Europa Occidental

Europa Occidental ye la rexón que compriende la fastera más occidental del continente européu. Hai delles formes de definir la so estensión en función de factores culturales, históricos, políticos y xeopolíticos. Na so clasificación vamos siguir equí'l xeoesquema de les Naciones Xuníes, un esquema ellaboráu pola División Estadística de les Naciones Xuníes pa sodividir el mundu en rexones y sorrexones por conveniencia estadística. Les divisiones d'esti esquema, poro, nun impliquen opinión dalguna de les Naciones Xuníes sobre l'afiliación política o d'otru tipu de los países o territorios incluyíos en caúna d'elles[1].

Acordies con esi esquema, formen parte d'Europa occidental los siguientes estaos: Alemaña, Austria, Bélxica, Francia, Irlanda, Liechtenstein, Luxemburgu, Mónacu, Países Baxos, Reinu Xuníu y Suiza.[2]

Europa Occidental
Alministración
Xeografía
Demografía

Referencies

  1. Standard Country or Area Codes for Statistical Use, na web de la División Estadística de les Naciones Xuníes (UNSD).
  2. Composition of macro geographical (continental) regions, geographical sub-regions, and selected economic and other groupings na web de la División Estadística de les Naciones Xuníes (UNSD).
Esti artículu ye un entamu. Pues ayudar a la Wikipedia n'asturianu ampliándolu.
22 d'ochobre

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

Antigua Roma

L'Antigua Roma foi una civilización itálica qu'entamó na Península Itálica nel sieglu VIII e.C.. Allugada na cuenca del mar Mediterraneu y col so centru na ciudá de Roma, espardiose al traviés de los sieglos hasta convertise nún de los mayores imperios del mundu antiguu, con una estensión másima de 6,5 millones de km² y una población estimada de 50-90 millones d'habitantes (un 20% del total de la población mundial de la dómina) nel momentu del so másimu esplendor, nos sieglos I-II.

Nos sos aproximadamente doce sieglos d'esistencia la civilización romana conoció varies formes de gobiernu: primero foi una monarquía, que dexó pasu a una república clásica y, dempués, a un imperiu cada vegada más autocráticu. Al traviés de la conquista y l'asimilación llegó a dominar la Europa occidental y meridional, l'Asia Menor, el norte d'África y delles partes de la Europa septentrional y oriental. Roma dominó la rexón mediterránea demientres varios sieglos, y foi una de les entidaes polítiques más poderoses del mundu antiguu. Aveza a agrupásela dientro de l'Antigüedá clásica conxuntamente cola Antigua Grecia, y a referise a dambes en conxuntu, poles sos asemeyances sociales y culturales, como mundu grecorromanu.

La sociedá de l'Antigua Roma punxo les bases de la política y la llei modernes, y ye tamién l'antecedente del arte, la lliteratura, la teunoloxía, la relixón, les llingües y les estructures sociales de la Europa occidental. Roma profesionalizó y aumentó la importancia del exércitu, y creó un sistema de gobiernu basáu na res publica, que foi la inspiración de les repúbliques modernes como la estauxunidense o la francesa. Amás d'eso, fizo avanzar enforma la teunoloxía y l'arquiteutura, desarrollando un sistema perestensu d'infraestructures públiques (acueductos y un sistema viariu basáu en calzaes) y d'edificios d'usu públicu o priváu: palacios, templos, monumentos conmemorativos...

Pal tiempu del final de la República romana (27 e.C.) Roma tenía conquistaes les tierres toes qu'arrodien el mar Mediterraneu, y estendía'l so dominiu dende l'océanu Atlánticu a Arabia y dende la desembocadura del ríu Rin hasta el norte d'África. L'Imperiu romanu socedió a la República y a la dictadura de Xuliu César. Nel añu 92 entamaron les guerres ente Roma y Persia, que duraríen 721 años; son el conflictu de mayor duración na historia de la Humanidá, y tuvieron efeutos y consecuencies perimportantes pa la historia de los dos imperios. Na dómina de Traxanu, a finales del sieglu I, Roma alcanzó la so mayor estensión. Sicasí, les tradiciones polítiques y morales de la dómina republicana entamaron la so decayencia durante'l periodu imperial, nel qu'entamó a ser habitual qu'el nomamientu d'un nuevu emperador fuera precedíu por una guerra civil ente los partidarios de los distintos candidatos.

Asoláu pola inestabilidá interna y sometida a presión militar por diversos pueblos emigrantes asitiaos nes sos llendes esteriores, la metá occidental del imperiu dixebrose en varios reinos independientes nel sieglu V. Esti momentu ye'l fitu que los historiadores avecen a utilizar pa separtar, no que cinca a Europa, el periodu de la historia universal conocíu como Historia antigua de la dómina medieval.

Antigüedá clásica

Antigüedá clásica ye una espresión historiográfica pa referise al periodu greco-romanu de la Edá Antigua, un llargu periodu históricu que s'asitia ente l'Alta Antigüedá (la dómina de les primeres civilizaciones del Próximu Oriente Antiguu) y la Baxa Antigüedá (o Antigüedá Tardida); y que puramente correspuende a les árees onde l'antigua Grecia y l'antigua Roma desenvolvieron la civilización greco-romana, esto ye, el mundu grecorromanu: la Cuenca del Mediterraneu y el Próximu Oriente. El términu "clásicu" significa "de mayor plenitú" o "modelu dignu d'imitación", y el so usu pa designar al periodu ye marcadamente almirativa, a partir d'una visión idealizada posterior sobre la dómina y la so influyencia na conformanza de la civilización occidental.

L'Antigüedá clásica puede alcontrase temporalmente, de forma acutada, nel momentu de plenitú de les civilizaciones griego y romano (sieglu V e.C. al sieglu II d. C.) o, de forma amplia, en tola so duración (sieglu VIII e.C. al sieglu V d. C.). Finxos d'empiezu y final d'esti periodu son los poemes homéricos o la mítica fundación de Roma (753 e.C.) y la cristianización o la cayida del Imperiu romanu d'Occidente (476 d. C.) L'heriedu cultural clásica sobrevivió inclusive a los denominaos "sieglos escuros" de l'Alta Edá Media (500-1000 d. C.); y va revitalizase col Renacimientu, el Clasicismu y el Neoclasicismu de la Edá Moderna, llegando hasta los nuesos díes.

La dimensión espacial de l'Antigüedá Clásica coincide cola cuenca del Mediterraneu, estendida escontra'l Oriente Próximu col Imperiu d'Alexandru Magno y l'Helenismu, y escontra Europa Occidental col Imperiu romanu.

Feudalismu

Denómase feudalismu a la organización social, política ya económica basada nel feudu que predominó na Europa occidental ente los sieglos IX y XV. Tratábase de propiedaes de tarrenos cultivaes cimeramente por siervos, parte de cuya producción debía ser entregada en conceutu de "censu" (arriendu) al amu de les tierres, na mayoría de los casos un pequeñu noble (señor) nominalmente lleal a un rei.

Flandes

Flandes, dacuando llamada Flandres (en neerlandés: Vlaanderen, en francés: Flandres) ye una rexón d'Europa onde la población fala'l flamencu.

De primeres, correspuende al condáu de Flandes, entidá feudal fundada nel sieglu X. Ye habitual designar genéricamente como Flandes a un territoriu ampliu, correspondiente a les traces a la parte de la Europa Occidental denomada anguaño Benelux (Bélxica, Países Baxos y Luxemburgu) y a zones estremeres de les actuales República Francesa y República Federal d'Alemaña:

la totalidá de la zona septentrional del Estáu Borgoñón (1363–1678).

la totalidá de los Países Baxos de los Habsburgu (1477-1794).

la totalidá de los Países Baxos Españoles (1555-1700).

la totalidá de los Países Baxos Austriacos (1714-1795).Agora, Flandes correspuende a tres espacios:

La rexón Flamenca de Bélxica, o Flandes belga, división territorial con instituciones polítiques y alministratives propies que correspuende a la metá norte del país.

Flandes francés en Francia, antigua división alministrativa, agora integrada nel departamentu del Norte, que correspuende a los aglomeraciones de Dunkerque y Lila (Lille). Esta denominación ye inda utilizada agora.

Flandes zelandés nos Países Baxos, rexón del suroeste del país, compuesta de tres divisiones alministratives de la provincia de Zelanda.

Francia

Francia (en francés: France), ye un estáu soberanu miembru de la Xunión Europea, con capital en París, que s'esparde sobro una superficie total de 675 417 km² y cunta con una población de 65,1 millones d'habitantes.

Constituyíu n'Estáu social y democráticu de Drechu, la so forma de gobiernu ta organizá como república semipresidencialista col nome oficial de República Francesa (République française) y la insinia Liberté, Égalité, Fraternité (Llibertá, Igualdá y Fraternidá).

El territoriu de Francia, y la so parte metropolitana, tamién llamada Francia continental, allúgase na Europa Occidental, onde llenda, al sur, col Mar Mediterraneu, l'enclave de Mónaco (4,4 km) ya Italia (488 km); al suroeste, con España (623 km), Andorra (56,6 km) y el Mar Cantábricu; al oeste, col Océanu Atlánticu; al norte, cola Canal de la Mancha, el Mar del Norte y Bélxica (620 km), y al este, con Luxemburgu (73 km), Alemaña (451 km) y Suiza (573 km). El so territoriu insular européu comprende la islla de Córcega, nel Mediterraneu occidental, y estremaos archipiélagos costeros nel Atlánticu. N'América, ye territoriu de Francia la Guyana Francesa, que llenda con Brasil (673 km) y Surinam (510 km), y les islles y archipiélagos de Martinica, Guadalupe, Saint-Barthélemy, Saint-Martin, que llenda coles Antilles Neerlandeses, y de Saint Pierre y Miquelon. Nel Océanu Índicu, son franceses les islles de Mayotte y de Reunión, mesmo que los archipiélagos de la Polinesia Francesa y de Nueva Caledonia, nel Océanu Pacíficu. Son territorios de Francia deshabitaos l'atolón d'Islla Clipperton, nel Pacíficu Oriental, y les nomaes Tierres Australes y Antártiques Franceses.

Francia ye un país enforma desarrolláu económica y socialmente, con una elevada difusión internacional de la so cultura y influyente nel planu xeopolíticu. Ye la sesta economía mundial en términu de PIB, miembru del G8, de la Zona Euro y del Espaciu Schengen, y atecha a munches de les más importantes multinacionales, líderes n'estremaes estayes de la industria y del sector primariu, amás ye'l primer destín turísticu mundial, con más 75 millones de visitantes estranxeros al añu.

Francia, llar de la primer Declaración de los Drechos del Home y del Ciudadanu, ye miembru fundador de les Naciones Xuníes y ún de los cinco miembros permanentes del so Conseyu de Seguridá. Francia abelluga los llares del Conseyu d'Europa y del Parllamentu Européu, entrambes n'Estrasburgu, y les de la Organización pa l'Andecha y el Desendolcu Económicu y de la Unesco, en París. Ye tamién una de les ocho potencies nucleares reconocíes y miembru de la OTAN.

Antigua potencia colonial, la so cultura y civilización alcuéntrase espardida per países de tol mundu axuntaos na organización de la Francofonía. L'idioma francés ye una de les llingües con mayor espardimientu, tradicionalmente emplegada como llingua de la diplomacia, que, cabero a delles llingües rexonales, conforma'l patrimoniu llingüísticu de Francia, miembru de la Xunión Llatina.

Guerra Fría

La Guerra Fría foi un enfrentamientu políticu, económicu, social, militar, informativu, científicu y deportivu empecipiáu al rematar la Segunda Guerra Mundial ente'l llamáu bloque Occidental (Historia del capitalismu occidental-capitalista) lideráu por Estaos Xuníos, y el bloque del Este (Historia del comunismu oriental-comunista) lideráu pola Xunión Soviética.

El so orixe suelse asítiase en 1945, mientres les tensiones de la posguerra, y enllargóse hasta la disolución de la Xunión Soviética (entamu de la Perestroika en 1985, Accidente nuclear de Chernóbil en 1986, cayida del muriu de Berlín en 1989 y golpe d'Estáu fallíu na URSS de 1991). Nengún de los dos bloques tomó nunca aiciones direutes contra l'otru, razón pola que se denominó al conflictu «guerra fría».[ensin referencies]Les razones d'esti enfrentamientu fueron esencialmente ideolóxiques y polítiques. Eventualmente la Xunión Soviética financió y sofitó revoluciones y gobiernos socialistes, ente qu'Estaos Xuníos dio abiertu sofitu y arrobinó desestabilizaciones y golpes d'Estáu, sobremanera n'América Llatina, en dambos casos los derechos humanos viéronse seriamente violaos.

Magar estos enfrentamientos nun llegaron a desencadenar una guerra mundial, la entidá y la gravedá de los conflictos económicos, políticos ya ideolóxicos, que se comprometieron, marcaron significativamente gran parte de la hestoria de la segunda metá del sieglu XX. Los dos superpotencies verdaderamente deseyaben enllantar el so modelu de gobiernu en tol planeta.

Dalgunes guerres subsidiarias d'esta dómina fueron: la Guerra Civil Griega, la Guerra de Corea, la Guerra de Vietnam, la Primer Guerra d'Afganistán, la Guerra Civil d'El Líbanu, la Guerra d'Angola, la Guerra Indo-Pakistaní, la Guerra del Golfu.

Idioma neerlandés

El neerlandés o holandés ye una llingua xermánica occidental falada nos actuales Países Baxos (u amás fálase frisón o frisiu), nes rexones flamenques de Bélxica, en delles ex-colonies holandeses en Sudamérica (Surinam) y en delles islles del Caribe (Aruba, etc.)

Inglaterra

El Reinu d'Inglaterra (England n'inglés) ye'l país más grande ya pobláu de tolos países costituyentes (constituent country) del Reinu Xuníu de Gran Bretaña ya Irlanda del Norte. El so territoriu estiéndese peles dos terceres partes de la islla británica y fai frontera con Escocia ya con Gales y ta arrodiau pol mar del Norte, el mar d'Irlanda, l'océanu Atlánticu ya’l canal de la Mancha que lu coneuta col continente européu. La so capital ye Londres, la cuala ye la ciudá más poblada de la nación y de la Xunión Europea.

Surdió en 927 y toma’l so nome de la tribu xermánica de los anglos, asitiada nesti territoriu ente los sieglos V ya VI. Esti, xunto con Gales, tuvo dixebráu ta l'1 de mayu de 1707, cuando, altraviés l'Acta Xuncimientu, perasemeyada a la que, en 1800, axuntó dambes islles, ta qu'en 1921 declárase l'Estáu Llibre Irlandés (estáu marioneta) ya’l Reinu Xuníu adopta el nome d'anguaño como l'oficial.

La gran estensión y, en ciertu móu, cerrancia ante lo foriato d'Inglaterra fizo que se desarrollara cuasi de forma dixebrada respeuto al restu d'Europa, formándose una Illesia Anglicana ya un Drechu inglés, de cual surdió’l Drechu anglosaxón estendíu per delles naciones del mundiu, destacando les de la Commonwealth (mancomunidá inglesa).

Amás la so llingua ye la más importante del mundiu anguaño pol gran progresu de les excolonies britániques, nótense Estaos Xuncíos n’América, Australia ya Nueva Zelanda n’Oceanía, la India n’Asia, Sudáfrica n’África ya la propia Inglaterra n’Europa. Tamién ye llingua oficial en tolos muerganismos internacionales.

Tamién ye sé de la Royal Society, la cuala llevó p'alantre los primeros proyeutos tecnoloxicocientíficos de tol mundiu y amás au se sentaron les bases la ciencia moderna.

Políticamente, el sistema británicu ye’l pa del parllamentarismu, de gran influyencia nel mundiu oucidental y tamién nel socialismu y otres ideoloxíes, además de que foi el primer país en llevar p'alantre’l movimientu obreru col Cartismu, al traviés del Partíu Lliberal y la so posterior dixebra, el Partíu Llaborista.

Letonia

La República de Letonia ye un país européu, na costa báltica, llendando al norte con Estonia, al sur con Lituania y al este con Rusia.

Llingües xermániques occidentales

Les llingües xermániques occidentales son un subgrupu de les llingües xermániques. Entiende, ente otres, l'inglés, l'alemán, el yiddish, el baxu alemán, el neerlandés, el afrikáans y el frisón. Les otres dos de los trés cañes tradicionales de les llingües xermániques son les llingües xermániques nórdiques y les llingües xermániques orientales.

Ente los años 200 y 500 na Europa occidental xermánica falaríase un conxuntu de variedaes dialeutales conocíes colectivamente proto-xermánicu occidental, que tendríen un altu grau d'inteligibilidad mutua y que la so diversificación daría llugar a les llingües xermániques occidentales

Monarquía absoluta

La monarquía absoluta ye una forma de gobiernu na qu'el monarca tien el poder absolutu. Nella nun esiste división de poderes (executivu, llexislativu y xudicial). Anque l'alministración de la xusticia pueda tener una autonomía relativa en rellación al rei, o esistan instituciones parllamentaries, el monarca absolutu puede camudar les decisiones o dictames de los tribunales n'última instancia o reformar les lleies a la so voluntá (La pallabra del rei ye llei). Noma y retira a los sos asistentes nel gobiernu a la so voluntá. La unidá de tolos poderes suel considerase xustificada por considerar que la fonte del poder ye Dios y que los monarques exercen la soberanía por derechu divín de los reis. Nun hai mecanismos polos que'l soberanu (que nun reconoz cimeros) respuenda polos sos actos, si nun ye ante Dios mesmu.

La monarquía absoluta desenvuélvese históricamente na Europa Occidental a partir de les monarquíes autoritaries que surden al final de la Edá Media cola crisis de les monarquíes feudales y el predominiu qu'adquier el rei en rellación a tolos estamentos.

Occidente

Occidente (del llatín occĭdens, "llugar de la cayida del Sol") significa oeste, y polo xeneral refierse a un conxuntu de cultures. Esisten distintes acepciones sobro'l significáu del Mundu Occidental:

Na so acepción más restrictiva, abarca a la Europa Occidental surdida mientres la Edá Media.Na so acepción amplia, inclúi a tola cultura grecorromana, ya inclusive a les primeres civilizaciones de Mesopotamia, como los sumerios y l'Antiguu Exiptu.El conceutu d'Occidente suel contraponese al conceutu de les civilizaciones d'Oriente (este, en llatín).

Oxford

Oxford ye una ciudá universitaria británica allugada nel condáu d'Oxfordshire, n'Inglaterra, y ye la sede de la Universidá d'Oxford, la universidá más antigua nel mundu anglófono. Según el censu de 2015, la so población ye de 168.270 habitantes, aprosimao. El so allugamientu xeográficu ye llatitú 51°44'29''N y llargor 1°16'38''O (que correspuende al allugamientu de la Torre Carfax, a la que se considera'l centru de la ciudá).

Conocer como "la ciudá de les aguyes de suañu", espresión acuñada por Matthew Arnold pa describir l'harmonía na arquiteutura de los edificios universitarios. Siempres foi un asuntu d'enforma interés la rellación dacuando enterria ente "el pueblu y l'academia", qu'en 1355 derivó nuna revuelta con dellos estudiantes universitarios muertos. A diferencia del so gran rival, Cambridge, Oxford ye una ciudá industrial, acomuñada principalmente cola industria automotriz nel suburbiu de Cowley.

París

París (en francés Paris) ye la capital de Francia, y tamién la so ciudá más poblada. Asitiada sobro'l ríu Sena, al norte del país, ye'l centru de la rexón Islla de Francia, nomada tamién rexón de París. La ciudá tenía, en 2011, una población de 2.249.975 habitantes, lo que la convertía na quinta mayor de la Xunión Europea. Sicasí, na so área metropolitana vivíen 12.292.895 habitantes, faciendo d'ella la segunda o tercer mayor ciudá de la Xunión, tres de Londres y Berlín (en función del área de territoriu tomada pa facer la comparanza).

París foi fundada nel sieglu III e.C. por un grupu de celtes nomaos los Parisii, que-y dieron el so nome a la ciudá. Pal sieglu XII tenía convertíose na mayor ciudá de la Europa occidental; yera un importante centru comercial y agospiaba la Universidá de París, una de les primeres del continente. Nel sieglu XVIII foi l'escenariu nel que se desarrolló la Revolución Francesa, y de magar convirtióse nún importante centru financieru, comercial, científicu y artísticu. La so rexón tenía, en 2012, un PIB de 612.000 millones d'euros, lo que la convertía núna de les cinco más riques d'Europa. Ye'l centru bancariu y financieru de Francia, y sé de trenta de les compañíes citaes na llista Fortune Global 500, qu'ordena según el so volume les 500 principales empreses del mundu. Arriendes d'ello París ye ún de los principales destinos turísticos del mundu, y recibió en 2013 más de 29 millones de visitantes.

Na ciudá alcontramos el muséu d'arte más visitáu del mundu, el Louvre, amás del Muséu d'Orsay, perfamosu pola so colección d'arte impresionista, y el Muséu Nacional d'Arte Modernu de Francia, dedicáu a la esposición d'arte modernu y contemporaneu. Arriendes d'ello, alcontramos la perfamosa catedral de Notre Dame de París (sieglu XII), la Sainte-Chapelle (sieglu XIII) y fitos arquiteutónicos contemporáneos como la torre Eiffel (1889) y la Basílica del Sagráu Corazón de Montmartre (1914). Ye una ciudá perconocida pol so diseñu de moda y pola so cocina, y ye'l centru cultural más importante del país. No que cinca al deporte, ye la sé del Paris Saint-Germain FC de fútbol y del Stade Français de rugby. Acueye tamién, añalmente, el tornéu de tenis Roland Garros, y foi por dos vegaes (1900 y 1924) la sé de los Xuegos Olímpicos de veranu.

La ciudá ye un ñudu d'autopistes y de ferrocarriles, y tien dos aeropuertos internacionales: el Paris-Charles de Gaulle y el Paris-Orly. Na so rede de tresporte urbanu rescampla'l metro (Paris Métro), inauguráu en 1900 y que tresporta nueve millones de persones al día. París ye tamién el puntu central de la rede de carreteres francesa, y ta arrodiada por trés carreteres orbitales: la nomada Périphérique, l'autopista A86 y, nos suburbios más alloñaos del centru urbanu, l'autopista Francilienne.

Wikimedia Commons tien conteníu multimedia tocante a París.

Península Ibérica

La Península Ibérica ye una península asitiada al suroeste del continente européu. El so territoriu divídese principalmente ente España y Portugal, magar que tamién inclúi Andorra, una pequeña parte de territoriu francés nel so estremu nororiental y la pequeña península de Xibraltar, que pertenez al Reinu Xuníu. Con una estensión d'alredor de 582.000 km², ye, tres de la Península Escandinava, la segunda mayor del continente européu.

Royal Navy

La Royal Navy (Marina Real) ye'l más antiguu de los cuerpos militares británicos. Dende aproximao 1763 y hasta la Segunda Guerra Mundial foi la mayor y más poderosa marina del mundu. La Navy ayudó a convertir al Reinu Xuníu na potencia dominante de finales del sieglu XVIII, tol sieglu XIX y la primer metá del sieglu XX; amás, foi esencial nel caltenimientu del Imperiu Británicu. Anguaño, la Royal Navy ye munchu más pequeña, magar que sigue siendo la mayor armada de guerra de la Europa Occidental, y teunolóxicamente, una de les más avanzaes del mundu.

Siria

Siria ye un país d'Asia, allugáu na oriella oriental del mar Mediterraneu, na fastera conocida como Mediu Oriente. Tien llendes con Israel, El Líbanu, Xordania, Iraq y Turquía.

L'actual estáu siriu ye solo una parte de la Siria histórica, tamién conocida como Gran Siria o Bilad ax-Xam (بلاد الشام n'árabe) y de la que formaben parte territorios qu'anguaño pertenecen a Xordania, El Líbanu ya Israel.

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.