Cultura

La cultura ye'l conxuntu de toles menes de vida y espresiones d'una sociedá determinao. Como tal, inclúi vezos, práutiques, códigos, normes y regles del mou de ser, vistise, relixón, rituales, normes de comportamientu y sistemes de creyencies. Dende otru puntu de vista, pue dicise que la cultura ye tola información y habilidaes que tien el ser humanu. El conceutu de cultura ye fundamental pa les disciplines que s'encarguen del estudiu de la sociedá, n'especial pa l'antropoloxía y la socioloxía.

La cultura pue definise como:

  • Conxuntu de los conocimientos que permiten desendolcar un xuiciu críticu.
  • Conxuntu de los moos de vida y costumes, los conocimientos y grau de desendolcu artísticu, científicu, industrial, nuna dómina dada, grupu social, etc.

Tamién d'alcuerdu a la so definición:

  • Tópica: La cultura consiste nuna llista de tópicos o categoríes (organización social, relixón, o economía).
  • Histórica: La cultura ye la heriede social, o la tradición, que se tresmite a les xeneraciones futures.
  • Comportamental: La cultura ye'l comportamientu humanu compartíu y deprendíu, un mou de vida.
  • Normativa: La cultura son ideales, valores, o regles pa vivir.
  • Funcional: La cultura ye la forma na que los seres humanos igüen torgues d'adautación al ambiente o a la vida en común.
  • Mental: La cultura ye un complexu d'idees, o los vezos deprendíos, qu'inhiben impulsos y estremen a la xente de los animales.
  • Estructural: La cultura son idees, símbolos, o comportamientos, pautaos ya interrellacionados.
  • Simbólicu: La cultura básase nunos significaos arbitrariamente asignaos que son compartíos por una sociedá.

(John H. Bodley, An Anthropological Perspective)

L'antropoloxía como ciencia social ye la que fai los estudios sobre la cultura.

Musicians and dancers on fresco at Tomb of Nebamun
Arte exipcianu antiguu
Tranditional asturian dancers
Baille asturianu
Australia

Australia ye'l sestu país más grande del mundu, y l'únicu qu'ocupa un continente enteru (ensin considerar Oceanía). Australia tamién alministra la islla de Tasmania, asitiada nel sur. Los países vecinos son: Nueva Zelanda nel sureste, y Papúa Nueva Guinea ya Indonesia nel norte. El nome Australia vien de la fras llatina terra australis incognita (tierra austral desconocida).

Biblioteca Nacional de la Dieta

La Biblioteca Nacional de la Dieta (国立国会図書館, Kokuritsu Kokkai Toshokan?) establecer en 1948 p'ayudar a los miembros de la Dieta de Xapón nel so llabor d'alministración pública. Esta biblioteca, ye la única biblioteca nacional de too Xapón. Cuenta con dos instalaciones principales en Tokiu y en Kioto, amás d'otres pequeñes sucursales.

Biblioteca Nacional de la República Checa

La Biblioteca Nacional de la República Checa (en checu: Národní knihovna České republiky) allugada en Praga ye la biblioteca central y más importante de la República Checa. Depende del Ministeriu de Cultura y ye la más antigua de les biblioteques cheques. Con un mancomún d'unos seis millones de documentos y una medría añal d'unos 70 mil nuevos títulos, ye tamién la más grande del país. La biblioteca esta agospiada nel Clementinum, nel nucleu históricu de la ciudá de Praga.

Bélxica

El Reinu de Bélxica ye un país nel noroeste d'Europa asitiáu a la oriella del Mar del Norte y con llendes al sur con Francia y Luxemburgu, al norte colos Países Baxos y al este con Alemaña. Ye ún de los miembros fundadores de la Xunión Europea. Bélxica tien una población d'alrodiu diez millones y mediu de persones, esbillaes per un área de cerca de 30.000 quilómetros cuadraos.

Bélxica ta llingüísticamente dixebrada. Tien dos llingües principales: el 60% de la so población, principalmente na rexón de Flandes, fala neerlandés, mentantu qu'al rodiu del 40% fala francés (na rexón de Valonia, al sur, y na Rexón de Bruxeles-Capital, una rexón oficialmente billingüe qu'acueye tamién una minoría de falantes de neerlandés). Menos d'un 1% de los belxicanos vive na Comunidá xermanófona, al este del país. Davezu, esta bayura llingüística aporta a conflitos políticos y culturales, y asina s'espeya nel complexu sistema de gobiernu de Bélxica y na so hestoria política.

El nome de Bélxica remanez del so nome llatín de la parte más septentrional de la Galia, Gallia Belgica, y esti nome remanez d'una grea de tribes celtes, los belgues. Hestóricamente, Bélxica foi parte de los Países Baxos, que tamién comprenden los autuales Países Baxos y Luxemburgu, y cubríen una rexón daqué mayor que l'actual Benelux.

Dende caberos de la Edá Media hasta'l sieglu XVII, foi el centru del comercio y la cultura. Dende'l sieglu XVIII hasta la Revolución belxicana de 1830, Bélxica, n'aquella dómina denomada los Países Baxos del Sur, foi el llugar d'alcuentru de munches batalles ente los poderes europeos, y ye por ello que tiense ganao el nomatu de "campu de batalla d'Europa"Más recién, Bélxica es miembro fundaor de la Xunión Europea y abelluga la so sé en Bruxeles, asína como munches otres organizaciones internacionales, como la OTAN.

Calendariu chinu

El calendariu chinu (en chinu tradicional 陰陽曆, en simplificáu 阴阳历, pinyin yīn-yáng lì) ye de tipu lunisolar, los meses son llunares, ye dicir que'l primer día ye'l de la lluna nueva y el día 15, el de lluna llena; como nun añu solar hai doce meses llunares y amás una decena de díes, entrepólense siete meses añedíos (闰月, rùnyuè) a lo llargo de diecinueve años, p'alcordalo col calendariu solar.

Canadá

El Canadá ye un país de la fastera septentrional d'América del Norte. Les sos diez provincies y trés territorios estiéndense dende l'océanu Atlánticu al Pacíficu, y pel norte hasta l'océanu Glacial Árticu, y tienen una estensión de 9,98 millones de km², que convierten al Canadá nel segundu país más grande del mundu. La so frontera meridional colos Estaos Xuníos, amás, ye la frontera binacional más llarga del mundu. La mayoría del país tien un clima frío o mui frío n'iviernu, pero la fastera más meridional tien branos templaos. Canadá ta poco pobláu, y la mayoría'l so territoriu ta ocupáu por viesques y tundra, amás de pola cordelera de les Montañes Rocoses. Ta perurbanizáu: el 82% de los sos 35,15 millones d'habitantes concéntrense en ciudaes de gran y medianu tamañu, les más d'elles cerca de la so frontera meridional. La so capital ye Ottawa, y les trés mayores aglomeraciones de población son les ciudaes de Toronto, Montreal y Vancouver.

Varies poblaciones indíxenes habitaron l'actual Canadá por miles d'años primero de qu'aportaran los europeos. Los primeros d'estos foron los británicos y franceses, qu'establecieron colonies dende'l sieglu XVI; la primera foi la colonia de Canadá, fundada por Francia en 1535. Como resultáu de dellos conflictos armaos, la Norteamérica británica ganó y perdió territorios hasta que, a finales del sieglu XVIII, controlaba la mayoría del actual territoriu canadiense. El 1 de xunetu de 1867 les colonies de Canadá, Nueva Brunswick y Nueva Escocia federáronse pa formar un dominiu federal semiautónomu que recibió'l nome de Canadá. De magar entamó un proceso d'adición de territorios y provincies al dominiu hasta llegar a los actuales. Canadá algamó la independencia gradualmente, nún procesu qu'entamó col nomáu gobiernu responsable na década de 1830 y que finó cola patriación de la Constitución en 1982. Sicasí, dende 1931, cola promulgación del Estatutu de Westminster, Canadá yera un país práuticamente independiente, una y bones l'únicu poder que nun tenía yera'l de poder enmendar la so propia constitución.

Canadá ye una democracia parllamentaria federal y una monarquía constitucional, cola reina Isabel II d'Inglaterra como xefa d'estáu. El país, que ye oficialmente billingüe a nivel federal, ye, como resultáu de la inmigración a gran escala de munchos otros países, una de les naciones más multiculturales y con mayor diversidá étnica del mundu. Su economía ye la décima mayor del mundu, y básase na esplotación de los sos bayurosos recursos naturales y de la so importante actividá comercial. La llarga y complexa rellación ente Canadá y el so vecín del sur, Estaos Xuníos, tuvo a lo llargo de tola so historia un impautu importante na so economía y cultura.

Canadá ye un país desarrolláu qu'ocupa'l décimu llugar nel ránking del Índiz de Desarrollu Humanu, y la de so ye la décimoquinta renta per capita mayor del mundu. Ocupa los primeros llugares del mundu no que cinca a tresparencia gubernamental, llibertaes civiles, calidá de vida, llibertá económica y educación. Pertenez a la Commonwealth y a la Organización Internacional de la Francofonía, y tamién a bien d'instituciones internacionales ya intergubernamentales como les Naciones Xuníes, la Organización del Tratáu del Atlánticu Norte, el G-7, el Grupu de los Diez, el G20, el Tratáu de Llibre Comerciu d'América del Norte y el Foru de Cooperación Económica Asia-Pacíficu.

Chile

Chile , oficialmente República de Chile, ye un país del suroeste d'América del Sur, frente al Océanu Pacíficu. Llenda al norte con Perú, al noreste con Bolivia y al este con Arxentina.

Estaos Xuníos d'América

Los Estaos Xuníos d'América, conocíos tamién como Estaos Xuníos, y tamién como América polos sos habitantes, ye una república federal compuesto por 50 estaos, el distritu federal de Columbia (nel que s'alluga la so capital, Washington DC), cinco grandes territorios autónomos (Puertu Ricu, Guam, les Islles Vírxenes d'Estaos Xuníos, les Islles Marianes del Norte y Samoa Americana) y otros territorios menores. 48 de los sos estaos, y el distritu federal, son contiguos, y llocalícense na rexón central d'América del Norte, ente Canadá y Méxicu; los otros dos estaos, Alaska y l'archipiélagu de Ḥawai, asítiense respeutivamente na parte noroccidental de Norteamérica y nel océanu Pacíficu. Con una estensión de 9,8 millones de km² y una población de más de 324 millones d'habitantes, los Estaos Xuníos son el tercer país mayor del mundu por superficie total y tamién el terceru con mayor población. Ye ún de los países del mundu más multicultural, con una población étnicamente mui diversa como resultáu de varios sieglos d'inmigración a gran escala dende otros países del mundu. La so xeografía y clima son tamién perdiversos, lo que da al país gran abondancia d'ecosistemes distintos, con bayura de flora y fauna.

Los primeros habitantes del país emigraron dende Asia, al traviés del estrechu de Bering, a lo menos fai 15.000 años y a ellos xuniéronse los colonos europeos a partir del sieglu XVI. Los Estaos Xuníos formáronse a partir de la xuntura de trece colonies britániques espardíes a lo llargo la costa Este (la que mira pal océanu Atlánticu) del continente. Los problemes ente Gran Bretaña y les sos colonies norteamericanes foron aumentando tres de la Guerra de los Siete Años, y culminaron na nomada Revolución Americana, na que los delegaos de les trece colonies decidieron por unanimidá declarase independientes de la so metrópoli. La guerra que siguió a esa declaración d'independencia finó en 1783, col reconocimientu del nuevu estáu por Gran Bretaña; foi la primer guerra d'independencia d'una colonia escontra la so metrópoli europea que ganó la colonia. L'actual constitución adoptóse en 1788 como una modificación de los Artículos de la Confederación, l'acuerdu inicial de 1781 ente les trece colonies que foi denunciáu por dalgunes por tener dao demasiaos poderes al gobiernu federal. Les primeres diez enmiendes al testu de 1788, nomadas conxuntamente la Carta de Derechos (Bill of Rights), foron diseñaes pa garantizar les llibertaes civiles fundamentales de los ciudadanos, y ratificaes en 1791.

Los nacientes Estaos Xuníos aniciaron una agresiva espansión per toa América del Norte demientres el sieglu XIX, desplazando a les tribus de nativos americanos, tomando nuevos territorios y convirtiéndolos en nuevos estaos que s'incorporaben a la Xunión. Pa 1848 la federación estendíase yá d'océanu a océanu. Na segunda metá del sieglu XIX la Guerra civil estauxunidense supunxo el final de la esclavitú. Pa finales d'esi sieglu entamó la espansión del país hacia'l Pacíficu ( Ḥawai convirtióse nel 50ᵘ estáu en 1898), nún momentu en que la so economía entamó a espolletar enforma. La guerra hispano-estauxunidense de 1898 y la Primer Guerra Mundial confirmaron l'estatus del país como una potencia militar de nivel mundial. Estaos Xuníos acabó la Segunda Guerra Mundial como una superpotencia: foi el primer país en desarrollar armes nucleares y el primeru n'usales en batalla. Esti calter de superpotencia acentuóse tres del final de la Guerra Fría: tres de la disolución de la Xunión Soviética en 1991 los Estaos Xuníos quedaron como única superpotencia del mundu.

Los Estaos Xuníos son la primer economía del mundu, col mayor productu nacional brutu (PNB), tantu nominal como real. Figura nos primeros puestos en múltiples ránkings de desarrollu económicu y social, como los que miden l'ingresu mediu por persona, el desarrollu humanu o la productividá por trabayador. Magar qu'aveza a considerase la so economía como post-industrial, con un sector servicios dominante, el so sector manufactureru ye entá el segundu mayor del mundu. Con namái un 4,4% de la población mundial, tien un PNB que ye'l 25% del mundial, y el so gastu militar ye'l 33% del total agregáu del de tolos países del mundu; de resultes d'ello, ye la principal potencia económica y militar del planeta. La so influyencia política y cultural nel restu del mundu ye enorme, y ye tamién un país líder n'investigación científica y nel desendolcu d'anovaciones teunolóxiques.

Francia

Francia (en francés: France), ye un estáu soberanu miembru de la Xunión Europea, con capital en París, que s'esparde sobro una superficie total de 675 417 km² y cunta con una población de 65,1 millones d'habitantes.

Constituyíu n'Estáu social y democráticu de Drechu, la so forma de gobiernu ta organizá como república semipresidencialista col nome oficial de República Francesa (République française) y la insinia Liberté, Égalité, Fraternité (Llibertá, Igualdá y Fraternidá).

El territoriu de Francia, y la so parte metropolitana, tamién llamada Francia continental, allúgase na Europa Occidental, onde llenda, al sur, col Mar Mediterraneu, l'enclave de Mónaco (4,4 km) ya Italia (488 km); al suroeste, con España (623 km), Andorra (56,6 km) y el Mar Cantábricu; al oeste, col Océanu Atlánticu; al norte, cola Canal de la Mancha, el Mar del Norte y Bélxica (620 km), y al este, con Luxemburgu (73 km), Alemaña (451 km) y Suiza (573 km). El so territoriu insular européu comprende la islla de Córcega, nel Mediterraneu occidental, y estremaos archipiélagos costeros nel Atlánticu. N'América, ye territoriu de Francia la Guyana Francesa, que llenda con Brasil (673 km) y Surinam (510 km), y les islles y archipiélagos de Martinica, Guadalupe, Saint-Barthélemy, Saint-Martin, que llenda coles Antilles Neerlandeses, y de Saint Pierre y Miquelon. Nel Océanu Índicu, son franceses les islles de Mayotte y de Reunión, mesmo que los archipiélagos de la Polinesia Francesa y de Nueva Caledonia, nel Océanu Pacíficu. Son territorios de Francia deshabitaos l'atolón d'Islla Clipperton, nel Pacíficu Oriental, y les nomaes Tierres Australes y Antártiques Franceses.

Francia ye un país enforma desarrolláu económica y socialmente, con una elevada difusión internacional de la so cultura y influyente nel planu xeopolíticu. Ye la sesta economía mundial en términu de PIB, miembru del G8, de la Zona Euro y del Espaciu Schengen, y atecha a munches de les más importantes multinacionales, líderes n'estremaes estayes de la industria y del sector primariu, amás ye'l primer destín turísticu mundial, con más 75 millones de visitantes estranxeros al añu.

Francia, llar de la primer Declaración de los Drechos del Home y del Ciudadanu, ye miembru fundador de les Naciones Xuníes y ún de los cinco miembros permanentes del so Conseyu de Seguridá. Francia abelluga los llares del Conseyu d'Europa y del Parllamentu Européu, entrambes n'Estrasburgu, y les de la Organización pa l'Andecha y el Desendolcu Económicu y de la Unesco, en París. Ye tamién una de les ocho potencies nucleares reconocíes y miembru de la OTAN.

Antigua potencia colonial, la so cultura y civilización alcuéntrase espardida per países de tol mundu axuntaos na organización de la Francofonía. L'idioma francés ye una de les llingües con mayor espardimientu, tradicionalmente emplegada como llingua de la diplomacia, que, cabero a delles llingües rexonales, conforma'l patrimoniu llingüísticu de Francia, miembru de la Xunión Llatina.

Galicia

Galicia (en gallegu, tamién Galiza) ye una Comunidá Autónoma con estatutu de "nacionalidá hestórica" como marca la Constitución española y el so Estatutu d'Autonomía (ver Estatutu de Galicia) dientro del Reinu d'España y allugada al noroeste de la Península Ibérica. Llenda al este con Asturies y Castiella y Lleón, al oeste col Océanu Atlánticu, al norte col Mar Cantábricu) y al sur con Portugal.

Tien como llingües oficiales el gallegu, perteneciente al troncu galaico-portugués, y el castiellanu, que ye oficial en tol Estáu.

A Galicia pertencen l'archipiélagu de les Islles Cíes (formáu poles islles del Faro, de Monteagudo y de San Martiño), l'archipiélagu d'Ons (formáu pola islla d'Ons y la islla d'Onza), o archipiélagu de Sálvora (formáu poles islles de Sálvora, Vionta y les Sagres), asina como otres islles como Cortegada, Arousa, les islles Sisargas o les Malveiras; les más d'elles pertenecen al Parque Nacional de les Islles Atlántiques.

Galicia tien el so aniciu cultural na cultura megalítica de la fachada atlántica europea y na cultura castrexa. Los primeros pobladores de Galicia foron los nativos oestrimnios y otros pueblos d'orixe indoeuropéu. La fusión d'estos pueblos nel noroeste peninsular dará llugar a la cultura de los castros ente'l macizu galaicu y el ríu Dueru, cultura na que dexaron la so impronta tamién los romanos.

Dimpués, Galicia sedrá invadida por delles foleaes xermániques. Nun primer momentu los Suevos fadrán de Galicia'l primer Reinu independiente d'Europa, posteriormente esti reinu será anexonáu polos Visigodos. Galicia recibirá tamién nel trescursu de la so hestoria a viquingos, bretones y musulmanes. Cola llegada de los musulmanes a la Península Ibérica, dos ciudaes gallegues sedrán atacaes: Santiago de Compostela y Lugo. El repartu del antiguu reinu visigodu, que se fai ente árabes, sirios y bérberes, dá-y a estos últimos la estaya noroeste. Les condiciones climátiques incomoden a esti pueblu, procedente del Magreb, asina que deciden nun asentase. Galicia igual qu'otros territorios de la Península Ibérica tamién llegaría a tener en delles ciudaes una comunidá xudía importante, principalmente na zona de Rivadavia y Ourense. Tamién cueye destacar na cultura gallega la influyencia cultural llegada dende América Llatina, dende les Islles Britániques y dende'l centru d'Europa gracies al Camín de Santiago.

La cultura gallega, entós, ye frutu de la fusión d'elementos culturales allegaos por mui estremaos pueblos que s'afincaren en Galicia al llargo de la so hestoria.

Tien unos 2,8 millones d'habitantes (2002) con una distribución poblacional qu'aglomera la mayor parte de la franxa ente Ferrol y Vigo. Santiago de Compostela ye la capital con un estatutu especial, dientro de la provincia d'A Coruña.

Idioma inglés

L'idioma inglés ye una llingua xermánica occidental col so orixe n'Inglaterra. Tien unos 410 millones de falantes nativos, magar que como llingua franca mundial la cifra de persones que l'albidren pue ser de 1.100 millones.

Ye descendiente d'idiomes falaos poles tribus xermániques d'Anglos, Saxones y Xutos asitiaos na fastera suroriental d'Inglaterra nel sieglu V, espardiéndose posteriormente sobre territorios ocupaos por idiomes celtes qu'angüaño sobreviven n'Escocia, Gales, Cornualles ya Irlanda.

Esti inglés ye conocíu como inglés antiguu, llueu influyíu pol noruegu antiguu de los invasores viquingos. La invasión normanda de 1066 fizo que la llingua de cultura fuera el francés, calteniéndose na alministración de xusticia hasta'l sieglu XVIII. L'inglés foi la llingua popular desprestixada hasta'l sieglu XV, conociéndose como Inglés mediu. Nesta dómina s'inxertaron pallabres d'orixe llatín, qu'anguaño formen la metá del vocabulariu. L'inglés perdió la mayor parte de les inflexiones propies del tueru xermánicu. Hacia l'añu 1500 tuvo llugar el llamáu Gran camudamientu vocálicu tresformando la llingua nel actual Inglés modernu.

Beowulf y los Cuentos de Canterbury son los meyores exemplos del inglés premodernu.

La obra de William Shakespeare tamién influyó nel inglés actual, asina como l'espardimientu del idioma por mor del imperiu británicu, que fizo que llingües de tou'l mundu influyeren nel léxicu.

Italia

Italia, oficialmente la República italiana (Repubblica Italiana n'italianu), ye un país d'Europa que forma parte de la Xunión Europea (XE).

El so territoriu consiste cimeramente na Península Itálica y dos grandes islles nel mar Mediterraneu: Sicilia y Cerdeña. Pel norte ta bordeáu pelos Alpes, per onde llenda con Francia, Suiza, Austria y Eslovenia. Los estaos independientes de San Marín y Ciudá del Vaticanu son enclaves dientro'l territoriu italianu. Italia forma parte del G8 o grupu de les ocho naciones más industrializaes del mundu. Asitiada nel corazón del antiguu Imperiu Romanu, ta enllena d'ayalgues que reconstrúin la hestoria de los pegoyos de la civilización occidental.

Italia foi llar de munches cultures europees como los Etruscos y los Romanos y tamién foi el bierzu del movimientu de la Renacencia, qu'entamó na rexón de Toscana y ceo s'espardió per toa Europa. La capital d'Italia, Roma, foi per sieglos el centru políticu y cultural de la civilización occidental, y tamién ye la ciudá santa pa la Ilesia Católica, pues dientro de la ciudá s'alcuentra'l microestáu del Vaticanu.

Madrid

La villa de Madrid (tamién Madrí o Madril) ye la capital d'España y de la Comunidá de Madrid. Fundóse a partir d'un enclave árabe (al-Maǧrīṭ , المجريط) conquistáu por Alfonsu VI en 1083. Felipe II fízola sede de la corte reemplazando a Toledo. Dende entós ye la capital d'España, menos el periodu que va dende 1601 a 1606 nel que lo foi Valladolid. Con 3.207.247 habitantes (2013), ye la ciudá más grande del país, la tercera ciudá más poblada de la Xunión Europea, por detrás de Londres y Berlín, y la so área metropolitana ye la cuarta más poblada (detrás de les de París, Londres y la Rexón del Rhur).

Nueva Zelanda

Nueva Zelanda (n'inglés New Zealand, y en maorín Aotearoa) ye un estáu insular soberanu allugáu nel océanu Pacíficu sudoccidental. El país ta formáu por dos islles principales, la Islla Norte (Te Ika-a-Māui) y la Islla Sur (Te Waipounamu), y otres 600 islles menores. Nueva Zelanda ta asitiada a unos 1.500 km al este d'Australia, de la que la separta'l mar de Tasmania, y a unos 1.000 km al sur de les islles de Nueva Caledonia, Fiji y Tonga. Foi, pola so situación xeográfica remota, una de les últimes fasteres del mundu en tener población humana. Primero d'ella, nos llargos milenios d'aisllamientu, estes islles desarrollaron una fauna y flora propies y estremaes de les de los demás continentes. Lo accidentao de la so orografía desplícase polos llevantamientos de tierra provocaos polos pliegues teutónicos y pola actividá volcánica. La capital del país ye Wellington, y Auckland la so ciudá más poblada.

Los primeros humanos instalaos en Nueva Zelanda fueron polinesios, qu'aportaron ellí ente 1250 y 1300 y desarrollaron una cultura maorín singular. En 1642 l'esplorador holandés Abel Tasman foi el primer européu n'avistar Nueva Zelanda. Dos sieglos dempués, en 1840, representantes del Reinu Xuníu firmaron colos xefes maorinos el tratáu de Waitangi, que declaró la soberanía británica sobre les islles. En 1841 Nueva Zelanda convirtiose nuna colonia dientro l'Imperiu británicu, y en 1907 nún dominiu. Algamó la independencia en 1947, magar qu'el monarca británicu sigue inda siendo'l so xefe del estáu. La mayoría de la población actual del país, d'unos 4,8 millones d'habitantes, son descendientes d'europeos: la principal minoría son los indíxenes maorinos, siguíos de pobladores d'orixe asiáticu y de les islles del Pacíficu. Acordies con ello la cultura del país deriva principalmente de la del amiestu de la maorín cola de los primeros pobladores británicos, y l'inglés y el maorín.

Nueva Zelanda ye un país desarrolláu, y ocupa los primeros puestos nos ránkings internacionales de calidá de vida, sanidá, educación y llibertá económica. La so economía ta dominada pol sector servicios, siguíu pol industrial y pol primariu (agroganadería). El turismu internacional ye tamién una fonte importante d'ingresos pal país.

L'autoridá llexislativa recae nún parllamentu unicameral, y la executiva nún gabinete de ministros llideraos pol primer ministru. La reina d'Inglaterra ye'l xefe del estáu, y ta representada por un gobernador xeneral. La cadarma alministrativa del país complétenla once conceyos rexonales y 67 municipios. El Reinu de Nueva Zelanda inclúi, amás del país, un territoriu dependiente, Tokeláu; dos estaos con autogobiernu llibremente asociaos a Nueva Zelanda, Islles Cook y Niue; y la Dependencia Ross, que compriende'l territoriu antárticu que reclama Nueva Zelanda. El país ye miembru de la Organización de les Naciones Xuníes, la Mancomunidá de Naciones, l'ANZUS, la Organización pa la Cooperación y el Desarrollu Económicos, l'ASEAN Plus, el Foru de Cooperación Económica Asia-Pacíficu y el Foru de les Islles del Pacíficu.

Países Baxos

Los Países Baxos ye un país del occidente d'Europa na costa del mar del Norte. Tien llendes con Alemaña y Bélxica. El nome oficial del país ye "Reinu de los Países Baxos". N'asturllionés emplégase usualmente'l nome d'"Holanda", magar qu'ésti namái faiga referencia a una rexón de los Países Baxos y nun seya acondáu pa falar de los Países Baxos.

Perú

La República del Perú ye un país allugáu na parte occidental d'América del Sur. Llenda'l norte con Ecuador y Colombia, al este con Brasil y Bolivia, al sur con Bolivia y Chile y al oeste col Océanu Pacíficu.

Ye un país de gran riqueza cultural y antropolóxica, conocíu sobremanera por ser el berciu del imperiu inca.

Sieglu XX

El sieglu XX foi'l periodu entendíu ente'l 1 de xineru de 1901 y el 31 d'avientu del 2000. Foi'l décimu y últimu sieglu del II mileniu. Nun tien de confundir se cola centena d'años conocida como centuria de los 1900, qu'empezó'l 1 de xineru de 1900 y terminó'l 31 d'avientu de 1999.

Caracterizado poles meyores de la teunoloxía; medicina y ciencia polo xeneral; fin de la esclavitú nos llamaos países desenvueltos; lliberación de la muyer na mayor parte de los países; pero tamién por crisis y despotismos humanos en forma de régimen totalitarios, que causaron efeutos tales como les Guerres Mundiales; el xenocidiu y el etnocidio, les polítiques d'esclusión social y la xeneralización del desempléu y de la probeza. De resultes, afondáronse les desigualdaes en cuanto al desenvolvimientu social, económicu y teunolóxicu y tocantes a la distribución de la riqueza ente los países, y les grandes diferencies na calidá de vida de los habitantes de les distintes rexones del mundu. Nos últimos años del sieglu, especialmente a partir de 1989-1991 col derrumbe de los réximes colectivistes d'Europa, empezó'l fenómenu llamáu globalización o mundialización.

Al faer balance d'esta centuria, Walter Isaacson, direutor xerente de la revista Time declaró: “Foi unu de los sieglos más sorprendentes: inspirador, espantible dacuando, fascinante siempres”.

Nos alboreceres del sieglu XX, la dinastía manchú de China, l'Imperiu otomanu y dellos imperios europeos controlaben gran parte del mundu. Tan solo'l Imperiu británicu apoderaba una cuarta parte del planeta y de los sos habitantes. Muncho primero de rematar el sieglu, tales imperios habíen quedáu apostraos a los llibros d'hestoria. “Pa 1945 —indica The Times Atles of the 20th Century— terminara la era del imperialismu.” A la fin del sieglu, tres la disolución de la Xunión Soviética, el primeru y mayor estáu socialista, los Estaos Xuníos d'América quedaron como única superpotencia mundial.

El sieglu XX na Hestoria de la Humanidá foi marcáu pola primer y pola segunda guerres mundiales, pol nacionalismu, pola descolonización, pola Guerra Fría y por conflitos mientres y dempués de la Guerra Fría. Y tamién pola homogeneización cultural por cuenta de los desarrollos nos tresportes y nes comunicaciones, poles esmoliciones col medioambiente, poles viaxes espaciales y pola nacencia de la revolución dixital.

Turquía

La República de Turquía (Türkiye Cumhuriyeti), o simplemente Turquía (Türkiye) ye un estáu asitiáu ente Asia (97% del so territoriu) y Europa (3%). La península d'Anatolia ente'l Mar Negru y el Mediterraneu forma'l "corazu" del país. Llenda'l noreste con Armenia, al norte col mar Negru, al oeste con Grecia, el mar Exéu y Bulgaria, al sudeste con Irán, y al sur con Iraq, Siria y el mar Mediterraneu y al este con Xeorxa y Azerbaixán.

UNESCO

La United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization (Organización de les Naciones Xuníes pa la Educación, la Ciencia y la Cultura), o simplemente UNESCO, ye un muérganu especializáu de les Naciones Xuníes. La so Direutora Xeneral ye Irina Bokova, de nacionalidá búlgara. Fundóse'l 4 de payares de 1946 col envís de contribuyir a la paz y la seguranza nel mundiu per aciu del enseñu, la ciencia, la cultura y les comunicaciones. La so sede ta allugada en París, Francia.

Dedícase, ente otres xeres, a empobinar a los pueblos nuna xestión más eficiente del so desendolcu al traviés de los recursos naturales y los valores culturales, cola fin d'algamar el mayor provechu dable de la modernización, ensin esmorecer la identidá y bayura cultural.

Na educación, esti organismu da prioridá al llogru de la educación elemental adautada a les necesidaes d'anguaño. Collabora cola formación de docentes, planificadores ya vivienda, alministradores educacionales y alienda la construcción d'escueles y dotación de tarecos necesarios pal so desendolque.

Les actividaes culturales gueten la salvaguardia del Patrimoniu Cultural, per aciu del afalagu de la creación y la creatividá, y el caltenimientu de les entidaes culturales ya tradiciones orales, asina como'l fomentu de los llibros y la llectura.

Venezuela

Venezuela, oficialmente República Bolivariana de Venezuela ye un país de la costa norte d'América del Sur. Llenda al norte col Mar Caribe y l'Océanu Atlánticu, al sur con Brasil, al oeste con Colombia y con Guyana al este.

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.