Lleche

La lleche o llechi[1] ye un líquidu nutritivu de color blanquecín, producíu poles femes de los mamíferos (incluyíos los monotremes). Esta capacidá de les femes ye una de les carauterístiques que definen a los mamíferos.

La función primera de la lleche ye la d'alimentar a los fíos hasta que seyan quien a dixerir otros alimentos: ye'l únicu alimentu de les críes de los mamíferos (del neñu de pechu nel casu de los seres humanos) hasta'l destete. La lleche de los mamíferos domésticos ye un productu de consumu xeneral na mayor de les civilizaciones humanes: lleche de vaca principalmente, pero tamién d'oveya, cabra, de yegua, de camella, de dromedaria, etc.

La lleche ye'l sofitu de numberosos productos lácteos, como la mantega, el quesu o'l yogur. Numberosos subproductos de la lleche son utilizaos nes industries agroalimentaries, químiques y farmacéutiques: lleche concentrao, lleche en polvu, caseína o lactosa. La lleche de vaca úsase tamién na alimentación animal. La lleche tá ensamada principalmente por augua, materia graso, proteínes, hidratos de carbonu (lactosa) y calciu.

Na mayoría de los países, el términu "lleche" ensin otra precisión, denoma la lleche de vaca. Pa la lleche d'otres especies, ye normal precisar cuál. Denomamos tamién lleche, al zusmiu de delles plantes o frutos: lleche de cocu, lleche de soya, lleche d'arroz o lleche d'almendra. Sicasí, pa la definición científica, el términu lleche nun s'aplica a los zusmios de jugos de ñueces.

La lleche de los mamíferos marinos, o los xibartes, ye muncho más rica en grases y nutrientes que la de los mamíferos terrestres. Produzse poles célules secretores de les glándules mamaries o caldar (denomaes pechu nel casu de la muyer y caldar o copada nos mamíferos domésticos). El líquidu que rezuma la fema díes enantes y dempués del partu, denómase culiestru.

Milk glass
La lleche ye'l primer alimentu col que tolos mamíferos tienen contautu.

Referencies

  1. El Diccionariu Xeneral de la Llingua Asturiana tien una definición pa llechi.
Arroz

El arroz (del árabe أرز, Ar-ruzz) ye la grana de la planta Oryza sativa. Tratar d'un cebera consideráu alimentu básico en munches cultures culinaries (n'especial la cocina asiática), según en delles partes d'América Llatina. L'arroz ye la segunda cebera más producíu nel mundu, tres el maíz. Por cuenta de que el maíz ye producíu con otros munchos propósitos estreme del consumu humanu, puede dicise que l'arroz ye la cebera más importante na alimentación humano y que contribúi de forma bien efectiva al apurra calóricu de la dieta humana actual; ye fonte d'una quinta parte de les caloríes consumíes nel mundu. Dende 2008, realizóse un racionamientu en dellos países por cuenta de la carestía d'arroz. En países como Bangladex y Camboya puede llegar a representar cuasi los trés cuartes partes de l'alimentación de la población.

Dedíquense munches hectárees al cultivu del arroz nel mundu. Sábese qu'el 95 % d'esti cultivu estender ente los paralelos 53º, latitud norte, y 35º, latitud sur. El so orixe ye oxetu de discutiniu ente'l investigadores; alderícase si foi en China o n'India.

Asturianu

L'asturianu ye una llingua romance propia d'Asturies, perteneciente al subgrupu asturllionés.

Esisten trés variedaes predominantes dientro d'Asturies (l'asturianu central, oriental y occidental que ye la variante mayoritaria en Lleón y Zamora, u se conoz como llionés), qu'al empar poseyen más subvariantes, magar que por razones hestóriques y demográfiques l'estándar llingüísticu féxose basáu nel dialeutu central d'Asturies. En Cantabria conozse tradicionalmente al idioma col nome de montañés. Esiste una gramática del asturianu, un Diccionariu de la Llingua Asturiana y unes Normes ortográfiques del asturianu.

Bos primigenius taurus

La vaca, nel casu de la fema, o güe nel casu del machu (Bos primigenius taurus / Bos taurus), ye un mamíferu artiodáctilu de la familia de los bóvidos. El nome científicu ye'l que se-y asignó al animal vacunu domésticu européu y norasiáticu, un conxuntu de bóvidos domésticos descendientes de la subespecie de uro salvaxe euroasiáticu conocida como Bos primigenius primigenius; ente que se denomina Bos primigenius indicus a los cebús y otres races bovines doméstiques provinientes del mesmu tueru, y descendientes de la subespecie de uro salvaxe del Sureste Asiáticu, denomináu Bos primigenius namadicus. Trátase d'un mamíferu rumiante grande y de cuerpu robustu, con unos 120-150 cm d'altor y 600-800 kg de pesu mediu.

Adomáu dende fai unos 10 000 años nel Oriente Mediu, darréu'l so ganadería desenvolvióse progresivamente a lo llargo y anchu de too el planeta. Les sos primeres funciones fueron pal trabayu y la producción de carne y de lleche, amás d'aprovechase los cuernos, el cueru o los escrementos, como fertilizante o combustible; tamién se siguen emplegando en dellos países nos espectáculos taurinos. La cría y usu d'estos animales per parte del home conozse como ganadería bovina. En 2011, la cabana mundial de ganáu bovino superaba los 1300 millones de cabeces. Amás de les mesmes races o variedaes, empléguense distintes formes de clasificación individual, como pueden ser la disposición y forma de la cornamenta, la capa o color del pelame, o les sos capacidaes granibles.

Estos bóvidos siempres apasionaron al ser humanu, pa quien el güe ye un símbolu de fuercia y de fertilidá, polo que tán presentes en numberoses creencies y religión. Son parte integrante de la cultura occidental, y puédese-yos atopar como tema d'inspiración de pintores y escultor, o como personaxes d'historietes, de películes o d'anuncios publicitariu.

Cabrales

Cabrales ye un conceyu del Principáu d'Asturies. Llenda al norte con Llanes, al sur con Cantabria y Lleón, al este con El Valle Altu de Peñamellera y al oeste con Onís.

La capital municipal ye Carreña, y el conceyu acueye una población de 2002 hab. (2018) , con una estensión de 238,29 quilómetros cuadraos. Ta trevesáu por estremaes carreteres, l'AS-114, l'AS-345 que va hacia El Valle Altu de Peñamellera, y l'AS-264 que va hacia Poncebos.

Ye un conceyu fondamente ganaderu, pola orografía y les sos paciones, teniendo ameritada sonadía'l so lleche, col que se fai'l Quesu de Cabrales, de fama internacional.

Cabranes

Cabranes ye un conceyu d'Asturies. Llenda al norte con Villaviciosa, al sur con Piloña y Nava, al este con Piloña y Villaviciosa y al oeste con Villaviciosa y Nava.

Esti conceyu enmárcase dientro de la Comarca de la Sidra. Como peculiaridá, tolos años se celebra equí'l Festival del Arroz con Lleche.

Capra aegagrus hircus

La cabra o chiva (Capra aegagrus hircus) ye un mamíferu artiodáctilu de la subfamilia Caprinae que foi adomáu alredor del octavu mileniu a. C., sobremanera pola so carne y lleche. Al machu de la cabra llámase-y cabrón (magar en dellos países esta pallabra considérase malsonante), según tamién cabro, chivatu, machu cabrío, irasco o chivu, y a les críes se les llapada cabritu, chivu o chivito. Al conxuntu d'estos animales, criaos pol humanu, conózse-y como ganáu caprino o ganáu cabrío.

Chicolate

El chicolate ye l'alimentu que s'obtién amestando zucre con dos productos derivaos de la manipulación de les semientes del cacáu: una materia sólido (la pastia cacáu) y una materia graso (la mantega cacáu). Dende esta amestadura básica, ellabórense les estremaes clases de chicolate, que varíen en rellación cola proporción ente estos elementos y la so amestadura o non con otros productos como lleche y frutos secos.

Ferviatu

Un ferviatu, ye una bebida obtenida de les fueyes seques, partes de les flores o de los frutos de delles yerbes arumátiques, a les que se-yos mesta, o se-yos mete n'agua calecío, pero ensin llegar a ferver.

Si l'agua fierve, considérase cocción, fervinchu o ferviellu y suelen ser tamién de calter melecinable. Un fervinchu abondo conocíu, ye'l fechu con vinu o lleche caliente con azucre requemao, miel y untu que se toma pa sanar el catarru.

Galaxa

Una galaxa (del raigón griegu glakt-, ("llácteu", "de lleche"); una referencia a la nuesa propia Vía Lláctea) ye un sistema masivu d'estrelles, ñubes de gas y povisa, materia escuro, y seique enerxía escuro, xuníos gravitacionalmente. La cantidá d'estrelles qu'ensamen una galaxa ye variable, dende les enanes con con 10⁷ estrelles, hasta les xigantes con 1012 estrelles. Formando parte d'una galaxa hai socadarmes como les nebuloses, los cúmulos estelares y los sistemas estelares múltiples

Ganadería

La ganadería ye la cría de ganáu. Conxuntu de ganáu d' una esplotación ganadera o la propia explotación ganadera.

La ganadería tien como oxetivu la producción d'animales, xeneralmente domésticos, pa obtener carne y derivaos, como la lleche, güevos, cueru, llana.

La ganadería ta intimamente rellacionada cola Agricultura, y estes dos actividaes humanas, dependen d'un tipo especial de mediu ambiente, que ye'l mediu rural o agroecosistema.

Glycine max

La soya (Glycine max) ye una planta de la familia de les lleguminoses fabácees, collechada poles sos semientes, legumes, d'altu valor proteicu (cercanu al 35%) usaes n'alimentación y pa la producción d'aceite.

Esta planta, ye orixinaria de China, y el so nome vien del Xapón. Ye usada pa una infinidá de productos que pueden reemplazar a otros d'orixe animal. La soya úsase tamién como alimentu p'animales, en mena de fariña fariña de soya, estaya na que compite internacionalmente cola fariña de pescáu. Magar que con una nidia diferencia inferior nel so preciu, la cotización de la soya ye paralela a la de la fariña de pescáu.

El so usu na alimentación humana ye enforma importante. L'altu valor proteicu de la llegume faila un sustitutu fabulosu de la carne nes naciones probes. De la soya sáquense subproductos como la Lleche de soya, aceite de soya y la carne de soya.

El consumu de productos que remanecen de la soya ta rellacionáu a munchos beneficios na salú, y puen protexer escontra'l cáncer de mama y el cáncer de próstata, tamién amenorga los síntomes de la menopausia, disminúi el riesgu d'enfermedá cardiaca y osteoporosis. Munchos d'estos beneficios remanecen de los isoflavones de soya

Heracles

Heracles (na mitoloxía romana Hércules) ye'l nome d'un semidiós (dacuando consideráu héroe) de la mitoloxía griega. Yera fíu de Zeus y Alcmena, aquel sabedor de la infidelidá de la muyer tresformóse nel so esposu pa concebir a Heracles. So pá dotólu d'una fuercia maraviyosa y sobrehumana que lu averaba a los dioses.

Por mor d'esta infelidá del so cónyuxe, Hera siempre-y guardó un fuerte tarrecimientu a Heracles; d'esta miente, cuando taba en bierzu la diosa unvió-y dos culiebres pa que lu mataran, pero la descomunal fuercia del semidiós fexo que pudiera afogales.

Tamién diz un mitu que siendo neñu taba mamando de so ma, y a esta arramóse-y una gota de lleche, que foi la que creó la Vía Lláctea. Hai que se decatar de que la pallabra galaxa provién del griegu galasias, que significa llácteu.

Cuando yera adultu aidó a Tebes na so llucha colos minios, y como la so fuercia foi decisiva pa ganar, el rei de Tebes concedió-y por esposa a la so fía Mégara; esta dio-y tres fíos pero Hera nun escaecía qu'Heracles yera una prueba viviente de la traición de Zeus. Asina que fexo alloquecer al fíu del so maríu, y neses Heracles asesinó a la so muyer y los sos fíos. Cuando tornó a la cordura decidió facer penitencia, pa lo que visitó al so primu Euristéu, que-y mandó les Dolce Llabores.

Representábaselu vistíu colos pelleyos del lleón de Nemea al que mató y espelleyó coles sos propies manes.

Mammalia

Los Mammalia (nome científicu) o mamíferos son una clas d'amniotes que s'estremen del restu pola so homeotermia, la caxada inferior formada por un solu güesu, el dentariu, con dientes perespecializaos, un paladar secundariu, el pelaxe, un olfatu perdesendolcáu, y sobre too, porque les femes producen lleche p'alimentar a les críes.

Apaecieron a finales del Triásicu, fai 210 millones de años.

Árbol filoxenéticu:

,_______ Morganucodonta +

|

__| ,___ Prototheria _____ Monotremata

| |

|___|___ Multituberculata +

|

| ,__ Metatheria (marsupiales)

|___ Theria___|

|__ Eutheria

Proteína

Les proteínes (del francés: protéine, y esti del griegu' πρωτεῖος, proteios, ‘prominente', ‘de primera calidá') o prótidos son molécules formaes por cadenes lliniales d'aminoácidos.

Poles sos propiedaes físicu-químiques, les proteínes pueden clasificase en proteínes simples (holoproteidos), formaes solo por aminoácidos o los sos derivaos; proteínes conxugaes (heteroproteidos), formaes por aminoácidos acompañaos de sustances diverses, y proteínes derivaes, sustances formaes por desnaturalización y desdoblamientu de les anteriores. Les proteínes son necesaries pa la vida, sobremanera pola so función plástica (constitúin el 80 % del protoplasma deshidratado de toa célula), pero tamién poles sos funciones biorreguladores (formen parte de les enzimes) y de defensa (los anticuerpos son proteínes).Les proteínes desempeñen un papel fundamental pa la vida y son les biomolécules más versátiles y diverses. Son imprescindibles pa la crecedera del organismu y realicen una enorme cantidá de funciones distintes, ente les que destaquen:

Contráctil (actina y miosina)

Enzimática (Ej: sacarasa y pepsina)

Estructural. Esta ye la función más importante d'una proteína (Ej: coláxenu)

Homeostática: collaboren nel caltenimientu del pH (yá que actúen como un tampón químicu)

Inmunolóxica (anticuerpos)

Producción de tieces (ej:fibrina)

Protectora o defensiva (Ej: trombina y fibrinógeno)

Transducción de señales (Ej: rodopsina).Les proteínes tán formaes por aminoácidos.

Les proteínes de tolos seres vivos tán determinaes mayoritariamente pola so xenética (con esceición de dalgunos péptidos antimicrobianos de síntesis non ribosomal), esto ye, la información xenética determina en gran midida qué proteínes tien una célula, un texíu y un organismu.

Les proteínes sintetícense dependiendo de cómo s'atopen regulaos los xenes que les codifican. Poro, son susceptibles a señales o factores esternos. El conxuntu de les proteínes espresaes nuna circunstancia determinada ye denomináu proteoma.

Quesu

El quesu ye un alimentu sólidu ellaboráu a partir de la lleche cuayao de vaca, cabra, oveya, búfalu, camella ya otros mamíferos. El lleche cuáyase usando un cuayu. Les bacteries son les encargaes d'aceduficar el lleche, xugando un papel importante na definición del tastu nos más de los quesos. Dalgunos quesos tamién caltienen mofos o fungos microscópicos, tantu na superficie esterior como nel interior.

Hai centenares de variedaes de quesu. Los sos estremaos estilos y tastos son el resultáu del emplegu de les desemeyaes especies de bacteries y mofos, desemeyaes cantidaes de nata nel lleche, variaciones na xera de curiación, tratamientos nel procesu y según la triba de vaques, cabres, oveyes o mamíferu que s'usen, o entemezu de la lleche d'estes. Otros fautores inclúin la dieta del ganáu y l'amestadura d'axente saborguizantes como yerbes, especies o afumáu. Que'l lleche tea o non pasteurizao tamién afeuta al tastu.

Pa cuayar dalgunos quesos améstase-y vinagre al lleche o zusmiu de llimón. Sicasí, nos más de los quesos, acedufíquense per aciu de les bacteries que tresformen los zucres de la lleche n'acedu llácticu, y dempués añédese-yos el cuayu. El cuayu ye una enzima que s'obtién davezu del estómadu del ganáu llactante, pero anguaño hai sustitutos microbiolóxicos algamaos nel llaboratoriu.

La pallabra quesu remanez del llatín "caseus". Sicasí na dómina romana fízose famosu'l términu formaticum ente los lexonarios, de caseus formatus, que significa quesu moldeáu. Asina caltiénse entá en francés: "fromage", n'italianu: "formaggio" o en catalán: "formatge".

SIDA

El SIDA ye una enfermedá infecciosa producida por un virus que ye nomáu HIV o VIH (Virus d'Inmunodeficencia Humana).

El VIH alcuéntrase en tolos llíquidos orgánicos d'aquella persona que tien el virus: sangre, semen, cuspiu, llárimes, lleche, calostru, orína, secreciones uterines y vaxinales y llíquidu preseminal.

Pero namás que'l sangre, el llíquidu preseminal, el seme, fluyios vaxinales y la lleche materno, presenten una concentración suficiente como pa producir la tresmisión.

Nómase-y persona que vive con VIH a la persona na que se deteuta que tuvo contautu col virus. Enfermu/a ye la persona na cuala deteutáronse enfermedaes causaes pola inmunudeficencia producida pol virus.

Nun toles persones que viven col virus tán enfermes.

L'infectáu o persona que vive col virus nun tien síntomes. El diagnóstica infeición por VIH fase nel llaboratoriu per aciu d'un analís específicu, demientres que'l d'enfermedá faese nún consultorio mélicu.

Tinéu

Tinéu ye un conceyu, una parroquia y una villa d'Asturies. El conceyu asítiase nel occidente d'Asturies, divídese en 44 parroquies que comprenden un total de 340 nucleos de población, anque la gran mayoría nun supera los 80 habitantes, la población total del conceyu ye de 10.829 habitantes.

La villa de Tinéu, a 652 m d'altitú y con 3.682habitantes, ye la alministrativa del conceyu.

El territoriu de Tinéu tien una superficie de 540,83 km² y una densidá de población de 25,1 hab/km², siendo'l segundu conceyu más grande d'Asturies y ún de los de más baxa densidá de población, llenda colos conceyos de Valdés al norte, Cangas del Narcea al sur, al oeste con Villayón y Ayande, y al este con Salas, Miranda y Somiedu, les principales víes de comunicación son: Les comarcales AS-215, AS-216, AS-217, AS-218, la rexonal AS-15, la nacional N-634 y l'autovía A-63 que llega hasta l'aniciu del conceyu.

EL conceyu de Tinéu ye ún de los mayores productores de lleche d'Asturies con un ampliu sector agrariu, tamién tien delles celebraciones destacaes como les fiestes de San Roque, Les fiestes de Santiago, La fiesta del Choscu y la Feria Muestres de Tinéu.

Vitamina B2

La riboflavina o vitamina B2, llamada asina en primer instancia, contenía ensin dulda un amiestu de factores promotores del desenvolvimientu, unu de los cualos foi aislláu y resultó ser un pigmentu mariellu, al que dende 1935 denominóse-y riboflavina. La riboflavina sigue denominándose dacuando col nome de vitamina B2. La riboflavina pertenez al grupu de pigmentos mariellos fluorescentes llamaos flavinas. En 1879 foi afayáu un pigmentu mariellu verdosu na lleche, pero'l so significáu biolóxicu nun s'entendió hasta 1932, cuando un grupu d'investigadores alemanes aislló la enzima mariella de Warburg de la lleldu y atoparon que'l material yera necesariu pa l'actividá d'una enzima respiratoria intracelular. La vitamina B2 ye un micronutriente con un rol clave nel caltenimientu de la salú de los animales. Ye'l componente principal de los cofactores FAD y FMN y per ende ye riquida por toles flavoproteínas, según pa una amplia variedá de procesos celulares. Como otres vitamines del complexu B, xuega un papel importante nel metabolismu enerxéticu y ríquese nel metabolismu de lípidos, carbohidratos, proteínes y aminoácidos. Atópase a esgaya n'alimentos como lleche, vexetales verdes, arroz, etc.

La vitamina B2 ye una vitamina hidrosoluble de color mariellu, constituyida por un aniellu d'isoaloxazina dimetilado al que se xune'l ribitol, un alcohol deriváu de la ribosa. Los trés aniellos formen la isoaloxacina y el ribitol ye la cadena de 5 carbono na parte cimera.

Esta vitamina ye sensible a la lluz solar y a ciertos tratamientos como la pasteurización, procesu que fai perder el 20% del so conteníu. Por casu, la esposición a la lluz solar d'un vasu de lleche mientres dos hores fai perder el 50% del conteníu de vitamina B2. Delles fontes de vitamina B2 son: lleche, quesu, vexetales de fueya verde, fégadu y llegume.

Yogur

El yogur (tamién conocíu comu yogurt, yoghurt o yoghourt) ye un productu llacteu obteníu per aciu la fermentación de la lleche. Si bien pue emplegase cualesquier tipu de lleche, la producción actual usa principalmente lleche de vaca. La fermentación de la llactosa (el zucre de la lleche) n'ácidu llácticu ye lo que da al yogur la so testura y tastu tan distintivu. De vezu se-y añede fruta, vainilla, chicolate y otros saborizantes, pero tamién pue ellaborase ensin añedíos («natural»).

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.