Gaza

Gaza (n'árabe غزة Ġazza, n'hebréu עזה Azzah) ye la mayor y principal ciudá de la Franxa de Gaza, denomada dacuando como Ciudá de Gaza pa estremala de la mesma Franxa. La so población ye d'unos 761.221 habitantes, según el censu del añu 2013.

Gaza
Gaza City
Alministración
Estáu con reconocencia llindadaBandera de Palestina Estáu de Palestina
Territorio ocupadoFranxa de Gaza
GobernacionesGobernación de Gaza
Tipu entidá ciudá
Xeografía
Coordenaes 31°31′N 34°27′E / 31.52°N 34.45°ECoordenaes: 31°31′N 34°27′E / 31.52°N 34.45°E
Error de Lua en Módulu:Minimapa na llinia 442: Nun se topó la información del Minimapa nin en "Módulu:Minimapa/data/Autoridá Nacional Palestina" nin en "Plantía:Minimapa Autoridá Nacional Palestina".
Superficie km²
Altitú 30 Q11573
Demografía
Población 515 556 hab. (2012)
Porcentaxe 98.39% de Gobernación de Gaza
Densidá Error d'espresión: Operador < inesperáu hab/km²
Más información
Estaya horaria UTC+02:00 y UTC+03:00
www.gaza-city.org/

Denominación

El significáu orixinal de la pallabra ye pocu claru. Piénsase que deriva de la pallabra hebrea ʻAzzāh "fuerte"; sicasí'l ʻ en ʻAzzāh ye orixinal (del proto-Semíticu *ʻzz), onde'l ʻ en ʻAzza deriva del orixinal Ġ. Los rexistros más antiguos que contienen el nome de Gaza remontar al antiguu Exiptu, nos cualos trescríbese como q-ḏ-t o g-ḏ-t, nun intentu de reconstruyir el cananéu suena ġ una y bones la z nun esistía nel exipciu d'esi periodu. Les tablillas de Tell el-Amarna llamar Qazati [1]. Los rexistros en babiloniu del sieglu V e.C. , llamar Ḫazatu. En griegu antiguu ye mentada como Γάζα. N'hebréu, la so pronunciación varia de *Ġazzāh a ʻAzzāh escontra'l sieglu primeru, cuando se reparó mayor influencia de llinguaxes semíticos como'l araméu. La forma escrita del nome "Gaza" n'árabe puede reparase en: Nessana bilingual entagion, datando del añu 674 d. C. (54 AH), anque'l nome mentar en tradiciones pre-islámiques.

Xeografía

  • Altitú: 35 metros.
  • Llatitú: 31º 30' N
  • Llargor: 034º 28' Y

Historia

Gaza foi apostada en munches ocasiones por cuenta de la so localización ente Asia y África, el so territoriu fértil y el so valor como puertu marítimu.

Antigüedá hasta Alexandru Magno

La referencia más temprana a la ciudá data del reináu de Tutmosis III nel sieglu XV e.C. [ensin referencies] Tamién se menta nes Tablillas de Tell el-Amarna, magar l'allugamientu esactu de l'antigua Gaza ye desconocíu.[ensin referencies]

La ciudá paeciera quedar sólidamente so control exipciu a principios del reináu en solitariu de Tutmosis III (ca. 1460 e.C. ).[1] Gaza foi primeramente la principal base exipcia nel Llevante,[2] y depués unu de los sos trés centros alministrativos na rexón (xuntu a Sumur y Kumidi), siendo asina sede d'un comisariu xeneral o oficial exipciu (rabisu n'acadiu y sokinu en cananéu) que dependía direutamente del faraón y al que taben subordinaos los príncipes locales.[3][4] Basaos nesti fechu, dellos historiadores (como Hans Wolfgang Helck[5][6]), argumentaron que'l Llevante exipciu taba claramente entamáu en tres provincies, siendo Gaza la capital de la provincia sur.[4] Pero esta conclusión nun ye segura.[3]

Suponse que los filisteos asítiase na rexón sirviendo como mercenarios nel exércitu exipciu, pa depués heredar los principales asentamientos tres l'esbarrumbamientu del control exipciu na zona escontra 1150.[7] Eventualmente entamar nuna pentápolis dirixida por cinco monarques llamaos seren, na cual paeciera que de primeres Gaza tenía la hexemonía. Pero na primer metá del sieglu XI el centru de gravedá pasó a la ciudá de Asdod.[8]

En tiempos bíblicos, Gaza foi una de les ciudaes más grandes de los filisteos. La ciudá filistea construyóse sobre una llomba d'unos 45 msnm a unos 2.4 km del Mar Mediterraneu. Yera una ciudá cercada d'unes 80 hai.[ensin referencies] Cayó socesivamente so control de los, asirios, exipcios, babilonios, y perses.

Nel añu 738 e.C. rei asiriu Tiglatpileser III sometió la rexón, imponiéndo-y tributos y estableciendo un centru comercial asiriu nes cercaníes de la ciudá.[9] Gaza foi una de les ciudaes que se negó a pagar los tributos escontra'l 735, lo que motivó una nueva intervención asiria en 734 e.C. , mientres la cual Tiglatpileser atacó y escaló la ciudá. El so rei, Hanno, abelugar n'Exiptu.[10] Mientres los llevantamientos contra Asiria que siguieron al derrocamientu de Salmanasar V y la xubida al tronu de Sargón II en 722 e.C. , el rei de Gaza, Hanuna, encabezó (xuntu al rei d'Hama, Ilubi'di) una coalición anti-asiria sofitada por un exércitu exipciu; pero en 720 Sargón venció a Ilubi'di cerca de Qarqar (na actual Siria), apoderar de Gaza y ganó a Hanuna y al exipciu Sibu (probablemente un xeneral del faraón Boccoris o Bakenrenef) nuna batalla en Rafia (la moderna Rafah).[11][12] En 701 e.C. , n'encalorando un nuevu llevantamientu na rexón provocáu pola muerte de Sargón, el rei asiriu Senaquerib apurrió a Gaza parte del territoriu del derrotáu rei Ezequías de Judá.[13][14]

Tres la cayida d'Asiria ante una coalición de medos y babilonios en 612 e.C. , la rexón siriu-palestina foi apostada ente l'Imperiu Neobabilónico y Exiptu. La toma de Karkemish en 605 pol entá príncipe herederu Nabuconodosor traxo'l control babiloniu de casi toa Siria Palestina hasta la frontera exipcia, situación que foi afitada con campañes añales regulares.[15] Escontra'l 590 e.C. el faraón Apries apoderar de Gaza, que caltuvo por poco tiempu. Escontra 575 e.C. Nabuconodosor había solidificado les sos posesiones siriu-palestines.[16] El comúnmente llamáu "calendariu cortesanu" de Nabuconodosor del 565, un documentu conmemorativo de la fundación d'un edificiu qu'inclúi una llista de los miembros de la corte, afayáu nunes escavaciones alemanes en Babilonia, menta a dellos reis vasallos, incluyendo a "el rei de Gaza" (dempués del de Tiro y antes del de Sidón).[17][18] Según l'historiador René Labat, estos reis veceros teníen la mesma categoría qu'el gobernadores provinciales babilonios (los "Grandes de Akkad").[19]

Babilonia foi ganada pol rei persa Ciro II el Grande en 539, y pocu dempués Siria y Palestina fueron incorporaes al Imperiu Persa. En 525 e.C. el so fíu Cambises II conquistó Exiptu.[20][21]

Como exemplu de les redes comerciales de les que formaba parte Gaza podemos citar una inscripción fundacional de ca. 370 e.C. nel sur-oeste de la península arábiga, no qu'entós yera'l reinu de Ma'in y Yathil (nel actual Yeme), que menta un viaxe comercial realizáu pol autor a Gaza, Exiptu y Siria.[22]

Periodos helenísticu, romanu y bizantín

4551 - Istanbul - Museo archeol. - Zeus - sec. II d.C. - da Gaza - Foto G. Dall'Orto 28-5-2006
Estatua de Zeus desenterrada en Gaza.[ensin referencies]

En 332 e.C. , tres la toma de Tiro n'agostu, Alexandru Magno dirixir al sur camín d'Exiptu, atopando resistencia en Gaza, que taba defendida pol sátrapa Batéis, un eunucu árabe. Tres un asediu de dos meses (de setiembre a payares), Alejandro tomó la ciudá y fixo executar a Batéis suxetar a un carru que dio vueltes a los murios de la ciudá hasta qu'el sátrapa morrió.[23][24] Dizse que mientres l'asediu Alejandro aseveró que cuanto mayor fora la dificultá de tomar la ciudá, más importante yera llogralo, p'asina desmoralizar al enemigu.[25]

La moderna Gaza construyir na dómina de Herodes el Grande.[ensin referencies]. Plinio el vieyu la cita.[26]

Nel 401 o 402 d. C. los templos paganos de la ciudá fueron baltaos pol obispu Porfirio de Gaza col beneplácito del emperador y la collaboración voluntaria de los soldaos.[27] El Marneion foi reemplazáu por una catedral, construyida nel 401 o 402 sol patrociniu de la emperatriz Eudocia (esposa de Arcadio), quien unvió dende Constantinopla los planos y trenta y dos columnes de mármol verde griegu.[28] Pa realizar la obra l'obispu contrató a un arquiteutu de Antioquía llamáu Rufino.[29] La planta cruciforme de la catedral probablemente taba basada na de la ilesia de los Santos Apóstoles de Constantinopla (sieglu IV).[30]

Nel sieglu VI Gaza foi un centru cultural cristianu d'importancia, siendo sede d'una activa escuela de retóricos y poetes cristianos.[31] D'aquella dómina de cultura griega, trés filósofos son los personaxes históricos más relevantes: Eneas de Gaza (ca. 430/450 - ca. 518), neoplatónicu cristianu, Zacarías de Gaza, obispu de Mitylene (muertu antes de 553) y Procopio de Gaza (465-529).[ensin referencies]

Conquista árabe y Medioevo

Nel 632 empecipióse la conquista musulmana de Palestina. Gaza ufiertó cierta resistencia, y paez ser tomada por Amr ibn al As escontra'l 636.[32] La ciudá foi prindada polos Cruciaos escontra 1100, anque foi reconquistada polos musulmanes nel añu de 1187.

Periodu otomanu

L'Imperiu otomanu tomó control de Gaza escontra 1517.

Comunidá xudía en Gaza

Hubo presencia xudía en Gaza hasta que llegó la orde de Roma d'espulsalos nel añu 61, mientres la Primer Guerra Xudeo-Romana. Nos tiempos del Mishnah y del Talmud había una gran comunidá xudía en Gaza. Restos d'una antigua sinagoga, construyida alredor del añu 500, fueron atopaos cerca del puertu de la ciudá de Caza.

La comunidá xudía en Gaza foi aniquilada mientres les Cruzaes, pero retornó y foi reconstruyida mientres la ocupación de los mamelucos. En febreru de 1799, cuando les fuercies franceses conducíes por Napoleón entraron a la ciudá, una tarrecible plaga fixo a los xudíos esvalixase a otres árees fora de Gaza. Nel añu 1886, trenta families xudíes tornaron a Gaza, pero fueron deportaes polos otomanos mientres la Primer Guerra Mundial. Los xudíos volvieron a Gaza dempués de que la guerra terminara pero los árabes forzar a dise nuevamente dempués de los motinos de 1929 de Palestina y de les masacres subsecuentes de xudíos en Safed y Hebrón. Dempués d'estos polveros, nos cualos más de 130 xudíos fueron asesinaos, los Mandatu Británicu de Palestina británicos prohibieron a los xudíos vivir en Gaza p'aselar la tensión. Los xudíos nun volvieron a Gaza, hasta qu'en 1946 establecióse'l kibutz Kfar Darom nel centru de la Franxa de Gaza.[33]

Xudíos famosos de Gaza inclúin al poeta llitúrxicu medieval Israel Najara, que foi soterráu nel campusantu local de Gaza, y el relixosu Shabtai Tzvi y el teólogu Nathan de Gaza. El rabino Abraham Azulai vivió en Gaza en 1619, y foi ellí qu'escribió'l llibru pol cual ye recordáu, el so trabayu cabalísticu “Hesed -y-Avraham”.[34]

Historia moderna

Mientres la Primer Guerra Mundial, el 7 de payares de 1917 al terminar la Tercer Batalla de Gaza, el Reinu Xuníu tomó Gaza del Imperiu otomanu. En 1929, delles protestes árabes causaes pola llegada d'inmigrantes xudíos desaguaron na muerte de 110 xudíos y 70 árabes. Los británicos instalaron a los xudíos n'otres ciudaes, pero dalgunos retornaron y fueron treslladaos al kibutz de Kfar Darom en 1946.

Dempués de la Guerra árabe-israelina de 1948 Gaza quedó ocupada per Exiptu hasta 1967, cuando, tres la victoria israelina na Guerra de los Seis Díes, quedó ocupada per Israel hasta l'añu 2005. Nesi añu tou la Franxa foi sacupada totalmente per Israel por aciu el plan de retirada unillateral implementáu pol gobiernu de Ariel Sharón.

De magar, les organizaciones palestines realizaron llanzamientos de cohetes Qassam contra les poblaciones del sur d'Israel, lo qu'anició la continua respuesta israelina, bloquiando l'espaciu aéreo y marítimo, y realizando frecuentes cortes nel suministru de gas, agua y eletricidá (suministraos principalmente por el mesmu Israel). Por cuenta de la so escasa superficie y al so calter eminentemente urbanu, la Franxa de Gaza ye unu de los llugares más densamente poblaos del planeta, lo que, xuníu a la falta de servicios básicos por cuenta de la corrupción de los gobiernos locales y fundamentalmente poles represalies provocaes pol exércitu israelín, esplica les paupérrimas condiciones nes que viven los sos habitantes. En xineru de 2009, faltando un mes pa la invistidura de Barack Obama como presidente d'Estaos Xuníos, el gobiernu israelín de Ehud Ólmert desencadenó la denomada «Operación Plomo Fundíu» contra Hamás. Les consecuencies de dicha operación fueron más d'un millar de finaos, según la destrucción de gran parte de les infraestructures de la ciudá.

Ente'l 14 y el 21 de payares del añu 2012, la ciudá de Gaza foi duramente bombardeada por Israel daos los ataques con misiles a Israel díes tras mientres el conflictu que tuvieron dambes naciones (Operación Pilar Defensivu). Más de 150 persones morrieron y 1.200 resultaron mancaes.

El 29 de payares de 2012, Gaza recibe la reconocencia de Palestina na ONX como Estáu Observador Non Miembru ante l'asamblea, con una votación de 138 estaos a favor, 9 en contra y 41 astenciones, malapenes unos díes depués de terminar un conflictu armáu ente Israel y la franxa que dexó cerca d'un centenar de muertos.

En xunetu de 2014, tres el secuestru y asesinatu de trés nuevos xudíos, y magar que la policía israelina declaró que Hamás nun foi responsable de la muerte de dichos nuevos, Israel empecipió la Operación Marxe Protector. Esta operación foi condergada por diversu organizaciones de defensa de los Derechos Humanos, pol asesinatu de cientos de civiles. El 18 de Julio la ONX dixo qu'unu de cada 5 finaos yeren neños.

Edificios singulares

Gold Market, Gaza City
Gold Market, na ciudá de Gaza
  • Gran Mezquita (Al-Omari), construyida sobre l'antiguu templu de Marnas, dempués, foi una ilesia ortodoxa griega, dempués mezquita, dempués ilesia normanda mientres les cruzaes, y dempués mezquita.
  • Fuerte de Napoleón (Qasr El-Basha), onde pasó unes nueches mientres la so ocupación en 1799.
  • Ilesia de San Porfirio, construyir nel sieglu IV, onde morrió y foi soterráu san Porfirio (420). Inda ta n'usu por una comunidá ortodoxa griega.
  • Mezquita d'A el-Sayed Hashem, alcontrada n'A el-Daraj. Ye la tumba de Hashim ibn Abd Manaf, el güelu de Mahoma, quien morrió na ciudá mientres un viaxe.

Tresporte

En Gaza esistió un aeropuertu internacional, inauguráu en 1998, que les sos pistes d'aterrizaxe ya instalaciones fueron destruyíes pola aviación israelina pocu dempués del empiezu de la Segunda Intifada, en setiembre de 2000.[35] La Organización d'Aviación Civil Internacional (OACI) condergó duramente la destrucción del aeropuertu y encamentó a Israel a que tomara les midíes necesaries pa la so reapertura.[36]

Referencies

  1. KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume I. – Crítica, Barcelona, 2000, p. 359. ISBN 84-8432-050-2
  2. MALAMAT, Abraham (1966): «3. Siria y Palestina na segunda metá del segundu mileniu», en Elena Cassin, Jean Bottéro y Jean Vercoutter: Los imperios del Antiguu Oriente. Volume II: El fin del segundu mileniu. – Sieglu XXI, Méxicu, 1988, p. 160-161. ISBN 968-23-0831-3
  3. 3,0 3,1 KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume I., p. 364.
  4. 4,0 4,1 MALAMAT, Abraham (1966), p. 168.
  5. HELCK, Hans Wolfgang: Die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 3. und 2. Jahrtausend v. Chr. (Ägyptologische Abhandlungen, Band 5), 1ª edición, Harrassowitz, Wiesbaden, 1962, p. 256 y ss.
    Citáu en: MALAMAT, Abraham (1966), p. 168.
  6. HELCK, Hans Wolfgang: Die Beziehungen Ägyptens zu Vorderasien im 3. und 2. Jahrtausend v. o. Z. (Ägyptologische Abhandlungen, Band 5), 2ª edición, Harrassowitz, Wiesbaden, 1971.
    Citáu en: KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume I., p. 364.
  7. MALAMAT, Abraham (1966), p. 174.
  8. MALAMAT, Abraham (1966), p. 191.
  9. KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume II. – Crítica, Barcelona, 2001, p. 107. ISBN 84-8432-163-0
  10. LABAT, René (1965): «1. Asiria y los países vecinos (Babilonia, Elam, Irán) dende'l 1000 hasta'l 617 e.C. El Nuevu Imperiu babilónicu hasta'l 539 e.C. », n'Elena Cassin, Jean Bottéro y Jean Vercoutter: Los imperios del Antiguu Oriente. Volume III: La primer metá del primer mileniu. – Sieglu XXI, Méxicu, 1988, p. 42-43. ISBN 968-23-0832-1
  11. LABAT, René (1965), p. 48-49.
  12. DY MEULENAERE, Hermann (1965): «5. El Tercer Periodu Entemediu y l'Imperiu Etíope», n'Elena Cassin, Jean Bottéro y Jean Vercoutter: Los imperios del Antiguu Oriente. Volume III: La primer metá del primer mileniu. – Sieglu XXI, Méxicu, 1988, p. 222. ISBN 968-23-0832-1
  13. LABAT, René (1965), p. 59.
  14. YISSFELDT, Otto (1965): «3. Siria y Palestina dende fines del sieglu XI hasta fines del sieglu VI e.C. Dende la instauración de la monarquía n'Israel hasta'l fin del esiliu xudíu», n'Elena Cassin, Jean Bottéro y Jean Vercoutter: Los imperios del Antiguu Oriente. Volume III: La primer metá del primer mileniu. – Sieglu XXI, Méxicu, 1988, p. 166. ISBN 968-23-0832-1
  15. LABAT, René (1965), p. 83-86.
  16. LABAT, René (1965), p. 87.
  17. KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume II, p. 255-257.
  18. YISSFELDT, Otto (1965), p. 181.
  19. LABAT, René (1965), p. 92.
  20. BENGTSON, Hermann (1965): «1. L'imperiu persa y los griegos alredor del 520 e.C. », en Hermann Bengtson: El mundu mediterraneu na Edá Antigua. Volume I: Griegos y perses. – Sieglu XXI, Méxicu, 1999, p. 7-8. ISBN 968-23-0494-6
  21. KUHRT, Amélie (1995): L'Oriente Próximu na Antigüedá, c. 3000-330 e.C. - Volume II. – Crítica, Barcelona, 2001, p. 311-312 y 314-315. ISBN 84-8432-163-0
  22. CASKEL, Werner (1965): «20. Arabia», en Hermann Bengtson: El mundu mediterraneu na Edá Antigua. Volume I: Griegos y perses. – Sieglu XXI, Méxicu, 1999, p. 373-375. ISBN 968-23-0494-6
  23. BENGTSON, Hermann (1965): «15. Alejandro y la conquista de Persia (336 e.C. -323 e.C. )», en Hermann Bengtson: El mundu mediterraneu na Edá Antigua. Volume I: Griegos y perses. – Sieglu XXI, Méxicu, 1999, p. 286. ISBN 968-23-0494-6
  24. CCARTLEDGE, Paul (2004): Alloñando Magno. La busca d'un pasáu desconocíu. – Ariel, Barcelona, 2007, p. XIX, 139-140 y 185. ISBN 978-84-344-5237-4
  25. CARTLEDGE, Paul (2004), p. 185.
  26. Plinio el vieyu Historia Natural llibru V-68.
  27. CAMERON, Averil (1993): El mundu mediterraneu na Antigüedá tardida, 395-600. – Crítica, Barcelona, 1998, p. 83. ISBN 84-7423-760-2
    Cameron cita a: Marcos Diáconu: Vida de Profirio de Gaza, 47-50, 63-70, 76.
  28. CAMERON, Averil (1993), p. 71.
  29. Marcos Diáconu: Vida de Profirio de Gaza, 78. – Testu citáu en: CAMERON, Averil (1993), p. 71.
  30. KRAUTHEIMER, Richard (1965): Arquiteutura paleocristiana y bizantina. – Cátedra, Madrid, 2000, p. 185. ISBN 84-376-0495-8
  31. CAMERON, Averil (1993), p. 145.
  32. KENNEDY, Hugh (2007): Les grandes conquistes árabes. – Crítica, Barcelona, 2007, p. 76 y 97. ISBN 978-84-8432-931-2
  33. «A Brief History of the Gaza Settlements». Jewish Virtual Library. Archiváu dende l'orixinal, el 30 de payares de 2015.
  34. Jewish Encyclopedia
  35. "Díes d'allegría"». BBC Mundu. Consultáu'l 1 d'avientu de 2007.
  36. «El Conseyu de la OACI adopta un resolución condergando duramente la destrucción del aeropuertu internacional de Gaza.». Consultáu'l 13 de marzu de 2002.

Ver tamién

Enllaces esternos

2005

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

Autoridá Nacional Palestina

L'Autoridá Palestina o Autoridá Nacional Palestina (ANP), que'l so nome oficial ye Autoridá Palestina de Cixordania y Franxa de Gaza, ye una organización alministrativa autónoma que gobierna transitoriamente dende 1994 na Franxa de Gaza y parte de Cixordania. En xineru de 2013, adoptó oficialmente'l nome de Estáu de Palestina.L'Autoridá Nacional Palestina foi establecida en 1994, conforme a los alcuerdos de Oslo ente la Organización pa la Lliberación de Palestina (OLP) y el Gobiernu d'Israel, como una entidá transitoria mientres un periodu de 5 años tres el cual tendríen llugar les negociaciones finales ente los dos partes. Con base nestos alcuerdos, l'Autoridá Palestina foi designada pa controlar tantu la seguridá como l'alministración civil nes árees urbanes palestines (designaes como "Área A"), y solu control civil sobre les árees rurales palestines ("Área B"). Los territorios restantes, incluyendo los asentamientos israelinos, la rexón del valle del Xordán, y les conexones per carretera ente comunidaes palestines, permanecen baxu control esclusivu israelín ("Área C"). Xerusalén Este (la parte de Xerusalén controlada per Xordania dende 1948 hasta 1967), que ye reivindicada como futura capital pola ANP, foi escluyida de los alcuerdos de Oslo hasta la fase final de les negociaciones, polo cual los ministerios y órganos de gobiernu de l'Autoridá Palestina asitiar ente Gaza y la pequeña ciudá de Ramala, próxima a Xerusalén.

El 31 d'ochobre de 2011, foi escoyida miembru númberu 195 de la UNESCO, qu'almite a Palestina como miembru de plenu derechu. Darréu, el 29 de payares de 2012, la Asamblea Xeneral de la ONX pasó, al traviés del Resolución 67/19 a considerar a Palestina como "estáu", frente a l'anterior considerancia de "entidá".

Canaán

Canaán ye la denominación antigua d'una rexón de Asia Occidental, asitiada ente'l mar Mediterraneu y el río Xordán y que tomaba parte de la franxa siriu-fenicia conocida tamién como'l Creciente fértil. Na actualidá corresponder con Israel, Palestina (la Franxa de Gaza y Cixordania), la zona occidental de Xordania y dellos puntos de Siria y El Líbanu. Les sos llendes entenderíen dende l'antigua Gaza al sur, hasta la desaguada del ríu Orontes al norte, englobando toles tierres non desérticas del interior, hasta una fondura d'unos 150 km dende la mariña del mar Mediterraneu, hasta dellos kilómetros más allá de la ribera oriental del ríu Xordán.

𐤊‏𐤍‏𐤏‏𐤍‏ (Knʕn) en feniciu

כְּנַעַן (Kanaʕan) n'hebréu

کنعان (Kanaʕān) n'árabe

Χαναάν (Janaán) en griegu

Cisxordania

Cisxordania (n'árabe: الضفة الغربية, aḍ-Ḍaffah l-Ġarbiyyah) ye una rexón que xunto cola Franxa de Gaza de los Territorios Palestinos, que tien los sus llendes nel este nel Ríu Xordán y el Mar Muertu, y pol oeste, norte y sur cola nomada Llinia Verde, establecida nel Armisticiu árabe-israelí de 1949. El so estatus nun ta resueltu. L'Autoridá Nacional Palestina controla parte del territoriu, mientras que Israel anesionóse formalmente Xerusalén Este, pero sin el reconocimientu de la comunidá internacional.

Conflictu árabe-israelín

El conflictu árabe-israelín (n'árabe: الصراع العربي الإسرائيلي Al-Sira'a A el'Arabi A'Israili; n'hebréu: הסכסוך הישראלי-ערבי Hai'Sikhsukh Hai'Yisraeli-Aravi) referir a la tensión político y los conflicto armaos ente'l Estáu d'Israel y los sos vecinos árabes sobremanera los palestinos.

La so definición, hestoria y posibles soluciones son materia de permanente alderique y los problemes qu'inclúi varien col tiempu. Al día de güei, les principales cuestiones son la soberanía de la Franxa de Gaza y Cixordania, el estatus de la parte oriental de Xerusalén, de los Altos del Golán y de les Granxes de Shebaa, el destín de los asentamientos israelinos y de los refuxaos palestinos, la reconocencia d'Israel y Palestina y del so derechu a esistir y vivir en paz al abelugu d'amenaces y actos de fuercia, según la relación d'Israel con Siria y el Líbanu. Anguaño Israel tien trataos de paz vixentes con Exiptu y Xordania que garanticen la so convivencia. Coles mesmes, tien trataos d'alto'l fueu roblaos col Líbanu, Siria y Arabia Saudita que, magar nun reconocen la esistencia d'Israel, sí que supunxeron na práutica un mecanismu eficaz pal cese de les hostilidaes. Tamién esiste un complexu alcuerdu con Palestina, que supón l'establecimientu d'una especie de protectoráu israelín sobre zona palestina y un altu'l fueu parcial.

Estáu de Palestina

Palestina (Árabe: فلسطين, Filesṭīn, Falasṭīn o Filisṭīn), oficialmente declaráu como'l Estáu de Palestina (Árabe: دولة فلسطين, Dawlat Filesṭin), ye un Estáu con reconocencia llindada allugáu nel Próximu Oriente, más concretamente nel Llevante mediterraneu, y que parte con Israel, Xordania, Exiptu y la ribera sudoriental del mar Mediterraneu. Tamién ye consideráu un protoestado. Foi proclamáu nel esiliu en Arxel el 15 de payares de 1988, cuando'l Conseyu Nacional de la Organización pa la Lliberación de Palestina (OLP) adoptó la declaración d'independencia de Palestina de forma unillateral. Nesi tiempu la OLP nun exercía control sobre territoriu dalgunu, y yera un gobiernu nel esiliu. Entá güei, el territoriu reclamáu pal Estáu de Palestina caltiense baxu ocupación israelina. Reivindica los territorios palestinos definíos antes de la guerra de 1967, y designó a Xerusalén Este como la so capital. En 1994, conforme a los alcuerdos d'Oslo ente la OLP y el Gobiernu d'Israel, foi establecida la Autoridá Nacional Palestina como una entidá alministrativa transitoria. El 31 d'ochobre de 2011, foi almitida como miembru númberu 195 de la UNESCO, como Estáu miembru de plenu derechu.El 29 de payares de 2012 la Asamblea Xeneral de les Naciones Xuníes adoptó la Resolvimientu 67/19 (proyeutu de resolución A/67/L.28) en virtú de la cual concedió a Palestina la condición d'Estáu observador non miembru» de la organización, reafitando amás el derechu del pueblu palestín a un territoriu so les fronteres definíes antes de la Guerra de 1967. Esti resolución nun implica entá l'almisión de Palestina como miembru plenu de la organización, pos para ello precisaríase de l'aprobación del Conseyu de Seguridá de les Naciones Xuníes nel cual Estaos Xuníos opónse.

El 17 d'avientu de 2014 el Parllamentu Européu sofitó públicamente la reconocencia del Estáu de Palestina, tres faelos los parllamentos de dellos países miembros como Reinu Xuníu, España, Francia, Irlanda ya Italia. La reconocencia del Parllamentu Européu y de los parllamentos nacionales ye puramente simbólicu, una y bones el reconocencia efectiva deber realizar cada unu de los gobiernos de los estaos miembros. Na actualidá, l'únicu país de la XE que la hai reconocíu siendo yá miembru de la Unión foi Suecia, magar Polonia, Bulgaria, República Checa, Eslovaquia, Hungría, Rumanía, Malta y Xipre reconocer dende la década de los ochenta. En mayu de 2015 tamién foi reconocíu oficialmente pola Santa Sede. A empiezos de 2018, un total de 136 estaos reconocen a Palestina como un estáu soberanu.

Exiptu

Exiptu, oficialmente República Árabe d'Exiptu (árabe: مصر Miṣr), ye un país al nordeste d'África, magar qu'inclúi la Península del Sinaí, que ye parte d'Asia. La mayoría de la población asítiase a lo llargo del ríu Nilu y la mayor parte de la so superficie ocúpala'l Desiertu del Sáḥara cuasi toa ella non habitada. La capital ye El Cairu (القاهرة).

Franxa de Gaza

La Franxa de Gaza (n'árabe: قطاع غزة Qiṭāʿ Ġazza o tamién Qita' Ghazzah; n'hebréu, רצועת עזה Retzu'at 'Azza) ye una estrecha franxa de tierra asitiada nel Oriente próximu, al suroeste d'Israel y al noreste de la península del Sinaí d'Exiptu, y que xunto con Cisxordania forma los Territorios Palestinos. Tien 11 km de llendes con Exiptu, na ciudá de Rafah, y 51 km de llende con Israel; tamién tien 40 km de costa nel Mediterraneu.

Guerra de los Seis Díes

Plantía:Campaña Conflicto árabe-israelín

La guerra de los Seis Díes — tamién conocida como guerra de Xunu de 1967 na historiografía árabe— foi un conflicto bélicu qu'enfrentó a Israel con una coalición árabe formada pola República Árabe Xunida —denominación oficial d'Exiptu daquella—, Xordania, Iraq y Siria ente'l 5 y el 10 de xunu de 1967.

Tres la esixencia exipcia a la ONX de que retirara de forma casi inmediata les sos fuercies d'interposición nel Sinaí (UNEF), l'esplegue de fuercies exipcies na frontera israelina y el bloquéu de los estrechos de Tirán, Israel, tarreciendo un ataque inminente, llanzó un ataque preventivu contra la fuercia aéreo exipcia. Xordania respondió atacando les ciudaes israelines de Xerusalén y Netanya. Al rematar la guerra, Israel conquistara la península del Sinaí, la Franxa de Gaza, Cixordania, Xerusalén Este (incluyendo la Ciudá Vieya) y los Altos del Golán.Tres numberosos enfrentamientos fronterizos ente Israel y los sos vecinos árabessobremanera Siria, el presidente exipciu Gamal Abdel Nasser espulsó a la Fuercia d'Emerxencia de les Naciones Xuníes (UNEF) de la península del Sinaí en mayu de 1967. La fuercia de caltenimientu de la paz taba asitiada na rexón dende'l final de la Crisis de Suez en 1957. Exiptu atropó 1000 tanques y unos 100 000 soldaos na frontera con Israel y cerró los Estrechos de Tirán a tolos buques de bandera israelina o que llevaben materiales estratéxicos a Israel, recibiendo un fuerte sofitu d'otres naciones árabes. Israel respondió con una movilización similar qu'incluyó'l reclutamiento de 70 000 reservistas p'aumentar l'ordinariu de les Fuercies de Defensa.La guerra de los Seis Díes inscríbese dientro del conxuntu de guerres llibraes ente Israel y los sos vecinos árabes, tres la creación del Estáu d'Israel (1948) en parte del Mandatu británicu de Palestina. Estos seis díes de 1967 concitaron l'atención mundial y resultaron claves na geopolítica de la rexón: les sos consecuencies fueron fondes, estenses y fixéronse notar hasta'l presente, teniendo una influencia decisiva en numberosos acontecimientos posteriores, como la guerra de Gastadura, la guerra de Yom Kipur, la masacre de Múnich, la polémica sobre los asentamientos xudíos y l'estatus de Xerusalén, los alcuerdos de Camp David y de Oslo o la Intifada.

Israel

L'Estáu d'Israel ye un país d'Asia, asitiáu na oriella oriental del Mar Mediterraneu, na zona conocida como Mediu Oriente.

Llenda al norte con El Líbanu y Siria, al este con Xordania, al oeste col mar Mediterraneu y al sur col golfu d'Aqaba (Mar Bermeyu) y Exiptu.

Mar Mediterraneu

El mar Mediterraneu ye un mar del Atlánticu oriental, asitiáu ente Europa meridional, Asia occidental y África del Norte. Tien aprosimadamente 2,5 millones de km² y 3.860 km de lonxitú ya ye'l mar interior más grande del mundu. Les sos agües, que bañen les tres penínsules del sur d'Europa, (Ibérica, Itálica y Balcánica) y una d'Asia, Anatolia, comuniquen col océanu Atlánticu al través del estrechu de Xibraltar), col mar Negru (polos estrechos del Bósforo y de los Dardanelos), y cola mar Bermeya (pela canal de Suez). Formóse fai 6,5 millones d'años debío al agua que lo inundó pol estrechu de Xibraltar.

Mozambique

La República de Mozambique, o simplemente Mozambique ye un país que s'alcuentra al este d'África, na oriella del océanu Índicu. Llenda al norte con Tanzania y Malaui, al noroeste con Zambia, al oeste con Zimbabue, al suroeste con Suazilandia, al sur y al suroeste con Sudáfrica y al este col océanu Índicu. Ta separtáu de Madagascar pola canal de Mozambique, al este. La so capital, y ciudá más poblada, ye Maputu (nomada Lourenço Marques na dómina colonial).

Ente los sieglos I y V pueblos de llingua bantú emigraron, dende'l norte y l'este, al territoriu qu'anguaño ye Mozambique. A partir del sieglu XI mercaderes árabes, perses y somalíes entamaron a establecer puertos comerciales a lo llargo la costa, contribuyendo al desarrollu d'una cultura y una llingua suaḥili.

El viaxe de Vasco da Gama en 1498 supunxo la llegada de los portugueses, que pasín ente pasu foron asentándose y colonizando'l territoriu dende 1505. Los más de cuatro sieglos de dominiu portugués finaron cola independencia del país en 1975. Poco dempués d'ella proclamose la República Popular de Mozambique, y tres de namái dos años de vida, el país sumiose nuna llarga ya intensa guerra civil que duró dende 1977 a 1992. Dos años dempués del so final, en 1994, el país celebró les sos primeres eleiciones multipartidistes, y de magar caltiense como una repúbica presidencial relativamente estable, magar que sigue habiendo dellos brotes de violencia guerrillera de baxa intensidá.

Mozambique ye un país con bayura de recursos naturales. La economía de so ta basada principalmente na agricultura, pero ta medrando la industria, principalmente nos sectores alimentariu y petroquímicu y na industria del aluminiu, y el turismu va medrando nos caberos años. El principal sociu comercial ya inversor estranxeru nel país ye Sudáfrica; otros socios comerciales importantes son Bélxica, Brasil, Portugal y España. Dende 2001 el crecimientu añal del productu interior brutu del país ta ente los mayores del mundiu. Pesie a ello, el país ye ún de los más probes y sodesarrollaos del mundu, y ocupa ún de los llugares más baxos nos ránking que miden el productu interior brutu per cápita, el desarrollu humanu, la desigualdá y la esperanza de vida.

L'idioma oficial del país ye'l portugués, que ye falao, xeneralmente como segunda llingua, pola metá de la población. Les llingües natives más falaes inclúin el makhuwa, el sena y el suaḥili. La población, d'alredor de 29 millones d'habitantes, ye principalmente d'etnia Bantú. No que cinca a la relixón, la más practicada ye'l cristianismu, con minoríes importantes de musulmanes y de siguidores de les relixones tradicionales africanes.

Mozambique ye miembru de les Naciones Xuníes, la Xunión Africana, la Comunidá de Países de Llingua Portuguesa, la Mancomunidá Británica de Naciones, la Organización pa la Cooperación Islámica, el Movimientu de Países Ensin Alliniar y la Comunidá de Desarrollu del África Austral, y tien l'estatus de país observador na Organización Internacional de la Francofonía.

Palestina

Palestina (en llatín Syria Palæstina; n'hebréu Palestina (פלשתינה); n'árabe Filastín (فلسطين)) ye una rexón histórica allugada ente'l Mar Mediterraneu y el Ríu Xordán. Correspuende cola parte meridional del vieyu Canaán. Al ser conquistada alrodiu del añu 70 e.C. pol Imperiu Romanu recibió'l nome de Palestina, por ún de los pueblos que la habitaren, los filisteos. Anguaño'l nome de Palestina úsase, en sentíu históricu, pa referise al territoriu nel que s'afitó'l Mandatu Británicu (1917-1948) y, en sentíu actual, pa facer referencia al estáu que los ciudadanos palestinos nagüen por declarar sobre los territorios ocupaos por Israel de Cisxordania, incluyendo Xerusalén Este, y la Franxa de Gaza. La mayoría de los sos habitantes xudíos nomenla Éretz Israel (ארץ־ישראל).

Reuters

Reuters Group Limited, más conocida como Reuters, ye una axencia de noticies con sede nel Reinu Xuníu, conocida por suministrar información a medios de comunicación y mercaos financieros.

Anguaño ta presente en más de 201 ciudaes de 94 países, y suministra información en más de 20 idiomes.

Y anque ye más conocida pol so llabor como axencia de noticies, esto namái supón el 10 % de los ingresos totales del grupu. La principal actividá de Reuters consiste n'aprovir información a los mercaos financieros, como los valores de los tipos d'interés y precios d'aiciones, amás d'ufiertar investigaciones, analises y productos de mercadéu que dexen a los axentes la compraventa de divises y aiciones per ordenador en llugar de faelo per teléfonu. Ente los sos competidores atópense Bloomberg L.P. y Dow Jones Newswires. Dende 2008, forma parte de Thomson Reuters.

Tel Aviv

Tel Aviv-Yafo (n'hebréu: תֵּל־אָבִיב-יָפוֹ, n'árabe تل ابيب-يافا Tal Abīb-Yāfā), usualmente llamada Tel Aviv, ye la segunda mayor ciudá d'Israel con una población envalorada de 411.800 habitantes. Tien una superficie de 51,4 km² y ta asitiada na mariña mediterránea d'Israel. Trátase de la mayor y más poblada ciudá na área metropolitana del Gush Dan, onde moren 3.850.000 persones. L'actual alcalde de la ciudá ye Ron Huldai.Tel Aviv, establecida en xunetu de 1906, foi fundada oficialmente'l segundu día de Pésaj de 1909, nes contornes de l'antigua ciudá portuaria de Jaffa (en hebréu: יפו, Yafo). La crecedera de Tel Aviv fixo que llueu superara a Jaffa en población; finalmente, dambes ciudaes fundir nun solu conceyu en 1950, dos años dempués de la creación del Estáu d'Israel.

Dende 2003, el so «Ciudá Blanca» d'arquiteutura Bauhaus foi declarada Patrimoniu de la Humanidá pola Unesco, yá que entiende la más grande concentración d'edificios del Movimientu Modernu del mundu.Ye'l centru de la economía global israelina, el llar de la Tel Aviv Stock Exchange y munches oficines corporatives y centros d'investigación y desenvolvimientu, referencia de la zona conocida popularmente como "Silicon Wadi".Tamién ta considerada la capital cultural israelina por cuenta del so calter cosmopolita y moderno y un importante centru de artes escéniques. Les sos sableres, cafés, tiendes de luxu y estilu de vida secular convertir nun popular destín turísticu. En 2008, una encuesta de la consultora Mercer sobre'l costo de vida clasificó a Tel Aviv como la ciudá más cara nel Oriente Mediu y la 14ª más cara del mundu.

Territorios Palestinos

Territorios Palestinos ye una de les denominaciones que recibe'l territoriu formáu poles rexones de Cixordania (5655 km² de superficie terrestre y 220 km² del mar Muertu) y la Franxa de Gaza (365 km²). Esti términu ye particularmente usáu en mayor midida n'Israel y en cierta midida n'Estaos Xuníos, ente que n'otros países polo xeneral suélense usar los términos de Palestina o Estáu de Palestina.

Les tierres que conformen los Territorios Palestinos formaben parte del Mandatu británicu de Palestina, formáu en 1920 como parte de la partición del Imperiu otomanu. Fueron destinaes pol Plan de les Naciones Xuníes pa la partición de Palestina de 1947 a constituyir un Estáu árabe al llau del Estáu xudíu. Tres la Guerra árabe-israelina de 1948, fueron conquistaes, ocupaes militarmente y alministraes en consecuencia por Xordania y Exiptu respeutivamente, y por Israel dende 1967 como resultáu de la so victoria na Guerra de los Seis Díes. De resultes de los Alcuerdos de Camp David, el gobiernu israelín creó en 1981 l'Alministración Civil pa ocupase de les toles funciones burocrátiques dientro de los territorios conquistaos en 1967. En 1994, conforme a los alcuerdos de Oslo ente la Organización pa la Lliberación de Palestina (OLP) y el Gobiernu d'Israel, creóse la Autoridá Nacional Palestina, que foi designada pa controlar tantu la seguridá como l'alministración civil nes árees urbanes de los territorios y l'alministración civil nes árees rurales. En 2005 Israel retirar de la Franxa de Gaza y, de resultes, l'alministración de dichu territoriu pasó de facto a Hamas.

Esta denominación puede referise a los territorios gobernaos pola Autoridá Nacional Palestina (ANP),[ensin referencies] pero tamién puede incluyir tol territoriu de la Franxa de Gaza, Cixordania y Xerusalén Este. La denominación nun inclúi los Altos del Golán (ocupaos güei per Israel, pero que pertenecen a Siria]), nin les Granxes de Shebaa (reclamaes por Líbanu y Siria), nin la península del Sinaí, conquistada per Israel en 1967 y devuelta a Exiptu en 1979 tres el Tratáu de paz israelo-exipciu.

Esos territorios podríen constituyise nun futuru Estáu de Palestina Estáu independiente de Palestina. La ANP reivindica Xerusalén Oriental como la so capital, por tar asitiada nos territorios ocupaos per Israel dende 1967. Al ser escluyida de los alcuerdos de Oslo, llevó a l'ANP a asitiar los ministerios y órganos de gobiernu en Ramala, próxima a Xerusalén, y en Gaza.

Dende'l 29 de payares de 2012, Palestina ye un Estáu observador non miembru de la ONX. Sicasí, los territorios definíos como zona C polos Alcuerdos de Oslo (anguaño, y de resultes del Memorandum de Wye River, el 60% de Cixordania, aprosimao; anque originariamente, nos Alcuerdos de Oslo yera'l 72-74%) siguen so completa ocupación d'Israel y gobernaos pola Alministración Civil israelina ente que la Autoridá Nacional Palestina tien plenu control sobre la zona A (non más del 18% de Cixordania, aprosimao).

Xudea

Xudea foi un antiguu reinu y provincia romana, formáu a partir del reinu de Xudá y allugáu nos actuales Israel (al sur) y Palestina (la faza de Gaza).

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.