Mundu

Mundu ye'l nome común qu'atribúi o significa cuanto concierne al ser humanu (dacuando se enfatiza diciendo el nuesu mundu), más específicamente la esperiencia que lo arredola y en concretu aspeutos más determinaos que tomen el so vida y la so civilización. Daqué más abstractamente considérase mundu a la naturaleza o'l universu físicu, humanu y social onde s'asitia'l home y que constitúi la so redolada. Per otra parte y de forma más recién, con mundu alúdese tamién al planeta Tierra,[1] entendiendo por tantu como otros mundos el restu de planetes o astros presentes nel universu.

The Earth seen from Apollo 17
La Tierra: El banzón azul vista dende'l Apolo 17.
ColoredBlankMap-World-10E
Planisferiu.

Definición oxetiva y representaciones históriques

Macrobius, mappa mundi
Viñeta qu'amuesa los cinco partes del mundu conocíu nel sieglu XII, dixebrando la parte conocida de les antípodes desconocíes pel océanu y la zona chorniza nel Ecuador (manuscritu del sieglu XII)
ApocalypseStSeverFolios45v46rWorldMap
Mapa Mundi del mundu medieval conocíu pol monxu Beatu de Llébana (escontra 780).

El mundu constitúi, na so forma conocida o mundu conocíu, la materia, l'espaciu y los fenómenos que nos son accesibles polos sentíos, la esperiencia o la razón. El sentíu más corriente designa nuesu planeta, la Tierra, colos sos habitantes y la so redolada más o menos natural. En sentíu llato o estensu designa'l universu nel so conxuntu. Les representaciones históriques polo xeneral reflexar xeográficamente con una clase de mapa, el llamáu planisferiu terrestre o mapamundi.

Contestu filosóficu

Definición filosófica

Nel contestu filosóficu, y más precisamente ontolóxicu, ye un conceutu astractu y tien el significáu absolutu que-y da l'amenorgamientu fenomenológica: tou lo que nun ye parte del "yo", tou lo que nun ye'l home. Y per otra parte, en manera más concreta, sería la realidá como esperiencia, la realidá empírico y oxetivo.

El términu llatín mundus 'ordenáu, llimpiu' emplegar pa traducir el términu griegu κόσμος kósmos '[bon] orde, arreglu, axuste, compostura, perfección'. Estos términos reflexen la noción prefilosófica de que'l mundu en sentíu filosóficu constituyía una construcción intencional bien entamada. Por eso na noción grecolatina esistíen dioses y entes encargaos del caltenimientu de la estructura y bon orde del mundu.

En filosofía, el términu mundu tien dellos posibles significaos. En dellos contestos, referir a tou lo que conforma la realidá o'l universu físicu. N'otros, puede tener un específicu significáu ontolóxicu. Ente que clarificar el conceutu de mundu tuvo siempres ente les xeres básiques de la filosofía occidental, esta tema paez surdir explícitamente solamente al entamu del sieglu XX[2] y foi oxetu de continuos alderiques. La cuestión sobre lo que ye'l mundu entá nun foi resuelta.

Clasificación sobre conceutos de mundu

Pa Francisco Miró Quesada hai tres eje pa clasificar les distintes concepciones filosófiques del mundu: la exa materialista-espiritualista, la exa finalista-contingencialista y l'exa esencialista-esistencialista.[3] Por casu, Marx vía al mundu d'una forma materialista finalista» (materialismu dialécticu) ente que les relixones ven al mundu dende una óptica espiritualista finalista» (escatoloxía y el fin del mundu) yá sía na so aguada esencialista (Santu Tomás) o esistencialista (Gabriel Marcel). El mecanicismu ve al mundu d'una forma materialista contingencialista», esto ye, nel universu nun hai razón o finalidá específica pal cual les lleis de la naturaleza sían d'una manera, pos pudieren ser d'otra.[3]

Distintes formulaciones filosófiques de mundu

Parménides

Parménides argumenta que la perceición diaria de la realidá del mundu físicu tal que ye descritu na doxa, esto ye, na opinión común, ta errada, y la realidá del mundu ye ser como ye descritu en alétheia: un tou inalterable, inengendrable ya indestruyible.

Platón

Nel so mitu del covarón, Platón estrema ente formes variables ya idees inmutables ya imaxina dos mundos distintos: el mundu sensible y el mundu tanxible.

Hegel

Na filosofía de la hestoria d'Hegel, la espresión Weltgeschichte ist Weltgericht (La Hestoria Mundial ye un tribunal que xulga al Mundu) ye utilizada p'afirmar el puntu de vista de que la Hestoria va xulgar a los homes, les sos aiciones y les sos opiniones. La ciencia nació del deséu de tresformar al mundu en rellación al home; la so meta final ye l'aplicación técnica.

Schopenhauer

El mundu como voluntá y representación ye'l trabayu central d'Arthur Schopenhauer. Schopenhauer vio la voluntá humana como'l noúmeno o cosa en sí kantiana. Él creyó, entós, que podríamos llograr conocencia alrodiu de la cosa en sí, daqué que Kant dixo yera imposible, una y bones el restu de la rellación ente la representación y cosa en sí podía ser entendida pola analoxía a la rellación ente la voluntá humana y el cuerpu humanu.

Wittgenstein

"El mundu ye tou lo qu'asocede" o, n'otres traducciones, "ye'l casu", escribió Ludwig Wittgenstein nel so influyente Tractatus Logico-Philosophicus, publicáu per primer vegada en 1922. Esta definición sirviría como la base del empirismu lóxicu, que s'el camientu de qu'hai esactamente un mundu, consistente na totalidá de los fechos, ensin importar la interpretación que cada individuu faiga d'ellos.

Heidegger

Martin Heidegger, entrín y non, argumentaba que "el mundu circundante ye distintu pa cada unu de nós y, sicasí, movemos nun mundu común".[4] El mundu, pa Heidegger, yera aquel nel que siempres yéramos "llanzaos" y col que nós, como seres nel mundu, tenemos de llegar a alcuerdos. La so concepción de "divulgación mundial" foi ellaborada más notablemente nel so trabayu de 1927 Ser y Tiempu.

Freud

En respuesta, Sigmund Freud propunxo que nun movemos nun mundu común, sinón nun procesu de pensamientu común. Él creía que toles aiciones d'una persona taben motivaes por una sola cosa: la libido. Esta fuercia condiciona toa nuesa visión del mundu o de la realidá, que ye frutu del pulsu ente enclinos instintivos inconscientes y enclinos represores superconscientes.

David Lewis

Dellos filósofos, de cutiu inspiraos por David Lewis, argumenten que los conceutos metafísicos como la posibilidá, la probabilidá y la necesidá son meyor analizaos al comparar el mundu a un rangu de mundos posibles; un puntu de vista comúnmente conocíu como realismu modal. Pa él esiste un númberu infinitu de mundos causalmente aisllaos y el nuesu ye tan solo unu d'ellos.

Markus Gabriel

Pal filósofu Markus Gabriel el mundu nun esiste pos lo considera un superobjeto. La esistencia d'un oxetu, por definición, tratar de la so apaición con carauterístiques propies que lo estreme d'otros oxetos nun contestu dáu. Non asina asocede col conceutu de superobjeto o mundu pos esti tendría toa les carauterístiques de tolos oxetos que contién faciéndolo indistinguible y, poro, inesistente.[5] Markus, al proclamar que nun esiste un superobjeto o Mundu, termina adoptando una postura filosófica pluralista.[5]

José Ortega y Gasset

Pal filósofu español José Ortega y Gasset el mundu ye indixebrable del yo: "Yo soi yo y la mio circunstancia, y si nun lu salvo a ella nun salvo yo". Y toles conciencies tán interconectaes al traviés d'un sistema de perspectives que la so integración constitúi'l mundu, la realidá mesma.

Contestu teolóxicu cristianu

El mundu ye pal Catecismu de la Ilesia católica unu de los trés "enemigos de l'alma": mundu, demoniu y carne. Esta conceptualización negativa del mundu constrasta col conceutu grecolatino positivu de mundus 'tou ordenáu, entamáu, llimpiu'. Pa la concepción teolóxica xudeocristiana'l mundu representa lo "material" o la esfera de la "vida profana", como lo opuesto a lo celestial, espiritual, trascendental o sacru.[6] Asina, los monxos y monxes de clausura que se zarren nos monesterios arrenuncien al "mundu". El "fin del mundu" referir a los escenarios de la culminación de la hestoria humana, de cutiu en contestos relixosos.

Contestu históricu

El mundu foi representáu de bien distintes maneres según les civilizaciones y cultures; munches d'eses representaciones fueron camudando o non conforme camudaben o non diches civilizaciones y cultures. Nel ámbitu occidental (y más en concretu según la concepción cristiana derivada del Almagesto del cosmógrafu paganu Claudio Ptolomeo), el mundu estremar en dos partes: lo natural o naturaleza, imperfectu y mutable y asitiáu per debaxo de la órbita llunar, y sobrar-natural, perfectu ya inmutable y asitiáu percima de la órbita de la Lluna. El renacencia del sieglu XVI empezó a duldar y a criticar esta visión xeocéntrica y cristiana y ser sustituyendo por otra heliocéntrica y mecanicista.[7]

La hestoria del mundu ye comúnmente entendida como la comprensión de los principales desarrollos geopolíticos de cinco milenios, dende la invención de la escritura poles Trubiecu de la civilización primeres civilizaciones hasta'l presente. Per otra parte, cola espresión Nuevu Mundu frente a Vieyu Mundu referímonos respeutivamente per un sitiu a América, una parte del mundu colonizada nel espertar de la yera de los descubrimientos, y por otru a la parte colonizadora, d'hestoria más conocida. Estes denominaciones estender al ámbitu de les clasificaciones zoolóxicu y botánicu, como por casu nel casu del monu del Nuevu Mundu.

Contestu políticu

En política, los términos primer, segundu y tercer mundu estremen a los países en grandes grupos. El primer mundu designa a los países capitalistes, ricos o desenvueltos económicamente; el segundu a los comunistes y el tercer mundu arrexunta al restu de los países, la mayoría probes, en víes de desenvolvimientu o infradesarrollados. Inclusive d'utilízase la espresión cuartu mundu p'aludir a los países en que la probeza ye estrema.

Contestu de la xeografía humana

La población mundial ye la suma de tolos habitantes humanos de cualquier era; otramiente, la economía mundial ye la suma de les economíes de toles sociedaes (tolos países), especialmente nel contestu de la globalización. Términos como campeonatu mundial, productu brutu mundial, banderes del mundu, etc., tamién impliquen la suma o combinación de tolos estaos soberanos.

En términos como relixón mundial, idioma mundial y guerra mundial, la pallabra mundu suxure una escala internacional o intercontinental ensin necesariamente implicar la participación de too el mundu.

Contestu de la xeografía física

En términos como mapa del mundu y clima mundial, la pallabra mundu ye utilizada nun sentíu desprendíu de la cultura humana o civilización, refiriéndose de forma física al planeta Tierra.

Etimoloxía y usu

El términu «mundu» deriva del vocablu en llatín mundus, que lliteralmente significa 'llimpiu, elegante'; en sí ye una traducción emprestada del griegu cosmos, 'perfección' o 'conxuntu ordenáu'. El términu greco-llatín espresa una noción de creación como un actu d'establecimientu del orde nel caos.

'Mundu' referir a tol planeta o a la población de cualesquier país o rexón en particular: asuntos mundiales refierse non solo a un llugar sinón a tol mundu y hestoria mundial ye un campu de la hestoria qu'esamina los eventos dende una perspeutiva global (en llugar d'una nacional o una rexonal). Tierra, per otra parte, referir al planeta como una entidá física y estremar d'otros planetes y oxetos físicos.

'Mundu' tamién puede atribuyíse-y al significáu de 'global', 'relativu a tol mundu', formando usos como Comunidá mundial.

Por estensión, un 'mundu' puede referise a cualquier planeta o oxetu astronómicu, especialmente cuando se cree que ta habitáu, nel contestu de la ciencia ficción o futuroloxía.

'Mundu', nel sentíu orixinal, cuando ye calificáu, tamién puede referise al dominiu particular de la esperiencia humana.

  • El mundu del trabayu describe'l trabayu remunerado y la busca d'una carrera, en tolos sos aspeutos sociales, pa estremala de la área llariega y del estudiu académicu.
  • El mundu de la moda describe l'ambiente de los diseñadores, cases de moda y consumidores que faen la industria de la moda.

Dimensiones carauterístiques

Dimensiones físiques

Whole world - land and oceans 12000
El mundu en proyeición equirrectangular.
Dimensiones físiques

510 000 000 km² (196 950 000 milles²)

149 000 000 km² (57 510 000 milles²)

361 000 000 km² (139 440 000 milles²)

Circunferencia ecuatorial 40 077 km (24 902 milles)
Circunferencia meridional 40 009 km (24 860 milles)
Diámetru ecuatorial 12 757 km (7 926 milles)
Diámetru polar 12 714 km (7 899,988 milles)
Radio ecuatorial 6 378,5 km (3 963,42 milles)
Radio polar 6 357,0 km (3 950,06 milles)

1 080 000 000 000 km³ (260 000 000 000 milles³)

Aprosimao 1 386 millones de kilómetros cúbicos (km³).

5 980 000 000 000 000 000 000 t (6 592 000 000 000 000 000 000 t)

45 hab./km²

Carauterístiques per rexón

Tamañu
Continente Área (km²) porcentaxe %
Mundu 149 000 000 100
Eurafrasia 84 580 000 57
Eurasia 54 210 000 36
Asia 43 810 000 29
América 42 330 000 28
África 30 370 000 20
Antártida 13 720 000 9,2
Europa 10 400 000 7,0
Oceanía 9 010 000 6,0
Australia-Nueva Guinea 8 500 000 5,7
Australia (continente) 7 600 000 5,0
Población humana
Continente aprox. población porcentaxe %
Mundu 7 724 623 110 100
Asia 4 557 527 634 59
África 1 004 201 004 13
América 1 313 185 928 17
Europa 811 085 426 10,5
Oceanía 38 623 115 0,5
Antártida 1 000 0,000001

Humanidá

Según el World Fact Book (2007):

La tasa de fertilidá (cifres de fertilidá femenina, o cantidá de fíos per muyer) yera 2,8 nel añu 2000 y 2,59 en 2007. La tasa de mortalidá infantil ye 56,11 muertes por cada 1 000 nacencies. La crecedera demográfica mundial total ye de 1,45 % en promediu añal.

La tasa de desempléu Mundial ye'l 38 %.

En 2008, envalórase que la población mundial foi de 6 671 679 034 habitantes. La densidá poblacional ye 48 habitantes por km²

El 50 % de la población humana vive en zones apropiaes, que correspuende namái al 5 % de la superficie terrestre.

El IDH (Índiz de Desenvolvimientu Humanu) nel Mundu ye 0,624.

El Productu Mundial Brutu (GWP) ye de 48 144 966 millones de dólares según el Fondu Monetariu Internacional y 44 784 871 según el Bancu Mundial, el promediu ye de 46 264 669 millones de dólares y 6 975 dólares por cápita.

La tasa de crecedera económica del Productu Domésticu promediu Mundial, ye'l 5,1 % per añu.

La esperanza de vida promediu ye 65,82 años, 63,89 años pa homes y 67,84 años pa muyeres. Según la Organización Mundial de Salú, les 10 causes principales de muerte en 2002 son:

12,6 % de dalguna enfermedá cardiaca :9,7

% enfermedad cerebro vascular

6,8 % infeiciones respiratories
4,9 % de VIH/SIDA
4,8 % enfermedá pulmonar obstructiva crónica
3,2 % enfermedad diarreicas
2,7 % de tuberculosis
2,2 % de malaria
2,2 % cánceres de tráquea/bronquio/pulmones
2,1 % d'accidentes de tránsitu.

Espresiones

D'antiguo considerábase primer mundu aquellos países d'economíes capitalistes como Estaos Xuníos y los países aliaos a ésti dempués de la segunda guerra mundial. El segundu mundu incluyía países comunistas, como l'antigua URSS o China, y a tolos países aliaos a éstos o so la so influencia, ente que, el tercer mundu, tomaba aquellos países que teníen una posición neutra.

Na actualidá considérense países del Primer Mundu los países desenvueltos, ye dicir que tienen gran capacidá industrial, gran meyora teunolóxica y tienen bon accesu a gran cantidá de materies primes. Considérense países del Segundu Mundu a los países que tamién tienen gran capacidá industrial y una gran meyora teunolóxica, pero tienen un menor accesu a les materies primes que los países del Primer Mundu. Considérense países del Tercer Mundu a los países que tienen gran cantidá de materies primes, pero nun cunten con gran capacidá industrial nin gran meyora teunolóxica y que tán venceyaos al mercáu mundial por aciu la esportación de materies primes. Adoptóse'l términu "Cuartu mundu" pa referise a les rexones probes del planeta pertenecientes al sector capitalista y a los países menos desenvueltos d'ésti, como los ensin techu que viven nes ciudaes más riques de los países capitalistes, que'l so nivel de probeza supera al de los habitantes del tercer mundu.

Relixón y mitoloxía

Les cosmoloxíes mitolóxiques de cutiu representen al mundu como centráu alredor d'un axis mundi y delimitado por una frontera como un océanu, una culiebra o similares.

Referencies

  1. efinición RAE: mundu, sitiu dixital 'Real Academia Española'.
  2. Heidegger (1982). Basic Problems of Phenomenology. Bloomington: Indiana University Press, 165. ISBN 0253176867..
  3. 3,0 3,1 Francisco Miró Quesada. «L'home, centru de la meditación filosófica». Consultáu'l 4 d'abril de 2016.
  4. Heidegger (1982), p. 164.
  5. 5,0 5,1 Why the World Does Not Exist (n'en). Wiley. ISBN 9780745687568.
  6. Evanxeliu de Xuan II, 15-16, trad. Reina-Valera revisada en 1960: 15 "Nun amar al mundu, nin les coses que tán nel mundu. Si dalgunu ama al mundu, l'amor del Padre nun ta n'él". 16 "Porque tou lo qu'hai nel mundu, los deseos de la carne, los deseos de los güeyos, y la balagoria de la vida, nun provien del Padre, sinón del mundu".
  7. C. S. Lewis, La imaxe del mundu. Introducción a la lliteratura medieval y renacentista, Barcelona: Bosch, 1980

Enllaces esternos

2014

2014 (MMXIV) foi un añu normal entamáu en miércoles según el calendariu gregorianu.

Les Naciones Xuníes declararen 2014 como Añu Internacional de l'Agricultura Familiar y Añu Internacional de la Cristalografía.

Alemaña

Alemaña (n'alemán Deutschland), oficialmente República Federal d'Alemaña ye un país d'Europa central que forma parte de la Xunión Europea. Llenda pel norte col mar del Norte, Dinamarca y el mar Bálticu; al este con Polonia y la República Checa; al sur con Austria y Suiza, y al oeste con Francia, Luxemburgu, Bélxica y los Países Baxos. El territoriu d'Alemaña abarca 357.021 km² y tien un clima templáu. Con más de 82 millones d'habitantes, representa la mayor población ente los estaos miembros de la Xunión Europea y ye'l llar del tercer mayor grupu d'emigrantes internacionales.

Les pallabres alemán y Alemaña provienen del llatín y yeren utilizaes na antigüedá polos romanos pa nomar a los alamanes —nun ye lo mesmo qu'alemanes—, el pueblu xermánicu más averáu al territoriu del Imperiu Romanu. D'ehí foi usada pa nomar al país enteru. Amás d'alemán, ta tamién espardíu l'usu del xentiliciu xermanu, deriváu del nome con que los romanos se referíen a les tribos non romanes de la fastera central d'Europa, territoriu al que llamaben Xermaña. Dende'l sieglu X, los territorios alemanes formaron una parte central del Sacru Imperiu Romanu Xermánicu qu'avagó hasta 1806. A lo llargo del sieglu XVI, les rexones del norte del país convirtiéronse nel centru de la Reforma Protestante. Como un modernu estáu-nación, el país foi mecío en mediu de la Guerra franco-prusiana en 1871. Tres la Segunda Guerra Mundial, xebró en dos estaos a lo llargo de les llinies d'ocupación aliaes en 1949 pero reunificóse de nuevu en 1990. Foi miembru fundador de la Comunidá Europea (1957), que se convirtió na Xunión Europea en 1993. Ye parte de la zona Schengen y adoptó la moneda común europea, l'euru, en 1999.

Ye una república parllamentaria federal de selce estaos (Bundesländer). La capital y ciudá más grande ye Berlín. Ye miembru de les Naciones Xuníes, la OTAN, el G8, les naciones G4, y firmó'l Protocolu de Kioto. Ye la tercer mayor economía mundial en cuantes al PIB nominal, la primera d'Europa, y el mayor esportador de mercancíes del mundu en 2007. En términos absolutos, asigna'l segundu mayor presupuestu añal de l'ayuda al desendolcu nel mundu, mientres que los sos gastos militares ocuparon el sestu llugar. El país desendolcó un altu nivel de vida y afitó un sistema completu de seguridá social. Tien una posición clave nes decisiones europees y caltién una estrecha rellación con delles asociaciones a nivel mundial. Ye reconocida como xefa nos seutores científicu y teunolóxicu.

Ardeola (revista)

Ardeola ye la revista científica oficial de la Sociedá Española d'Ornitoloxía (SEO/BirdLife), y vien asoleyándose dende la fundación de la Sociedá en 1954.

El so ámbitu de publicación inclui tolos aspeutos de la ornitoloxía tanto d'España como nel resto del mundu. Sal al mercáu cada seis meses, en xunu y avientu.

Australia

Australia ye'l sestu país más grande del mundu, y l'únicu qu'ocupa un continente enteru (ensin considerar Oceanía). Australia tamién alministra la islla de Tasmania, asitiada nel sur. Los países vecinos son: Nueva Zelanda nel sureste, y Papúa Nueva Guinea ya Indonesia nel norte. El nome Australia vien de la fras llatina terra australis incognita (tierra austral desconocida).

Brasil

El Brasil, oficialmente República Federativa do Brasil, ye'l país más grande d'América del Sur y el quintu más grande y pobláu del mundu, con 8,5 millones de km2 d'estensión y una población de más de 208 millones d'habitantes. La so capital nacional ye Brasilia, que sustituyó a Rio de Janeiro en 1960, y la ciudá más poblada ye São Paulo. El país ta formáu por 26 estaos y un distritu federal, sodividíos en 5.570 conceyos. Ye'l país más grande que tien el portugués como llingua oficial, y ún de los más multiculturales y con mayor diversidá étnica del mundu.

Arrodiáu pol océanu Atlánticu al este, Brasil tien 7.491 km de costa, y llenda con toos menos dos de los países sudamericanos: Chile y Ecuador. Al norte llenda con Colombia, Venezuela, Guyana, Surinam y Guyana Francesa; al sur Arxentina, Uruguái y Paraguái; al este l'Océanu Atlánticu y al oeste Bolivia y Perú. La conca del ríu Amazones inclúi una xigantesca viesca tropical, bayurosa en recursos naturales y minerales, que ye l'hábitat de pueblos indíxenes que gocien de proteición llexislativa.

El Brasil actual taba habitáu por bien de naciones tribales primero de que, en 1500, aportara a elli Pedro Álvares Cabral, que reclamó les tierres nes que desembarcó pal Imperiu portugués. Siguió siendo una colonia d'esi país hasta 1808, cuando la capital del imperiu, nel contestu de les guerres napoleóniques, foi treslladada de Lisboa a Rio de Janeiro. En 1815 la colonia foi elevada al estatus de reinu cola formación del Reinu Xuníu de Portugal, Brasil y Algarve. La independencia brasileña produciose en 1822 cola creación del Imperiu del Brasil, un estáu xunitariu gobernáu por una monarquía constitucional y con un sistema parllamentariu. La ratificación de la primer constitución del país en 1824 llevó a la formación d'un parllamentu bicameral, niciu del actual Congresu Nacional. El país convirtiose nuna república presidencial en 1889, tres d'un golpe d'estáu. En 1964 xubió al poder una xunta militar, que gobernó el país hasta 1985. L'actual constitución brasileña, aprobada en 1988, define'l país como una república federal democrática.

Brasil ye una potencia económica emerxente: tien l'octavu productu interior brutu (nominal y en paridá de poder adquisitivu) del mundu, y suma a un sector agrícola perpotente un vigorosu sector industrial. Ye una potencia rexonal, considerada como una potencial superpotencia por dellos autores. Ye miembru fundador de les Naciones Xuníes, el G20, el BRICS, la Xunión de Naciones Suramericanes, Mercosur, la Organización de los Estaos Americanos, la Organización d'Estaos Iberoamericanos pa la Educación, la Ciencia y la Cultura y la Comunidá de Países de Llingua Portuguesa.

Canadá

El Canadá ye un país de la fastera septentrional d'América del Norte. Les sos diez provincies y trés territorios estiéndense dende l'océanu Atlánticu al Pacíficu, y pel norte hasta l'océanu Glacial Árticu, y tienen una estensión de 9,98 millones de km², que convierten al Canadá nel segundu país más grande del mundu. La so frontera meridional colos Estaos Xuníos, amás, ye la frontera binacional más llarga del mundu. La mayoría del país tien un clima frío o mui frío n'iviernu, pero la fastera más meridional tien branos templaos. Canadá ta poco pobláu, y la mayoría'l so territoriu ta ocupáu por viesques y tundra, amás de pola cordelera de les Montañes Rocoses. Ta perurbanizáu: el 82% de los sos 35,15 millones d'habitantes concéntrense en ciudaes de gran y medianu tamañu, les más d'elles cerca de la so frontera meridional. La so capital ye Ottawa, y les trés mayores aglomeraciones de población son les ciudaes de Toronto, Montreal y Vancouver.

Varies poblaciones indíxenes habitaron l'actual Canadá por miles d'años primero de qu'aportaran los europeos. Los primeros d'estos foron los británicos y franceses, qu'establecieron colonies dende'l sieglu XVI; la primera foi la colonia de Canadá, fundada por Francia en 1535. Como resultáu de dellos conflictos armaos, la Norteamérica británica ganó y perdió territorios hasta que, a finales del sieglu XVIII, controlaba la mayoría del actual territoriu canadiense. El 1 de xunetu de 1867 les colonies de Canadá, Nueva Brunswick y Nueva Escocia federáronse pa formar un dominiu federal semiautónomu que recibió'l nome de Canadá. De magar entamó un proceso d'adición de territorios y provincies al dominiu hasta llegar a los actuales. Canadá algamó la independencia gradualmente, nún procesu qu'entamó col nomáu gobiernu responsable na década de 1830 y que finó cola patriación de la Constitución en 1982. Sicasí, dende 1931, cola promulgación del Estatutu de Westminster, Canadá yera un país práuticamente independiente, una y bones l'únicu poder que nun tenía yera'l de poder enmendar la so propia constitución.

Canadá ye una democracia parllamentaria federal y una monarquía constitucional, cola reina Isabel II d'Inglaterra como xefa d'estáu. El país, que ye oficialmente billingüe a nivel federal, ye, como resultáu de la inmigración a gran escala de munchos otros países, una de les naciones más multiculturales y con mayor diversidá étnica del mundu. Su economía ye la décima mayor del mundu, y básase na esplotación de los sos bayurosos recursos naturales y de la so importante actividá comercial. La llarga y complexa rellación ente Canadá y el so vecín del sur, Estaos Xuníos, tuvo a lo llargo de tola so historia un impautu importante na so economía y cultura.

Canadá ye un país desarrolláu qu'ocupa'l décimu llugar nel ránking del Índiz de Desarrollu Humanu, y la de so ye la décimoquinta renta per capita mayor del mundu. Ocupa los primeros llugares del mundu no que cinca a tresparencia gubernamental, llibertaes civiles, calidá de vida, llibertá económica y educación. Pertenez a la Commonwealth y a la Organización Internacional de la Francofonía, y tamién a bien d'instituciones internacionales ya intergubernamentales como les Naciones Xuníes, la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte, el G-7, el Grupu de los Diez, el G20, el Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte y el Foru de Cooperación Económica Asia-Pacíficu.

Estaos Xuníos d'América

Los Estaos Xuníos d'América, conocíos tamién como Estaos Xuníos, y tamién como América polos sos habitantes, ye una república federal compuesto por 50 estaos, el distritu federal de Columbia (nel que s'alluga la so capital, Washington DC), cinco grandes territorios autónomos (Puertu Ricu, Guam, les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos, les Islles Marianes del Norte y Samoa Americana) y otros territorios menores. 48 de los sos estaos, y el distritu federal, son contiguos, y llocalícense na rexón central d'América del Norte, ente Canadá y Méxicu; los otros dos estaos, Alaska y l'archipiélagu de Ḥawai, asítiense respeutivamente na parte noroccidental de Norteamérica y nel océanu Pacíficu. Con una estensión de 9,8 millones de km² y una población de más de 324 millones d'habitantes, los Estaos Xuníos son el tercer país mayor del mundu por superficie total y tamién el terceru con mayor población. Ye ún de los países del mundu más multicultural, con una población étnicamente mui diversa como resultáu de varios sieglos d'inmigración a gran escala dende otros países del mundu. La so xeografía y clima son tamién perdiversos, lo que da al país gran abondancia d'ecosistemes distintos, con bayura de flora y fauna.

Los primeros habitantes del país emigraron dende Asia, al traviés del estrechu de Bering, a lo menos fai 15.000 años y a ellos xuniéronse los colonos europeos a partir del sieglu XVI. Los Estaos Xuníos formáronse a partir de la xuntura de trece colonies britániques espardíes a lo llargo la costa Este (la que mira pal océanu Atlánticu) del continente. Los problemes ente Gran Bretaña y les sos colonies norteamericanes foron aumentando tres de la Guerra de los Siete Años, y culminaron na nomada Revolución Americana, na que los delegaos de les trece colonies decidieron por unanimidá declarase independientes de la so metrópoli. La guerra que siguió a esa declaración d'independencia finó en 1783, col reconocimientu del nuevu estáu por Gran Bretaña; foi la primer guerra d'independencia d'una colonia escontra la so metrópoli europea que ganó la colonia. L'actual constitución adoptóse en 1788 como una modificación de los Artículos de la Confederación, l'acuerdu inicial de 1781 ente les trece colonies que foi denunciáu por dalgunes por tener dao demasiaos poderes al gobiernu federal. Les primeres diez enmiendes al testu de 1788, nomadas conxuntamente la Carta de Derechos (Bill of Rights), foron diseñaes pa garantizar les llibertaes civiles fundamentales de los ciudadanos, y ratificaes en 1791.

Los nacientes Estaos Xuníos aniciaron una agresiva espansión per toa América del Norte demientres el sieglu XIX, desplazando a les tribus de nativos americanos, tomando nuevos territorios y convirtiéndolos en nuevos estaos que s'incorporaben a la Xunión. Pa 1848 la federación estendíase yá d'océanu a océanu. Na segunda metá del sieglu XIX la Guerra civil estauxunidense supunxo el final de la esclavitú. Pa finales d'esi sieglu entamó la espansión del país hacia'l Pacíficu ( Ḥawai convirtióse nel 50ᵘ estáu en 1898), nún momentu en que la so economía entamó a espolletar enforma. La guerra hispano-estauxunidense de 1898 y la Primer Guerra Mundial confirmaron l'estatus del país como una potencia militar de nivel mundial. Estaos Xuníos acabó la Segunda Guerra Mundial como una superpotencia: foi el primer país en desarrollar armes nucleares y el primeru n'usales en batalla. Esti calter de superpotencia acentuóse tres del final de la Guerra Fría: tres de la disolución de la Xunión Soviética en 1991 los Estaos Xuníos quedaron como única superpotencia del mundu.

Los Estaos Xuníos son la primer economía del mundu, col mayor productu nacional brutu (PNB), tantu nominal como real. Figura nos primeros puestos en múltiples ránkings de desarrollu económicu y social, como los que miden l'ingresu mediu por persona, el desarrollu humanu o la productividá por trabayador. Magar qu'aveza a considerase la so economía como post-industrial, con un sector servicios dominante, el so sector manufactureru ye entá el segundu mayor del mundu. Con namái un 4,4% de la población mundial, tien un PNB que ye'l 25% del mundial, y el so gastu militar ye'l 33% del total agregáu del de tolos países del mundu; de resultes d'ello, ye la principal potencia económica y militar del planeta. La so influyencia política y cultural nel restu del mundu ye enorme, y ye tamién un país líder n'investigación científica y nel desendolcu d'anovaciones teunolóxiques.

Handbook of the Birds of the World

Aves del Mundu, embrivíu como ADM (n'inglés: Handbook of the Birds of the World, HBW), ye una serie lliteraria que consiste en dellos volumes producíos pola editorial española Lynx Edicions en collaboración con BirdLife International. Tien la distinción de ser el Manual d'animales más grande y completu qu'esiste na actualidá, Ye'l primer manual destináu pa cubrir toles especies vivientes conocíes d'aves. La serie ye editada por Josep del Fuexu, Andrew Elliott, Jordi Sargatal y David A Christie. Amás acredítase de ser la serie lliteraria más importante a nivel mundial producida n'España, solo superada polos trabayos de Miguel de Cervantes.

Los 16 volumes que fueron publicaos. diéronlu por primer vegada a un animal d'investigación científica, el tener toles sos especies ilustráu y tratar en detalle nuna sola obra lliteraria. Esto nun se fixo antes pa nengún otru grupu nel reinu animal.

El material conteníu en cada volume arrexuntar por primer vegada según la familia d'aves, con un artículu introductoriu pa cada familia; esto ye siguíu poles carauterístiques individuales de les especies (taxonomía, subespecies y distribución, notes descriptives, el hábitat, l'alimentación y, la reproducción, los movimientos, l'estáu y el caltenimientu, bibliografía). Amás, tolos volumes, sacante'l primeru y el segundu contién un ensayu sobre una tema ornitolóxicu particular. Más de 200 especialistes de sonadía y 35 ilustradores (incluyendo Toni Llobet , Hilary Burn , Chris Rose y H. Douglas Pratt ) de más de 40 países contribuyeron al proyeutu hasta agora, según 834 fotógrafos de too el mundu.

Dende la salida del primer volume qu'apaeció en 1992, la serie recibió dellos premios internacionales. El primer volume foi escoyíu como Llibru de páxaros del Añu poles revistes Birdwatch y British Birds , y el quintu volume foi reconocíu col Outstanding Academic Title por Eleición de la revista australiana Choice Magacín, y la revista de l'American Library Association. El séptimu volume, según anteriores foi nomáu Llibru d'Aves del Añu por Birdwatch y British Birds, tamién recibió la distinción de Meyor Llibru de consulta de Páxaros nos 2.002 Book Awards WorldTwitch, Con esta mesma distinción tamién foi galardonáu'l Volume 8, un añu dempués nel 2003.

Los volumes individuales son especialmente grandes, con 32 cm por 25 cm, y un pesu d'ente 4 a 4,6 kg; comentóse nuna reseña que'l nome "camión sostenedor elevador de llibros" sería un meyor títulu.

Como complementu a la Guía de les Aves del Mundu y col oxetivu final d'espublizar la conocencia sobre la avifauna del mundu, en 2002 Lynx Edicions empezó la colección del páxaru d'Internet o Internet Bird Collection (IBC). Tratar d'un llibre accesu, pero non llibre con llicencia, en llinia de la biblioteca audiovisual de les aves del mundu coles mires de publicar videos, semeyes y grabaciones de soníos qu'amuesen una variedá d'aspeutos biolóxicos (por casu, subespecies, plumaxes, alimentación, cría, etc) pa cada especie. Ye un esfuerciu ensin fines d'arriquecimientu impulsáu pol material procedente de más d'un centenar de collaboradores de too el mundu.

Otru complementu ye la base de datos en llinia HBW Alive que foi llanzáu a principios de xunetu de 2013 y qu'inclúi les cuentes de la especie a partir de los 17 volumes publicaos HBW.

Ilesia Católica

La Ilesia Católica, tamién conocida como Ilesia Católica Romana, ye la mayor de les ilesies cristianes, con más de 1.270 millones de fieles en tol mundu. Como una de les instituciones relixoses del mundu que ye, tien xugao un papel destacáu na historia de la civilización occidental. Dirixida pol obispu de Roma, que recibe'l nome de papa, la doctrina teolóxica de so ta resumida nel Creu Nicenu. La so alministración central allúgase na Ciudá del Vaticanu, un enclave extraterritorial asitiáu na ciudá de Roma (Italia).

La Ilesia Católica distínguese dientro de la Cristiandá occidental pola so tradición apostólica y polos sos siete sacramentos. Enseña que ye la única iglesia verdadera fundada por Xesucristu, que los sos obispos son los socesores de los apóstoles y qu'el papa ye'l socesor de San Pedru. La Ilesia Católica afirma que la so doctrina sobre la fe y la moral ye infalible. La Ilesia llatina, les Ilesies católiques orientales y los institutos relixosos como les órdenes mendicantes y les órdenes de clausura amuesen la variedá d'enfoques teolóxicos ya espirituales que conviven na Ilesia Católica.

Entre los sacramentos el principal ye'l de la Eucaristía, celebráu llitúrxicamente na misa. La Ilesia enseña que, al traviés de la consagración realizada por un sacerdote católicu, el pan y el vinu ofrecíos en sacrificiu conviértese nel cuerpu y la sangre de Cristu. La Ilesia practica la comunión cerrada, pola que namái los miembros bautizaos n'estáu de gracia tienen permitido recibir la Eucaristía..

María ye venerada na Ilesia Católica como Reina de los Cielos, y honrada en numberoses devociones marianes. La Ilesia definió cuatro dogmas marianos: el de la Inmaculada Concepción, pol que s'afirma que María foi concebida ensin el pecáu orixinal; la so condición de Madre de Dios; la so perpetua virxinidá; y la so xubida al cielu al final de la so vida na Tierra.

La Ilesia Católica influyó, a lo llargo de la so vida, na filosofía occidental, na ciencia y nel arte y la cultura occidentales, y foi, dende la Edá Media hasta la Edá Moderna la principal fuercia d'unidá del mundu occidental.

Les enseñances espirituales del catolicismu inclúin la difusión del Evanxeliu, mentantu que la so doctrina social enseña a axudar a los enfermos, a los probes y a los aflixíos al traviés de les obres corporales y espirituales de misericordia. La Ilesia Católica ye'l mayor proveedor non gubernamental d'educación y cuidaos sanitarios nel mundu.

Dende finales del sieglu XX la Ilesia Católica tien sío criticada pola so doctrina moral sobre la sexualidá, la so negativa a la ordenación sacerdotal de les muyeres y pola forma cola que s'enfrenta a los casos d'abusu sexual por parte de los sos miembros.

Londres

Londres ye la capital del Reinu Xuníu y d'Inglaterra. Con más de 7 millones d'habitantes nel Gran Londres, ye la segunda mayor área metropolitana n'Europa (tres Moscú). Asitiada nes orielles del ríu Támesis nel sureste de la islla de Gran Bretaña, foi fundada al rodiu del añu 43 polos romanos col nome de Londinium, sirvió como capital de la provincia de Britania y xorreció hasta convertise nel centru del Imperiu británicu. Anguaño contribúi col 17% al PIB de la economía británica. Londres foi unu de los principales centros del comerciu y la política mundial per sieglos.

El corazón de la ciudá, l'antigua City de Londres, tovía conserva los sos llindes medievales, pero al menos, de magar el sieglu XIX, el nome de "Londres" tamién denominó a la metrópoli que medró na so redolada. Anguaño, esta aglomeración conurbana forma la rexón de Londres d'Inglaterra y l'área alministrativa del Gran Londres, col so propiu alcalde y asamblea.

Nel Gran Londres alcuéntrense cuatro llugares distinguíos como Patrimoniu de la Humanidá: la Torre de Londres; l'asitiamientu de Greenwich; el Real Xardín Botánicu de Kew; y el llugar comprendíu pol Palaciu de Westminster, l'Abadía de Westminster y la Ilesia de Santa Margarita.

La población de Londres ta formada por un altu númberu d'etnies, cultures y relixones, amás na ciudá fálense más de 300 llingües. En 2006 la población oficial yera de 7.512.400 na área del Gran Londres. En 2001 l'área urbana del Gran Londres tenía una población de 8.278.251 y l'área metropolitana tien una población estimada de 12 a 14 millones de personas. La rede de tresporte público, alministrada por Transport for London, ye una de les más estenses del mundu, y l'Aeropuertu Heathrow ye l'aeropuertu con más tráficu internacional del mundu.

Los Angeles

Los Angeles, oficialmente City of Los Angeles y a la qu'aveza nomase poles sos iniciales L.A., ye la segunda mayor ciudá de los Estaos Xuníos, tres de Nueva York, y la mayor del estáu de California, y ye la sé del condáu homónimu. Asitiada nel sur de California, Los Angeles ye conocida pol so bon clima, pola so trama urbana perdispersa y por ser ún de los principales centros de la industria estauxunidense del entretenimientu. La ciudá asitiase nuna depresión averada al océanu y arrodiada per trés cadenes montañoses d'un altor d'alredor 3000 m.

Los terrenos aú s'asienta yeren l'hogar de los Chumash y los Tongva primero de qu'aportaran los españoles. Juan Rodríguez Cabrillo reclamó estes tierres pa España, xunto col restu del territoriu qu'habría ser l'Alta California, en 1542. La fundación oficial de la ciudá, de manes del gobernador Felipe de Neve, remóntase al 4 de setiembre de 1781. La ciudá convirtiose'n 1821, tres de la guerra mexicana d'independencia, nuna parte del primer imperiu mexicanu. Al final de la guerra mexicano-americana, en 1848, tolo qu'anguaño ye California pasó, pol tratáu de Guadalupe Hidalgo, a manes de los Estaos Xuníos. Los Angeles algamó l'estatus de municipiu incorporáu el 4 d'abril de 1850, cinco meses primero de que California convirtiérase nún estáu. La ciudá conoció un rápidu crecimientu poco dempués, tres de descubrise xacimientos de petroleu.

La ciudá ye'l centru de l'área metropolitana de Los Angeles y de la rexón del Gran Los Angeles, nes que viven 13 y 18 millones respeutivamente. Esto fai d'ella una de les mayores árees metropolitanes del mundu, arriendes de ser la segunda mayor del país. El condáu de Los Angeles, del que la ciudá ye sé, ye'l más pobláu de los Estaos Xuníos. Los habitantes de so reciben el nome d'anxelinos.

La ciudá, conocida col nomatu de "City of Angels", ye una ciudá global con una economía perdiversificada: entretenimientu, cultura, medios de comunicación, moda, ciencia, deportes, teunoloxía, educación, medicina ya investigación son dalgunos de los sectores económicos importantes de la ciudá. Ye la sesta del mundu nel ránking de ciudaes globales (Global Cities Index 2016), y ún de los principales motores económicos del país en munchos sectores productivos. La ciudá compriende'l barriu de Hollywood, y ye la ciudá más importante del mundu na creación de productos televisivos, videoxuegos y na industria musical, amás de ser ún de los principales centros de producción cinematográfica. La ciudá acoyó los Xuegos Olímpicos de veranu de 1932 y 1984, y tien presentada la so candidatura pa los de 2024.

Méxicu

Méxicu (castellán: México; náhuatl: Mēxihco «en el ombligo de la luna»), nomáu oficialmente Estaos Xuníos Mexicanos, ye un país d'América del Norte. Asitiáu na parte meridional del subcontinente, llenda al norte colos Estaos Xuníos d'América, al sureste con Belize y Guatemala, al este col golfu de Méxicu y el mar Caribe y al oeste col océanu Pacíficu. Ye'l decimocuartu país mayor del mundu, con alredor de dos millones de kilometros cuadraos d'estensión, y tien una población (INEGI, 2010) de cuasique 112 millones de persones. Les más d'elles tienen como llingua materna l'español, que ye la llingua nacional del país xunto con otres 67 llingües indíxenes .

La presencia humana en Méxicu remóntase a 30.000 años AP. Tres de dellos milenios de desarrollu cultural surdieron nel actual territoriu de Méxicu les cultures mesoamericanes, aridoamericanes y oasisamericanes. Nel sieglu XVI el so espoxigue foi interrumpíu pola llegada los españoles, que dominaron el país hasta 1810, cuando'l país entamó la llucha pola so independencia. Algamada esta, el país foi escenariu demientres el sieglu siguiente de delles guerres internes y invasiones foriatas, qu'afectaron fondamente la vida diaria de los mexicanos. El sieglu XX (especialmente la primer metá) foi, baxo la direición política ininterrumpida del Partíu Revolucionariu Institucional, una época de gran espoxigue económicu.

Según la Organización Mundial del Turismu Méxicu ye'l principal destinu turísticu d'América Llatina, y ún de los diez países más visitaos del mundu. Inflúin nesi fechu la existencia nel país de 31 llugares, culturales y naturales, consideraos pola UNESCO como Patrimoniu de la Humanidá. Pol volume del so productu interior brutu nominal ye consideráu la decimocuarta economía mundial, siendo la segunda mayor economía d'América Llatina y la cuarta de tol continente. El repartu de la riqueza, por embargu, ye perdesigual, coexistiendo nel país conceyos con índices de desarrollu humanu asemeyaos a los d'Alemaña con otros con índices asemeyaos a los de Burundi. Méxicu ye tamién ún de los países con mayor diversidá climática del mundu, y agospia el 10-12% de toa la biodiversidá mundial y más de 12.000 especies endémiques.Políticamente Méxicu ye una república democrática, representativa y federal formada por 31 estaos y un distritu federal, que comprende la Ciudá de Méxicu, sé del gobiernu y les instituciones de la federación, y la so rodiada.

Nueva York

Nueva York (nomada oficialmente New York City, pa estremala del estáu homónimu) ye la ciudá más poblada de los Estaos Xuníos y el centru de l'área metropolitana de Nueva York, una de les mayores del mundu. Con una población estimao (U.S. Census Bureau, 2017) de 8.622.698 habitantes, ye la sé de la Organización de les Naciones Xuníes y considérasela bien de veces como la capital cultural del mundu. Na so área metropolitana, de 17.400 km² d'estensión, viven 18,9 millones d'habitantes.

Asitiada nún de los mayores puertos naturales del mundu, la ciudá ta formada por cinco boroughs (distritos); caún d'ellos ye un condáu del estáu de Nueva York. Esos distritos (Brooklyn, el Bronx, Manhattan, Queens, y Staten Island) formen oficialmente una única ciudá dende 1898. Esa ciudá, que reparte los sos más d'ocho millones d'habitantes en malpenes 783,8 km², ye la de mayor densidá de población de tol país. Ye, tamién, la de mayor diversidá llingüística nel mundu; calcúlase que fálense nella 800 llingües diferentes.

L'orixe de la ciudá remóntase a 1624. Esi añu fundose, por mercaderes holandeses, un puestu comercial na fastera meridional de la islla de Manhattan, que recibió en 1626 el nome de Nueva Ámsterdam. La ciudá pasó a manes de los ingleses en 1664, y recibió'l so nome actual dempués de que'l rei Carlos II d'Inglaterra-y diera eses tierres al so hermanu, el duque de York. La ciudá foi capital de los Estaos Xuníos dende 1785 a 1790, y ye la ciudá mayor del país dende esi últimu añu. A ella aportaron, a finales del sieglu XIX y entamos del XX, millones d'inmigrantes per barcu. Al llegar a la ciudá yeren saludaos pela Estatua de la Llibertá, que ye anguaño un símbolu universalmente reconocíu de los Estaos Xuníos y la so democracia.

La ciudá ye visitada añalmente por 50 millones de persones. Les más d'elles pasen per Times Square y visiten los sos perfamosos puentes, rascacielos y parques. La ciudá abelluga tamién el centru financieru del mundu, el distritu financieru qu'arrodia la bolsa (New York Stock Exchange) de Wall Street, principal mercáu bursátil del mundu pel volumen de capitalización de les empreses que cotizen nella. Consecuentemente con ello, les viviendes y oficines en Manhattan tán ente les más cares del mundu. La ciudá, amás, ye la sé de delles universidaes; dalgunes d'elles (Universidá de Columbia, Universidá de Nueva York y Universidá Rockefeller) suelen tar incluyíes nos llistaos que recueyen les 50 meyores universidaes del mundu.

Númberu de Control de la Biblioteca del Congresu

El Númberu de Control de la Biblioteca del Congresu (n'inglés Library of Congress Control Number), embrivíu LCCN, ye un sistema basáu en númberos de serie para numberar los rexistros de catálogu de la Biblioteca del Congresu d'Estaos Xuníos. Esti sistema de numberación tuvo n'usu dende 1898. Nun tien rellación nenguna colos conteníos de los llibros, y nun ha de confundise cola Clasificación de la Biblioteca del Congresu (LCC).

L'acrónimu LCCN aludía orixinalmente a Library of Congress Card Number ('númberu de tarxeta de la Biblioteca del Congresu'), una y bones la Biblioteca del Congresu preparaba tarxetes d'información bibliográfica pal so catálogu y vendía conxuntos doblaos de les tarxetes a otres biblioteques pa usalos nos sos catálogos. Esti vezu conocíase como catalogación centralizada. A cada conxuntu de tarxetes daba un númberu de serie para facilitar la so identificación. Como la mayoría de la información bibliográfica créase, almacena y comparte anguaño de forma dixital, sigui esistiendo la necesidá d'identificar unívocamente cada rexistru, realizando entá'l LCCN esta función.

Na so forma más elemental el númberu inclúi un añu y un númberu de serie. Al añu tien dos díxitos dende 1898 a 2000, y cuatro díxitos a partir de 2001. Los trés años ambiguos #estremar pol llargor del númberu de serie. Hai tamién delles peculiaridaes colos númberos qu'empiecen por un «7» por cuenta de un esperimentu fallíu lleváu a cabu ente 1969 y 1972.

Los númberos de serie tienen seis díxitos y tienen d'incluyir ceros a la izquierda. El guión que de cutiu dixebra l'añu y el númberu de serie ye opcional. Más apocayá, la Biblioteca del Congresu indicó a los editores que nun lo incluyan.

Los bibliotecarios de too el mundu usen esti identificador unívocu nel procesu de catalogar la mayoría de los llibros que fueron publicaos nos Estaos Xuníos. Esto ayúdalos a correxir los datos de catalogación (conocíos como rexistru de catálogu), que la Biblioteca del Congresu y terceros ponen a disposición na web y per otros medios.

Passeriformes

Los paseriformes (Passeriformes) son un gran orde d'aves que toma a más de la metá de les especies d'aves del mundu. Los paseriformes conócense comúnmente como páxaros, y dacuando aves canoras o páxaros cantores. Los páxaros son el grupu de vertebraos terrestres más diversificáu, con más de 5700 especies identificaes, lo qu'aprosimao dobla'l númberu d'especies del orde de mamíferos más abondosu, los royedores (Rodentia). Y contién más de 110 families, ocupando nesti sentíu'l segundu puestu ente los vertebraos (tres los Perciformes). El so ésitu evolutivu débese a delles adautaciones al mediu bien variaes y complexes, qu'abarquen dende la so capacidá pa posase nos árboles, los usos de los sos cantares, la so intelixencia o la complexidá y diversidá de los sos niales.

El grupu bautizóse pol nome llatín del gurrión «Passer» (la mesma etimoloxía que'l términu español páxaru), poro, el nome d'esti orde significa «los que tienen forma de gurrión». Ta estremáu en trés subordes: dos principales, Passeri y Tyranni, y un terceru más amenorgáu Acanthisitti.

República Popular China

La China, oficialmente República Popular China, (en chinu 中国, y en pinyin Zhōngguó) ye un país asitiáu nel este d'Asia, el cuartu más grande del mundiu en cuanto a estensión territorial. Llenda con 14 países ( Afganistán, Bután, Myanmar, India, Kazakstán, Kirguistán, Laos, Mongolia, Nepal, Corea del Norte, Paquistán, Rusia, Taxiquistán y Vietnam) y ye, colos sos cuasi 1.350 millones d'habitantes, el país más pobláu del mundiu.

Tocántenes a la so organización política, ye un réxime de partíu únicu (el Partíu Comunista de China, PCCh) con capital en Beijing. La so organización territorial compriende 22 provincies, cinco rexones autónomes, cuatro municipalidaes (Beijing, Tianjin, Shanghai y Chongqing) y dos rexones con un réxime alministrativu especial y dalgunes capacidaes d'autogobiernu (Hong Kong y Macáu). La República Popular China reclama que Taiwán ye la so vixésimutercer provincia, magar qu'anguaño esta islla forma una entidá política separada, la República de China.

Colos sos 9,6 millones de km² d'estensión, China ye'l segundu mayor país del mundu, y compriende bien de paisaxes distintos desde zones boscoses hasta los desiertos de Gobi y Taklamakan, nel norte y noroeste del país o les biesques subtropicales de la so fastera meridional. El oeste del país ye permontañosu, con cordilleres como l'Himalaya, el Karakoram, el Pamir o el Tian Shan, formaes por delles de les montañes más altes del mundiu. Los ríos Yangtze y Mariellu, terceru y sestu más llargos del mundu, nacen na meseta del Tíbet y van desembocar a la zona oriental del país, la más poblada. China tien una llinia costera de 14.500 km², na que llenda con dellos de los mares nos que se sodivide l'oceanu Pacíficu: Bohai, Mariellu, del Este de China y del sur de China.

L'antigua civilización china, una de les más vieyes del mundu, floreció na cuenca del ríu Mariellu, na llanada del norte de China. Demientres dellos milenios, el sistema políticu chinu basábase en monarquíes hereditaries, nomaes dinastíes, a partir del rei semimitolóxicu Xia (2.000 e.C.). Dende l'añu 221 e.C., cuando la dinastía Qin conquistó varios estaos, entamando asina l'imperiu chinu. El país foi espandiéndose, frañéndose y reconstruyéndose bien de veces. En 1911 la República de China echó del país a la cabera dinastía, y dirixió'l país hasta 1949. Dempués de la derrota de Xapón na Segunda Guerra Mundial el Partíu Comunista de China derrotó al Kuomintang, d'ideoloxía nacionaliega, na China continental, y estableció nella la República Popular China. Esta proclamose en Beijing el 1 d'ochobre de 1949. El gobiernu de la República de China coló pa la islla de Taiwan, que controla xunto con dellos isllotes como los de Penghu, Kinmen o Matsu. El so estatus ye problemáticu, pues ye reconocíu como un estáu dixebráu de China por perpocos países. La República Popular, amás, tien amenazao con ocupar la islla si los sos gobernantes declaren la so independencia, pues considérenla como parte inalienable del territoriu chinu.

Dende la introducción de reformes económiques en 1978 l'espoxigue económicu de China tien sío pergrande. Nel 2013 yá ye la segunda mayor economía pol so PIB, y ye tamién el mayor esportador ya importador de bienes del mundiu. Tien armes nucleares y el mayor exércitu del mundu, al que dedica'l segundu mayor presupuestu de defensa del planeta. Ye miembru de les Naciones Xuníes dende 1971, cuando-y quitó'l sitiu a la República de China como miembru permanente del so Conseyu de Seguridá. Ye tamién miembru de munches organizaciones internacionales multillaterales: OMC, APEC, Organización de Cooperación de Shanghai. G-20...

Sieglu XVI

Empezó'l 1 de xineru de 1501 y terminó'l 31 d'avientu de 1600. Empezó col añu xulianu de 1501 y remató tantu nel calendariu xulianu o del gregorianu 1600 (dependiendo del cómputu utilizáu; el calendariu gregorianu introdució un ralu de 10 díes n'ochobre de 1582).Vio a España y Portugal esquizar el denomináu "Nuevu mundu". Cola conquista y sometimientu de los imperios azteca y inca, l'Imperiu español estendió los sos dominios dende l'actual California hasta'l ríu Biobío en Chile, siendo l'imperiu global más estensu mientres 300 años. Polo xeneral, el sieglu XVI foi un periodu de puxanza económica pa Europa.

España alzóse como la superpotencia d'esi sieglu y axuntó un imperiu xigantescu, con posesiones per tol mundu. Algamó'l so apoxéu al anexionar l'Imperiu portugués. Dominó extensísimos territorios americanos, dende los actuales Estaos Xuníos hasta la zona de Chile y Arxentina, posesiones alredor d'África, numberoses colonies n'Asia frutu de la conquista de Portugal. Amás de media Italia, los Países Baxos, la Borgoña, etc.

A raigañu del descubrimientu d'América a finales del sieglu XV, el sieglu XVI prosiguió coles grandes esploraciones, principalmente españoles y portugueses, pel Nuevu Mundu, el Pacíficu, Asia, etc. España completó la primer vuelta al mundu de la Hestoria. La economía globalizóse, creándose un primitivu capitalismu.

N'Europa, la reformes protestantes aldericaben l'autoridá del papáu y de la Ilesia católica. N'Inglaterra, l'autoritariu Enrique VIII dixebró l'autoridá papal del so reinu, y establecióse como cabeza de la Ilesia anglicana pa poder divorciase. Estes guerres relixoses provocaron más palantre, nel sieglu XVII, la guerra de los Trenta Años, qu'acabó cola supremacía de la Casa d'Habsburgu n'Europa. Mientres, n'Oriente Próximu, l'Imperiu otomanu baxu Suleimán el Magníficu.

Sieglu XX

El sieglu XX foi'l periodu entendíu ente'l 1 de xineru de 1901 y el 31 d'avientu del 2000. Foi'l décimu y últimu sieglu del II mileniu. Nun tien de confundir se cola centena d'años conocida como centuria de los 1900, qu'empezó'l 1 de xineru de 1900 y terminó'l 31 d'avientu de 1999.

Caracterizado poles meyores de la teunoloxía; medicina y ciencia polo xeneral; fin de la esclavitú nos llamaos países desenvueltos; lliberación de la muyer na mayor parte de los países; pero tamién por crisis y despotismos humanos en forma de régimen totalitarios, que causaron efeutos tales como les Guerres Mundiales; el xenocidiu y el etnocidio, les polítiques d'esclusión social y la xeneralización del desempléu y de la probeza. De resultes, afondáronse les desigualdaes en cuanto al desenvolvimientu social, económicu y teunolóxicu y tocantes a la distribución de la riqueza ente los países, y les grandes diferencies na calidá de vida de los habitantes de les distintes rexones del mundu. Nos últimos años del sieglu, especialmente a partir de 1989-1991 col derrumbe de los réximes colectivistes d'Europa, empezó'l fenómenu llamáu globalización o mundialización.

Al faer balance d'esta centuria, Walter Isaacson, direutor xerente de la revista Time declaró: “Foi unu de los sieglos más sorprendentes: inspirador, espantible dacuando, fascinante siempres”.

Nos alboreceres del sieglu XX, la dinastía manchú de China, l'Imperiu otomanu y dellos imperios europeos controlaben gran parte del mundu. Tan solo'l Imperiu británicu apoderaba una cuarta parte del planeta y de los sos habitantes. Muncho primero de rematar el sieglu, tales imperios habíen quedáu apostraos a los llibros d'hestoria. “Pa 1945 —indica The Times Atles of the 20th Century— terminara la era del imperialismu.” A la fin del sieglu, tres la disolución de la Xunión Soviética, el primeru y mayor estáu socialista, los Estaos Xuníos d'América quedaron como única superpotencia mundial.

El sieglu XX na Hestoria de la Humanidá foi marcáu pola primer y pola segunda guerres mundiales, pol nacionalismu, pola descolonización, pola Guerra Fría y por conflitos mientres y dempués de la Guerra Fría. Y tamién pola homogeneización cultural por cuenta de los desarrollos nos tresportes y nes comunicaciones, poles esmoliciones col medioambiente, poles viaxes espaciales y pola nacencia de la revolución dixital.

Xapón

Xapón, en xaponés 日本/Nihon o Nippon, oficialmente 日本国 Nihon-koku o Nippon-koku, 'Estáu de Xapón'; que significa lliteralmente: el país del orixe del sol, ye un país insular del este d'Asia. Ta allugáu ente l'océanu Pacíficu y el mar del Xapón, al este de China, Rusia y la península de Corea.

Xapón ta formáu por cuatro islles principales: Honshū, Hokkaidō, Kyūshū y Shikoku, que formen el 97% de la superficie total del país, y por otres 6.848 islles menores axacentes.

Tien una población de 127 110 047 hab. (2015) , la décima más numberosa del mundu. L'área metropolitana de Tokiu, qu'inclúi a la ciudá capital de Tokiu y les prefeutures de la so contorna, ye l'área urbana más grande del mundu en términos de población, allugando a más de 38 millones de persones.

Les islles de Xapón tuvieron habitaes dende'l periodu Paleolíticu Superior. Les primeres menciones escrites asocedieron de manera curtia en llibros d'hestoria de China del sieglu I.

La influencia del mundu esterior siguío de llargos periodos d'aislamientu caracterizó la hestoria de Xapón. Desque s'adoptó una constitución en 1947, la forma de gobiernu de Xapón foi la d'una monarquía constitucional, con un emperador y un parllamentu escoyíu, conocíu como la Dieta.

Conocíu como «La tierra del sol naciente», ye una de les mayores potencies económiques del mundu.

Ye miembru de la Organización de les Naciones Xuníes, G8, G4 y APEC. Tamién ye'l sestu país esportador y l'octavu importador.

Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura

La Xunión Internacional pal Caltenimientu de la Natura (UICN, n'inglés: IUCN) ye una organización internacional dedicada al caltenimientu de los recursos naturales.

Fundóse n'ochobre de 1948, nel marcu d'una conferencia internacional celebrada en Fontainebleau, Francia. Tien la so sede en Gland, Suiza. La UICN ye la organización medioambiental más antigua y más grande del mundu, con más de 1200 miembros gubernamentales y non gubernamentales, amás d'unos 11.000 espertos voluntarios en cerca de 160 países. Para'l so llabor, la UICN cuenta col sofitu d'un personal compuestu por más de 1000 emplegaos, partíos en 45 oficines, y cientos d'asociaos de los sectores público, non gubernamental y priváu de tol mundu.

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.