus, Homo heidelbergensis o una especie nueva afayada ellí por primer vegada a la que los sos descubridores nomaron Homo antecessor.

L'Homo neanderthalensis aportó a la península demientres el Paleolíticu inferior, fae unos 200.000 años. Más tarde, alredor del 70.000 AP, na etapa conocida como Paleolíticu mediu, entamó la cabera glaciación, y con ella la cultura musteriense; siguiola otra cultura neanderthal, la chatelperroniense, qu'apaez alredor del 37.000 AP, demientres el Paleolíticu cimeru. Esta cultura, que surdió nel sur de Francia, esistió hasta'l 30.000 AP, cuando desapaeció xunto cola especie que la desarrolló, l'home de Neanderthal.

Fae alredor de 40.000 años l'home modernu aportó a la Península Ibérica dende'l sur de Francia[20], y de magar hasta'l final del Paleolíticu cimeru desarrolló una serie de cultures: auriñaciense, gravetiense, solutrense y magdaleniense.

Neolíticu

La península foi l'escenariu, demientres el Neolíticu, de l'apaición y desarrollo de delles cultures megalítiques. Na fastera oriental de la península, por exemplu, vese la influyencia de la cultura de pueblos navegantes del Mediterraneu oriental, la cultura cardial, dende quiciás el V Mileniu e.C. Dellos autores rellacionan a estos pueblos cola apaición posterior de la civilización ibérica.

Calcolíticu

El Calcolíticu (c. 3000 e.C.) ye'l momentu d'apaición d'una serie de cultures complexes que han dar llugar a les primeres civilizaciones d'esti entornu xeográficu, y tamién a la de redes perestenses d'intercambios comerciales que traen y lleven oxetos y bienes de la península al norte d'África y a llugares tan alloñaos como Oriente Mediu o les riberes del mar Bálticu. Alredor del añu 2800 e.C. la Cultura del vasu campaniforme, orixinada probablemente nes comunidaes asitiaes na desembocadura del ríu Tajo (Portugal), espardiose dende ellí a delles partes de la Europa occidental[21]

Iberia Late Bronze
La península nel Bronce tardíu (c. 1300 e.C.).

Edá del Bronce

Les cultures de la Edá del Bronce entamaron a aparecer c. 1800 e.C., siendo les primeres d'elles les civilizaciones de Los Millares y, posteriormente, la d'El Argar. Dende esti centru, na provincia española d'Almería, la teunoloxía de fabricación del bronce espardiose a otres cultures: les cultures del bronce del Llevante y suroccidental, y la cultura de Las Cogotas (Ávila). Nel Bronce tardíu desarrollose, na fastera occidental d'Andalucía, la civilización urbana de Tartessos, d'influencia fenicia y qu'utilizaba un sistema d'escritura propiu pa la so llingua, el tartésicu, non emparentada llingüísticamente col íberu.

A entamos del I Mileniu e.C. hebo varies foles migratories de preceltes y celtes dende Europa central. Ello camudó parcialmente'l paisaxe étnicu y llingüísticu de la Península. Na fastera noroccidental de la península (norte de Portugal, Asturies y Galicia) desarrollose una cultura celta, la cultura castreña, que construyó delles ciudaes y munchos poblaos (castros) fortificaos.

Edá del Fierro

La Edá del Fierro, qu'entamó nel sieglu VII e.C., foi la dómina del desarrollu, na península, de delles civilizaciones agraries y urbanes: delles, como los lusitanos, celtíberos, galaicos, astures o célticos, precéltiques o céltiques, na fastera noroccidental; otres, nes fasteres oriental y meridional, íberes; y otres, de llingua aquitana, na parte más occidental de los Pirineos.

Les costes mediterránees foron llugar d'asentamientu de colonies comerciales demientres varios sieglos: primero de los fenicios, y dempués de los griegos y los cartaxineses. Alredor del 1100 e.C. mercaderes fenicios fundaron la colonia de Gadir o Gades (actual Cádiz). Nel sieglu VIII e.C. les primeres colonies griegues, como la d'Emporion (actual Empúries (Girona)), foron siendo fundaes na fastera oriental de la península, dexando asina la meridional en manes de los fenicios. Los griegos sedríen los qu'inventaran el nome Iberia a partir del del ríu Iber (Ebro). Nel sieglu VI e.C. los cartaxineses, metanes la so llucha colos griegos por facese col control del Mediterraneu occidental, aportaron a la península; la so principal colonia había ser Cartago Nova (actual Cartagena).

Historia de la Península Ibérica

Dominiu romanu

Conquista Hispania
Cronoloxía de la ocupación romana de la Península.

Nel añu 218 e.C., demientres la Segunda Guerra Púnica que los enfrentó colos cartaxineses, los primeros soldaos romanos aportaron a la Península Ibérica. Sicasí, nun había ser hasta'l reináu de César Augustu cuando'l so territoriu, dempués de dos sieglos de llucha escontra les tribus celtes ya íberes natives y escontra los griegos, los fenicios y los cartaxineses, que controlaben delles partes de la península, convirtiose de vez en territoriu romanu. De resultes de les socesives conquistes creáronse, a finales de la república, les provincies d'Hispania Citerior ya Hispania Ulterior, que dieron pasu, ya en tiempos del imperiu, a les d'Hispania Tarraconensis (nel noreste), Hispania Baetica (nel sur) y Lusitania (nel suroeste).

Hispania aportó-y al imperiu plata, alimentos, aceite d'oliva, vinu y metales, pero tamién dellos de los sos personaxes más ilustres: los emperadores Traxanu, Adrianu, Marcu Aureliu y Teodosiu I, amás del filósofu Séneca y los poetes Marcial y Lucanu, nacieron nel territoriu de la Península Ibérica.

Reinos xermánicos

Hispania 560 AD
La Península nel añu 560.

A entamos del sieglu V dellos pueblos xermánicos, los suevos, los vándalos (silingos y asdingos) y los alanos, invadieron la península. Namái el reinu suevu perduraría tres de la llegada de la siguiente fola d'invasores xermánicos, los visigodos, qu'ocuparon la península y espulsaron o integraron a los vándalos y los alanos. Tres de la conquista del reinu suevu y la so capital Braccara (anguaño Braga), en 584-585, y de la conquista de la provincia bizantina de Spania, que comprendía les islles Baleares y el sur peninsular, la península entera tuvo embaxu'l so dominiu.

El califatu islámicu

Califato de Córdoba - 1000-en
La Península nel añu 1000.

En 711 un exércitu musulmán invadió'l reinu visigodu. L'exércitu islámicu, mandáu por Tariq ibn Ziyad, desembarcó en Xibraltar y, en ocho años, ocupó tol territoriu peninsular sacante la so fastera más septentrional. Al-Ándalus (n'árabe: الإندلس‎, al-ʾAndalūs, quiciás "la tierra los vándalos")[22] ye'l nome que-y dieron los sos ocupantes árabes y bereberes al territoriu peninsular.

Ente los sieglos VIII-XV los territorios ocupaos por Tariq formaron parte del mundu islámicu, y foron, especialmente demientres la dómina del califatu de Córdoba, un centru cultural de primer orde, col so cumal demientres el reináu d'Abderramán III. Los musulmanes, les xentes a les que los cristianos nomaben en conxuntu moros, yeren non solo árabes y bereberes, sinon tamién habitantes nativos de la Península que tuvieran convertiose al Islam y que recibíen el nome de muladíes. Los moros tuvieron que facer frente, dende mui ceo, al naciente reinu d'Asturies, qu'entamó a formase en 718 y qu'emburrió a los musulmanes hacia'l sur nos sieglos siguientes.

La Reconquista

Munchos de los nobles visigodos espulsaos de les sos tierres polos musulmanes alcontraron abellugu nel reinu d'Asturies, formáu perpocos años dempués de la llegada de los musulmanes. Dende ellí entamaron el procesu d'espansión territorial que xustificaron como llucha de relixón pa recuperar les sos tierres de manes de los "infieles" musulmanes, dando llugar al procesu conocíu de magar como Reconquista. Sicasí, y pesie al so calter teóricu de guerra de relixón, los reinos cristianos y musulmanes llucharon y aliáronse unos escontra otros delles vegaes, ensin importá-yos neses circunstancies cuála yera la fe de los sos aliaos. Los reinos de taifes musulmanes, resultáu de la descomposición del califatu de Córdoba, compitieron ente sí pol patrociniu d'artistes y el desarrollu de la cultura, mentantu que na Hispania cristiana el Camín de Santiago traxo peregrinos a Santiago de Compostela de tolos rincones de la Europa occidental.

Iberian Peninsula antique map
La Península Ibérica nel sieglu XVIII.

Na Edá Media convivieron nel territoriu peninsular varios pequeños estaos cristianos: los reinos de Llión (heriede del reinu d'Asturies), Castiella, Aragón, Navarra y Portugal. La Hispania musulmana reorganizose embaxu'l dominiu de los almohades, y una vez qu'estos perdieron el poder quedó, como caberu reinu musulmán, el reinu nazarí de Granada, que foi conquistáu por tropes castellanes y aragoneses en 1492. Primero d'esti añu los reinos cristianos toleraron la presencia de musulmanes y xudíos nel so territoriu, pero de magar la conquista de Granada entamó la so persecución, y finalmente foron obligaos a convertise al cristianismu o a colar del so territoriu. Munchos xudíos y musulmanes marcharon pal norte d'África y l'Imperiu otomanu, mentantu qu'otros convirtiéronse y foron nomaos, respeutivamente, marranos y moriscos. Munchos d'estos, sicasí, caltuvieron la so fe en secretu. Los moriscos rebeláronse delles veces escontra'l rei hasta que foron espulsaos de Castiella definitivamente a entamos del sieglu XVII.

Edá moderna y contemporánea

Esos pequeños estaos anantes citaos foron axuntándose col pasar del tiempu hasta formar lo qu'había ser España. La única escepción a esti procesu foi el reinu de Portugal, que, pesie a tar xuníu al restu del territoriu peninsular ente 1580 y 1640, dixebrose otra vuelta nesi caberu añu y entamó la so esistencia definitiva como estáu independiente. El territoriu de la Península Ibérica ocúpenlu anguaño España, Portugal, el principáu d'Andorra, la colonia británica de Xibraltar y una pequeña porción de la Cerdaña francesa.

Notes

  1. Estes cifres obtuviéronse sumando les cifres qu'apaecen los artículos de la Wikipedia n'inglés sobre la xeografía d'España y Portugal. La mayoría de les fuentes que s'atopen n'Internet inclúin, al dar la llonxitú de les llínies de costa d'España y Portugal, les de les islles que pertenecen a caún de los dos países, y nun son, poro, una fonte fiable pa conocer la llonxitú de la llinia costera peninsular. Amás, la llonxitú d'una llinia de costa puede variar muncho dependiendo de dónde y cómo seya midida.

Referencies

  1. Lyons, Cl., Papadopoulos, J.K., The Archaeology of Colonialism, pp. 68-9. Getty Publications, 2002. ISBN 978-0-89236-635-4
  2. Ebel, C., Transalpine Gaul: The Emergence of a Roman Province, pp. 48-9. Brill Archive, 1976. ISBN 90-04-04384-5
  3. Padrón, R., The Spacious Word: Cartography, Literature, and Empire in Early Modern Spain, p. 252. Chicago, University of Chicago Press, 2004. ISBN 978-0-226-64433-2
  4. Waldman, C., Mason, C., Encyclopedia of European Peoples, p. 404. Infobase Publishing, 2006. ISBN 978-1-4381-2918-1
  5. Jones L.J. (trad.), Strabo's "Geography", vol. II, p. 118. Cambridge, Bill Thayer, 1988.
  6. Jones L.J. (trad.), Strabo's "Geography", vol. III, pp. 4.19. Cambridge, Bill Thayer, 1988.
  7. Jones L.J. (trad.), Strabo's "Geography", vol. III, p. 17. Cambridge, Bill Thayer, 1988.
  8. Gaffiot, F., Dictionnaire illustré latin-français, p. 765. Hachette, 1934.
  9. Woolf, G., Rome: A empire's story, p. 18. Oxford University Press, 2012.
  10. Jones L.J. (trad.), Strabo's "Geography", vol. III, pp. 4.19. Cambridge, Bill Thayer, 1988.
  11. Jones L.J. (trad.), Strabo's "Geography", vol. III, p. 1.3. Cambridge, Bill Thayer, 1988.
  12. Fischer, T., The Iberian Peninsula: Spain, p. 368-77. New York y Londres, D. Appleton and Company, 1920.
  13. Edmunds, W.M.; Hinsby, K.; Marlin, C.; Condesso de Melo, M.T.; Manyano, M.; R Vaikmae, R.; Travi, Y. "Evolution of groundwater systems at the European coastline". En Edmunds, W. M.; Milne, C. J. Palaeowaters in Coastal Europe: Evolution of Groundwater Since the Late Pleistocene, p. 305. London, Geological Society, 2001. ISBN 1-86239-086-X
  14. Piçarra, J.M., Gutiérrez-Marco, J. C., Sá, A.A., Meireles, C., González-Clavijo, E., Silurian graptolite biostratigraphy of the Galicia - Tras-os-Montes Zone (Spain and Portugal). GFF -Uppsala- 2006;128(2):185-188.
  15. «Valores climatolóxicos estándar de la provincia d'Almería». Aemet.es. Consultáu'l 24 d'avientu de 2017.
  16. «Valores climatolóxicos estándar de Córdoba». Aemet.es. Consultáu'l 24 d'avientu de 2017.
  17. «Valores climatolóxicos estándar de A Coruña». Aemet.es. Consultáu'l 24 d'avientu de 2017.
  18. «Valores climatolóxicos estándar (España)». Aemet.es. Consultáu'l 24 d'avientu de 2017.
  19. «Valores climatolóxicos estándar (Portugal)». ipma.pt. Consultáu'l 24 d'avientu de 2017.
  20. Adams, J., Species Richness: Patterns in the Diversity of Life, p. 208. Springer, 2010. ISBN 978-3-540-74278-4
  21. Case, H., 'Beakers and Beaker Culture' Beyond Stonehenge: Essays on the Bronze Age in honour of Colin Burgess, pp. 237-54. Oxbow, 2007.
  22. Samsó, J., The Formation of Al-Andalus: History and society, pp. 41–42. Ashgate, 1998. ISBN 978-0-86078-708-2
Al-Ándalus

Conozse como al-Ándalus (n'árabe clásicu: الأندلس) al territoriu de la península ibérica y de la Septimania so poder musulmán mientres la Edá Media, ente los años 711 y 1492.Tres la Conquista musulmana de la Península Ibérica, al-Ándalus integróse primeramente na provincia norteafricana del Califatu Omeya. Nel añu 756 convertirse nel Emiratu de Córdoba y darréu nel añu 929 nel Califatu de Córdoba independiente del Califatu Abasí. Cola disolución del Califatu de Córdoba en 1031, el territoriu estremarse nos primeros reinos de taifas, periodu al qu'asocedió la etapa de los almorávides, los segundos reinos de taifas, la etapa de los almohades y los terceros reinos de taifas. Col meyora de Reconquistar empecipiada polos cristianos de los montes del norte peninsular, el nome d'a el-Ándalus foise afaciendo al menguante territoriu so dominación musulmana, que les sos fronteres fueron progresivamente emburriaes escontra'l sur, hasta la toma de Granada polos Reis Católicos en 1492, que punxo fin al poder islámicu na península ibérica, anque la mayor parte de la población musulmana quedó na península, unos convirtiéndose al catolicismu y otros, con creencies más enraigonaes, colaron a los cumes de Sierra Nevada.

Cantabria

Cantabria ye una comunidá autónoma, comunidá histórica según l'Estatutu d'Autonomía, del noroeste de la Península Ibérica dientro d'España. Llenda al este col País Vascu (provincia de Vizcaya), al sur con Castiella y Lleón (provincies de Lleón, Palencia y Burgos), al oeste col Principáu d'Asturies y al norte col mar Cantábricu. Cantabria pertenez a la Fastiella Cantábrica, el nome dau a la franxa de tierra entre'l Mar Cantábricu y la Cordalera Cantábrica nel norte de la Península Ibérica. Posée un clima oceánicu llentu y de temperatures moderaes, fuertemente influyenciáu polos vientos del Océanu Atlánticu que choquen escontra les montañes. La precipitación media ye de 1.200 mm, lo que permite medrar la frondosa vexetación.

Tien una fuerte vinculación histórica col Ducáu de Cantabria, les Asturies de Santiyana, la Hermandá de les Cuatro Villes, la provincia de los Nueve Abarganes y la provincia de Santander.

Cantabria ye la comunidá más rica del mundu en llugares d'intereses arqueolóxicos del Paleolíticu Superior. Les primeres señales d'ocupación humana daten del Paleolíticu Inferior, magar qu'esti periodu nun tea tan bien representáu na rexón. Destáquense nesti aspeutu les pintures de la Cueva d'Altamira, datada ente 16.000 y 9.000 e.C.. y declarada Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO.

Carbayu

El términu carbayu utilizar pa referise a munches especies d'árboles del xéneru Quercus, nativu del hemisferiu norte, y dacuando tamién a especies d'otros xéneros de la mesma familia (Fagaceae) o inclusive d'otres families, como nel casu de delles especies suramericanes de Nothofagus (fam. Nothofagaceae). En sentíu estrictu del términu, na península ibérica los carbayos entienden les siguientes especies: Quercus faginea Lam., Quercus humilis Miller, Quercus petraea (Mattuschka) Liebl., Quercus pyrenaica Willd., Quercus robur L. y Quercus rubra L.

Nel so usu orixinariu'l términu, deriváu del llatín robur, designa a especies europees de Quercus de fueyes blandes, de cantu tropezosu, caduques o marcescentes, mesmes de climes templaos oceánicos; o bien de variantes fresques, por altitú, del clima mediterraneu.

Nel hemisferiu norte, ye posible atopalo tantu en climes fríos como tropicales n'Asia y América. El so desenvolvimientu algamar a los 200 años y hai datos de llegar a los 1.600 años.

Un monte de carbayos recibe'l nome de robleda, carbayeda o carbayera.

Castiella y Llión

Castiella y Lleón (Castela e León en gallegu, Castilla y León en castellanu) ye una comunidá autónoma española formada poles rexones históriques de Lleón y Castiella la Vieya. Constituyóse formalmente en 1979 y adquirió dafechu'l so estatus efectivu en 1983. El so territoriu asítiase na parte norte de la meseta de la península ibérica y correspuéndese na so mayor parte cola parte española de la cuenca hidrográfica del Dueru. Ta compuesta por nueve provincies: Ávila, Burgos, Lleón, Palencia, Salamanca, Segovia, Soria, Valladolid y Zamora. Ye la comunidá autónoma más estensa d'España, con una superficie de 94 226 km², y la sesta más poblada, con 2 519 875 habitantes.

L'Estatutu d'Autonomía de Castiella y Lleón declara nel so preámbulu:

La Comunidá Autónoma de Castiella y Lleón surde de la unión moderna de los territorios históricos que componíen y dieron nome a les vieyes corones de Lleón y Castiella. Hai mil cien años constituyóse'l Reinu de Lleón, del que s'esbillaron en calidá de reinos a lo llargo del sieglu XI los de Castiella y Galicia y, en 1143, el de Portugal. Per estes dos centuries los monarques qu'ostentaron el gobiernu d'estes tierres algamaron la dignidá d'emperadores, como asinalo atestigüen les intitulaciones d'Alfonsu VI y Alfonsu VII.

L'Estatutu de'Autonomía define una serie de valores esenciales y símbolos de los habitantes de Castiella y Lleón, como'l patrimoniu llingüísticu —aludiendo a la llingua castellana y al restu de llingües fablaes na comunidá: l'asturllionés y el gallegu— o'l so patrimoniu históricu, artísticu y natural. Ente los símbolos alcuéntrase'l blasón, la bandera, el pendón, l'himnu -pese a que nun existe—, al tiempu que'l 23 d'abril queda afitáu como Día de Castiella y Lleón, en conmemoración de la derrota sufrida polos exércitos de les Comunidaes de Villa y Tierra castellanes na batalla de Villalar na Guerra de les Comunidaes, en 1521.

Comunidá de Madrid

La Comunidá de Madrid ye una comunidá autónoma española uniprovincial. Asitiada nel centru de la península Ibérica, na rexón histórica de Castiella, la so capital Madrid ye tamién la capital del Estáu. Los sos llendes son al norte y al oeste con Castiella y Lleón y al este y al sur con Castiella-La Mancha. Otras ciudaes importantes son Alcalá de Henares, Alcorcón, Leganés, Getafe, Móstoles, Fuenlabrada, San Sebastián de los Reyes, Alcobendas y Torrejón de Ardoz.

Conquista cristiana de la Península Ibérica

Denómase Reconquista o "Conquista Cristiana de la Península Ibérica" al procesu históricu nel que los reinos cristianos de la Península Ibérica buscaron el control peninsular en poder del dominiu musulmán. Esti procesu tuvo llugar ente los años 722 (fecha probable de la rebelión de Pelayu) y 1492 (final del Reinu nazarí de Granada).

El términu Reconquista ye'l que más s'usó pa referise al procesu d'estensión a los dominios de Castiella y otros reinos cristianos peninsulares escontra'l sur, pero ye un términu mediatizáu ideolóxicamente, darréu qu'alude al deséu de recuperación d'una integridá nacional, nuna dómina na que nun esistía nin la idea d'España como nación, nin siquiera la propia idea de nación. El sentíu propiu del procesu nun yera más que'l de recuperación de los territorios baxo dominiu musulmán pa la cristiandá, lo mesmo que se falaba de Reconquista nel casu de les Cruzaes.

Edá Media

Según la división tradicional de la historia, la Edá Media ye la etapa de la Historia europea que s'estiende dende la cayida del Imperiu Romanu d'Occidente nel añu 476 hasta la cayida de Constantinopla (Imperiu Romanu d'Oriente) a manes de los turcos nel añu 1453, anque tamién s'empleguen otres dates como la del Descubrimientu d'América o la Reforma relixosa de Luteru.

Tradicionalmente, esta llarga dómina subdivídese n'otres trés nomaes:

Alta Edá Media, (sieglos V-X).

Plena Edá Media, (sieglos X-XIII/XIV).

Baxa Edá Media, (sieglos XIV-XV.

Galicia

Galicia (en gallegu, tamién Galiza) ye una Comunidá Autónoma con estatutu de "nacionalidá hestórica" como marca la Constitución española y el so Estatutu d'Autonomía (ver Estatutu de Galicia) dientro del Reinu d'España y allugada al noroeste de la Península Ibérica. Llenda al este con Asturies y Castiella y Lleón, al oeste col Océanu Atlánticu, al norte col Mar Cantábricu) y al sur con Portugal.

Tien como llingües oficiales el gallegu, perteneciente al troncu galaico-portugués, y el castiellanu, que ye oficial en tol Estáu.

A Galicia pertencen l'archipiélagu de les Islles Cíes (formáu poles islles del Faro, de Monteagudo y de San Martiño), l'archipiélagu d'Ons (formáu pola islla d'Ons y la islla d'Onza), o archipiélagu de Sálvora (formáu poles islles de Sálvora, Vionta y les Sagres), asina como otres islles como Cortegada, Arousa, les islles Sisargas o les Malveiras; les más d'elles pertenecen al Parque Nacional de les Islles Atlántiques.

Galicia tien el so aniciu cultural na cultura megalítica de la fachada atlántica europea y na cultura castrexa. Los primeros pobladores de Galicia foron los nativos oestrimnios y otros pueblos d'orixe indoeuropéu. La fusión d'estos pueblos nel noroeste peninsular dará llugar a la cultura de los castros ente'l macizu galaicu y el ríu Dueru, cultura na que dexaron la so impronta tamién los romanos.

Dimpués, Galicia sedrá invadida por delles foleaes xermániques. Nun primer momentu los Suevos fadrán de Galicia'l primer Reinu independiente d'Europa, posteriormente esti reinu será anexonáu polos Visigodos. Galicia recibirá tamién nel trescursu de la so hestoria a viquingos, bretones y musulmanes. Cola llegada de los musulmanes a la Península Ibérica, dos ciudaes gallegues sedrán atacaes: Santiago de Compostela y Lugo. El repartu del antiguu reinu visigodu, que se fai ente árabes, sirios y bérberes, dá-y a estos últimos la estaya noroeste. Les condiciones climátiques incomoden a esti pueblu, procedente del Magreb, asina que deciden nun asentase. Galicia igual qu'otros territorios de la Península Ibérica tamién llegaría a tener en delles ciudaes una comunidá xudía importante, principalmente na zona de Rivadavia y Ourense. Tamién cueye destacar na cultura gallega la influyencia cultural llegada dende América Llatina, dende les Islles Britániques y dende'l centru d'Europa gracies al Camín de Santiago.

La cultura gallega, entós, ye frutu de la fusión d'elementos culturales allegaos por mui estremaos pueblos que s'afincaren en Galicia al llargo de la so hestoria.

Tien unos 2,8 millones d'habitantes (2002) con una distribución poblacional qu'aglomera la mayor parte de la franxa ente Ferrol y Vigo. Santiago de Compostela ye la capital con un estatutu especial, dientro de la provincia d'A Coruña.

Islles Baleares

Les Islles Baleares o Baleares (en catalán y oficialmente, Illes Balears) son una comunidá autónoma uniprovincial española, compuesta poles islles del archipiélagu balear. Atópense asitiaes nel mar Mediterraneu, frente a la costa oriental de la Península Ibérica. La so capital ye Palma de Mallorca.

L'archipiélagu ta formáu por dos grupos d'islles y numberosos isllotes: les Ximnesies (Menorca, Mallorca, Cabrera y dalgunos isllotes cercanos como Dragonera, Coneyera o la Islla del Aire), y les Pitiuses (Ibiza, en catalán y oficialmente Eivissa, y Formentera) colos distintos isllotes que arrodienles.

Murcia

Murcia ye un conceyu y la capital de la Rexón de Murcia (España). Ta allugada nel sureste de la Península Ibérica y atravesada pol ríu Segura. Con 436.870 habitantes (INE 2009), Murcia ocupa el 7ᵘ puestu na llista de conceyos d'España por población.

Portugal

Portugal (o Pertual, en mirandés y llionés), oficialmente República Portuguesa, ye un país continental y atlánticu asitiáu nel sudoeste d'Europa, na fastera occidental de la Península Ibérica y nel Atlántcu Norte. Tien una superficie de 92.391 km² y ye la nación más occidental d'Europa, llendando al norte y al este con España y al sur y al oeste col Océanu Atlánticu. El so territoriu inclúi los archipiélagos atlánticos d'Azores y Madeira, que son sendes rexones autónomes colos sos propios gobiernos rexonales.

Portugal ye l'estáu más antiguu de la Península Ibérica, y ún de los más vieyos d'Europa. Pol so territoriu pasaron y asentáronse bien de pueblos dende la dómina prehistórica: preceltes, celtes, cartaxineses, romanos, visigodos y suevos. Portugal, como país, estableciose demientres la nomada Reconquista cristiana, la guerra escontra los musulmanes qu'invadieran la Península Ibérica en 711. Pesie a los intentos d'independizase de magar foi fundáu como un condáu en 868, nun sedría hasta dempués de la batalla de San Mamede (1128) cuando los soldaos d'Afonso Henriques derrotaron a los que dirixía so ma, Teresa, cuando el Condáu de Portugal afitaría la so soberanía y el propiu Afonso se proclamara a sigo mesmu Príncipe de Portugal. Sedría proclamáu rei na batalla d'Ourique, en 1139, y reconocíu como talu polos reinos vecinos nel tratáu de Zamora (1143).

Nos sieglos XV y XVI Portugal estableció'l primer imperiu global, convirtiéndose nuna de les principales potencies económiques, polítiques y militares del mundu. Demientres esta época, conocida como Era de los Descubrimientos, los esploradores portugueses foron pioneros na esploración marítima, especialmente embaxu'l patrociniu del príncipe Enrique'l Navegante y del rei Xuan II, con viaxes tan notables como'l que llevó a Bartolomé Díaz más allá del Cabu de Bona Esperanza (1488), el descubrimientu de la ruta marítima a la India por Vasco da Gama en 1497-98 o'l descubrimientu de Brasil (1500).

Nestos sieglos Portugal monopolizó'l comerciu d'especias, y espardió'l so imperiu con campañes militares n'Asia. Por embargu, socesos como la destrucción de Lisboa por un terremoto en 1755, la Revolución Industrial, la Guerra de los Siete Años, la ocupación del país demientres les Guerres Napoleóniques y la independencia de Brasil (1822) foron acabando pasín ente pasu col poderíu portugués.

la revolución de 1910 acabó cola monarquía y estableció la Primer República Portuguesa, un réxime inestable que foi suprimíu pol réxime autoritariu de dereches conocíu como Estado Novo. La democracia habría volver dempués de la Revolución de los Claveles de 1974, que punxo fin a la Guerra Colonial Portuguesa. Perpoco dempués garantizóse-y la soberanía a cuasi tolos territorios d'ultramar; la devolución de Macáu a China en 1999 marcó'l final del que puede considerase l'imperiu colonial de mayor duración de tolos europeos.

Portugal dexó una importante influencia cultural y arquitectónica per tol mundu, un legáu de 300 millones de falantes de llingua portuguesa y de un garapiellu de llingües criolles de sustratu portugués. Ye un país desarrolláu, con un réxime republicanu xunitariu semipresidencialista, con una economía avanzada y altos estándares de vida. Ye miembru de les Naciones Xuníes, la Xunión Europea, la OTAN y la OCDE, y formó coles sos ex-colonies la Comunidá de Países de Llingua Portuguesa.

Provincia de Granada

Granada ye una provincia española asitiada nel este de la comunidá autónoma d'Andalucía. La so capital ye la ciudá de Granada.

Llenda al norte con coles provincies de Jaén, Albacete y Murcia; al este Almería; al sur tien salida al mar Mediterraneu; y al oeste Málaga y Córdoba.

La so área ye de 12.647 km², onde viven 897.388 persones (2008). Ta xebrada en 168 conceyos.

El monte más altu de la Península Ibérica, el Mulhacén, con un altor de 3.482 metros, ta asitiáu en Granada. Comparte cola provincia d'Almería'l Parque Nacional de Sierra Nevada.

Reinu de Castiella

El reinu de Castiella foi ún de los reinos medievales de la Península Ibérica. Castiella xurdió como entidá política autónoma nel sieglu IX baxo la forma de condáu vasallu de Llión, algamando la categoría de «reinu» nel sieglu XI. El su nome debióse a la gran cantidá de castiellos que s’atopaben na zona.

Reinu de Llión

El Reinu de Llión foi ún de los reinos medievales de la península Ibérica, socesor del antiergu Reinu d'Asturies, que tuvo un papel protagonista na Reconquista y formación de los socesivos reinos cristianos del occidente peninsular.

Rexón de Murcia

La Rexón de Murcia ye una Comunidá Autónoma uniprovincial d'España. Asitiada nel sureste de la Península Ibérica, llenda con Castiella-La Mancha (provincia d'Albacete), Andalucía (provincies de Granada y Almería, Comunidá Valenciana (provincia d'Alicante) y el mar Mediterraneu. La so capital ye la ciudá de Murcia, que ye la sé de tolos muérganos institucionales rexonales sacante l'Asamblea Rexonal (parllamentu), que tien la so sé en Cartagena. La so población total ye de 1 478 509 hab. (2018), lo que fai d'ella la séptima provincia más poblada d'España. Cásique un terciu de la so población vive na capital, y la metá d'ella ente les ciudaes de Murcia, Cartagena y Lorca.

La rexón ye una de les mayores productores de fruta, verdura y flores d'Europa, y tien tamién importantes estensiones de vides nos conceyos de Jumilla, Bullas y Yecla, que producen vinos con denominación d'orixe. Tien tamién un sector turísticu importante, concentráu na so costa, na que conviven sectores perdeterioraos, como la rodiada de la llaguna salada nomada Mar Menor, con otros cuasi vírxenes. Nel sector industrial destaquen les industries petroquímiques y d'enerxía (concentraes en Cartagena) y l'alimentaria. El puntu cimeru de la comunidá ta nel Macizu de Revolcadores (2.015 m sobro'l nivel de la mar).

Nel so bayurosu patrimoniu artísticu y cultural rescamplen los 72 xacimientos d'arte rupestre del arcu mediterraneu de la Península Ibérica, declaraos Patrimoniu de la Humanidá pola UNESCO, y tamién el Conseyu d'Homes Buenos de la Güerta de Murciu, declaráu Patrimoniu Cultural Inmaterial de la Humanidá como exemplu de tribunal consuetudinariu de regantes del Mediterraneu español. Tamién s'alcuentra na rexón el santuariu de Caravaca de la Cruz, llugar de peregrinación de primer orde pa los fieles de la Ilesia católica por tener el privilexu de celebrar Añu Xubilar a perpetuidá cada siete años alrodiu de la devoción a la Vera Cruz de Caravaca.

Murcia ye una rexón histórica del sureste español, la heriede del antiguu Reinu de Murcia, que tradicionalmente articulábase como una rexón biprovincial que comprendía les provincies d'Albacete y Murcia. La primera pasó, demientres la Transición, a integrase na nueva comunidá autónoma de Castiella-La Mancha.

Sieglu IV e.C.

El sieglu IV e.C. empezó'l 1 de xineru de 400 a. C. y terminó'l 31 d'avientu de 301 e.C., tamién llamáu'l "sieglu d'Alexandru Magno".

Sieglu VIII e.C.

El sieglu VIII e.C. empezó'l 1 de xineru del 800 e.C. y terminó'l 31 d'avientu del 701 e.C.

Sieglu VII e.C.

El sieglu VII e.C. empezó'l 1 de xineru del 700 e.C. y terminó’l 31 d'avientu del 601 e.C.

Íberos

Los íberos o íberos foi como nomaron los antiguos escritores griegos a les xentes del llevante y sur de la Península Ibérica pa distinguilos de los pueblos de l'interior, cuya cultura y costumbres yeren diferentes. D'estos pueblos escribieron Hecateo de Mileto, Heródoto, Estrabón o Rufo Festo Avieno, nomandolos con distintos nomes, polo menos dende'l sieglu VI e.C.

Xeográficamente, Estrabón y Apiano nomaron Iberia al territoriu de la Península Ibérica.

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.