Cobre

El cobre (del llatín cŭprum, y ésti del griegu kýpros), que tien por símbolu Cu, ye l'elementu químicu de númberu atómicu 29. Trátase d'un metal de transición de color acolloráu y brillu metálicu que, xunto cola plata y l'oru, forma parte de la llamada familia del cobre, carauterízase por ser unu de los meyores conductores de lletricidá (el segundu depués de la plata).

Esti artículu ye un entamu. Pues ayudar a la Wikipedia n'asturianu ampliándolu.
Cu,29
Amuesa de cobre.
20 de febreru

Abreviatures

° : fecha de nacencia

† : fecha de la muerte

Aleación

Una aleación ye una combinación de propiedaes metáliques, que ta compuesta de dos o más elementos metálicos sólidos.

Les aleaciones tán constituyíes por elementos metálicos como Fe (fierro), Al (aluminiu), Cu (cobre), Pb (chombu), exemplos concretos d'una amplia gama de metales que se pueden alear. L'elementu aleante pue ser non metálicu, como: P (fósforu), C (carbonu), Si (siliciu), S (azufre), As (arsénicu).

Mayormente les aleaciones son consideraes amiestos, al nun producise enllaces estables ente los átomos de los elementos arreyaos. Escepcionalmente, delles aleaciones xeneren compuestos químicos.

Beriliu

El beriliu ye un elementu químicu de númberu atómicu 4 y símbolu Be, allugáu nel grupu 2 de la tabla periódica. Ye un elementu perteneciente a la serie química de los alcalinotérreos, bivalente, tóxicu, de color buxu, duru, llixeru y quebradizu. Emplégase principalmente como endurecedor n'aleaciones, sobre manera de cobre.

El beriliu tien ún de los puntos de fusión más altos ente los metales llixeros. El so módulu d'elasticidá ye al rodiu d'un 33% mayor que'l del aceru. Tien una conductividá térmica escelente, ye non magnéticu y resiste l'ataque con ácidu nítricu. Ye abondo permeable a los rayos X y, lo mesmo que'l radiu y el poloniu, llibera neutrones cuando ye bombardeáu con partícules alfa (del orde de 30 neutrones por millón de partícules alfa). En condiciones normales de presión y temperatura'l beriliu resiste la oxidación del aire, anque la propiedá de rayar al cristal débase seique a la formación d'una delgada capa d'óxidu.

El beriliu suel atopase como constituyente de delles roques, minerales y xemes:

cristal de beriliu doráu

heliodore

esmeralda

aguamarina

morganita

Bronce

El bronce ye'l nome col que se denomen toa una serie d'aleaciones metáliques que tienen como bas el cobre, ente un 3-20% d'estañu y proporciones variables d'otros elementos como cinc, aluminiu, antimoniu, fósforu. Otros elementos con carauterístiques de durez superiores al cobre faen ameyorar les sos propiedaes mecániques.

Caliza

La caliar ye una roca sedimentaria compuesta mayormente por carbonatu de calciu (CACU3), xeneralmente calcita. Tamién pue tener pequeñes cantidaes de minerales como magre, hematita, siderita, cuarzu, etc., que modifiquen (dacuando sensiblemente) el color y el grau de coherencia de la roca. El calter cuasi monomineral de les caliares dexa reconoceles fácilmente gracies a dos carauterístiques físiques y químiques fundamentales de la calcita: ye menos dura qu'el cobre (la so durez na escala de Mohs ye de 3) y reaiciona con fervencia delantre d'ácidos como'l ácidu clorhídricu.

Edá de Bronce

La Edá del Bronce ye un periodu na civilización en que se desendolcó en metalurxa l'emplegu d'esti metal, resultáu de mecer cobre y estañu. Foi inventáu n'oriente mediu haza'l IV mileniu e.C. sustituyendo al Calcolíticu aunque n'otros llugares ésta última edá foi desconocida y el bronce sostitui direutamente al periodu Neolíticu. Nel África prieta, el Neolíticu ye seguíu de la Edá de Fierro.

La fecha d'adopción del bronce varía según les cultures:

N'Asia central el bronce llega alrodiu del 2000 e.C. n'Afganistán, Turkmenistán, ya Irán.

En China, adóptalu la dinastía Shang.

Nel mar Exéu establezse un área de intensu comerciu del metal en Xipre, onde esistíen mines de cobre, l'estañu trayíase incluso de les islles britániques.

La navegación foi desenrrollada d'aquella.

L'imperiu minoicu apaeció gracies a esti comerciu, sostituyíu más tarde pol micénicu.

N'Europa central , esta edá introduxose faza'l añu (1800-1600 e.C.), seguida del periodu del bronce mediu (1600-1200 e.C.), caracterizáu polos entierramientos en túmulos, que demuestren un altu grau d'estratificación social.

El Bronce tardíu desendólcase faza'l (1300-700 e.C.), caracterízase pola amburienta de los calabres, práutica que continúa en Polonia hasta l'añu 500 e.C. dientro yá de la Edá de Fierro nel periodu cultural Hallstatt, (700-450 e.C.).

Edá del Cobre

La Edá del Cobre, tamién llamada Calcolítico (gr. χαλκός, jalkós 'cobre'; gr. λίθος, líthos=piedra) o Eneolíticu (lat. aenĕus 'cobre'; gr. λίθος, líthos 'piedra'), ye un periodu de la prehistoria allugáu ente'l Neolíticu (Nueva Edá de la Piedra) y la Edá del Bronce.

El cobre foi unu de los primeros metales qu'usó l'home, utilizándolo primeramente nel so estáu natural, el cobre nativu, yá que desconocía los mecanismos polos cualos podía fundise el mineral. Nestos primeros tiempos moldiar gracies a les técniques del esmartelláu y/o del batíu en fríu, polo qu'esta fase nun ye considerada inda calcolítica sinón neolítica. El perfeccionamiento de les técniques cerámiques dexó-y la esperimentación colos procesos metalúrxicos, empezando asina a entendelos. Cuando yá los controlaba empezó a realizar diverses aleaciones con otros minerales, siendo les más habituales l'amiestu con arsénicu, primero, y la posterior con estañu, que dio llugar al bronce.

Elementos del grupu 11

El grupu 11 de la tabla periódica ta formáu polos siguientes elementos:

Cobre (Cu)Plata (Ag)Oru (Au)L'elementu Roentxeniu (Rg), al ser un elementu sintéticu y nun atopase de forma natural, nun se tien en cuenta al falar de los elementos del grupu 11, magar qu'estrictamente forme parte d'elli.

Estos tres metales reciben el nome de "metales d'alcuñar", magar que ye un nome non recomendáu pola IUPAC. Son relativamente inertes y difíciles de corroer. Emplegáronse abondo na alcuñación de monedes, d'ehí-yos vien el nome. El cobre y l'oru son de los pocos metales que presenten coloración.

Aparte de les sos aplicaciones monetaries o decoratives, tienen munches otres aplicaciones industriales pol mor de dalgunes de les sos escelentes propiedaes. Son mui bonos conductores de la lletricidá (los mas conductores de tolos metales son la plata, el cobre y l'oru, nesi orde). La plata tamién ye l'elementu que presenta una mayor conductividá térmica y mayor reflectancia de la lluz. Amás, la plata tien la poco común propiedá de que la capa que se forma al oxidase continúa siendo conductora de lletricidá.

El cobre tamién s'emplega abondo en cables llétricos y en lletrónica. Dacuando úsense contactos d'oru n'equipos de precisión. A vegaes tamién s'usa la plata nestes aplicaciones, y tamién en fotografía, agricultura, medicina, equipos de soníu y aplicaciones científiques.

Estos metales son perblandos y nun soporten bien l'usu diariu de les monedes, desgastándose col tiempu. Por cuenta d'esto han tar aleaos con otros metales pa consiguir monedes más duraderes, más dures y más resistentes al desgaste.

Latón

El latón ye una aleación de cobre y cinc. Les proporciones de cobre y cinc pueden variar pa crear una variedá de latones con propiedaes diverses. Nos latones industriales el porcentaxe de cinc caltiense siempres inferior al 50 %. La so composición inflúi nes carauterístiques mecániques, la fusibilidad y la capacidá de conformanza por fundición, forxa, troquelado y mecanizado. En fríu, los lingotes llograos pueden tresformase en llámines de distintes espesures, banielles o cortase en tires susceptibles d'espurrise pa fabricar alambres. El so densidá tamién depende de la so composición. Polo xeneral, la densidá del latón ronda ente 8,4 g/cm³ y 8,7 g/cm³. El so puntu de fusión ta ente los 900 y los 940 °C, dependiendo de la composición.

Magar el bronce ye, sicasí, principalmente una aleación de cobre con estañu, dellos tipos de latones denominar bronces. El latón ye una aleación sustitucional que s'utiliza pa decoración por cuenta que'l so rellumu da-y un aspeutu similar al del oru, p'aplicaciones en que se riquir baxa resfregón, como cerradura y válvules, para fontanería y aplicaciones llétriques, y, estensamente, en preseos musicales como trompetes y campanes, amás de platillos de baxu costu (Power Beat, Paiste 101, 201 y en delles cantidaes de la serie Pst, Planet Z) poles sos propiedaes acústiques.

El latón ye conocíu pol ser humanu dende dómines prehistóriques, inclusive primero que'l mesmu cinc fora descubiertu. Entós producíase por aciu l'amiestu de cobre con calamina, una fonte natural de cinc. Nes villes alemanes de Breinigerberg, un antiguu sitiu romanu, afayóse onde esistía una mina de calamina. Mientres el procesu d'entemecíu, el cinc estrayer de la calamina y entemezse col cobre. El cinc puru, per otra parte, tien un bajísimo puntu de fusión como pa ser producíu poles técniques antigües pal trabayu del metal.

Llibra esterlina

La llibra esterlina (en inglés pound sterling) ye la divisa del Reinu Xuníu y de les Dependencias de la Corona Británica. La so abreviatura ye GBP (códigu ISO 4217) y el so símbolu ye £ (que remana del llatín llibra, que se refería a la unidá de masa). Un llibra divídese en 100 peniques.

El nome oficial dafechu, "llibra esterlina" (en plural llibres esterlines), ye usáu en contestos formales y tamién cuando se fai necesario desemeyar la moneda que s'usa nel Reinu Xuníu de les que s'usen n'otros países y que caltienen el mesmu nome. El nome de la divisa -pero non los nomes de les sos unidaes- abréviase delles vegaes namái como "esterlina", particularmente nos mercaos financieros de venta al por mayor; por exemplu "acéutase pagu n'esterlines", pero non "eso cuesta cinco esterlines".

Les abreviatures "ster." o "stg." úsense menos. El términu llibra británica úsase davezu en situaciones menos formales, magar que nun ye un nome oficial de la divisa. La esterlina ye una antigua moneda inglesa de plata esterlina, una aleación d'un 92,5% de plata y un 7,5% de cobre y/u otros metales, y con una masa de 1,555 gramos, o 1/240 de una llibra troy.

Minería

La minería ye una actividá económica del sector primariu representada pola esplotación o estracción de los minerales que s'atroparon nel suelu y sosuelu en forma de xacimientos. Dependiendo del tipu de mineral a estrayer l'actividá estremar en minería metálica (cobre, oru, plata, aluminiu, chombu, fierro, mercuriu, etc) que son emplegaos como materies primes básiques pa la fabricación d'una variedá de productos industriales. Ente que la minería non metálica o tamién denominaes de cantera y construcción (magre, cuarzu, zafil, esmeralda, granitu, mármol, mica, etc) son usaos como materiales de construcción y materia primo de xoyería, ornamentación, ente otros usos. Otru tipu de minería, ye la estracción de los minerales enerxéticos o combustibles, emplegaos principalmente pa xenerar enerxía, como por casu el petroleu, gas natural y carbón o hulla.

Cabo señalar que la minería ye una de les actividaes más antigües de la humanidá, yá que se sabe que dende tiempos de la prehistoria l'home usó diversos minerales pa la fabricación de ferramientes y armes. Col pasar de los sieglos convertir nuna importante industria, que creó una serie de técniques, estudios y analís físicu-químicos coles mires d'ameyorar la esploración y esplotación de los xacimientos. Pela so parte, les compañíes o empreses mineres son les encargaes de llevala a cabu como industria, que la so competencia depende de la producción de mineral estrayíu y de la calidá y cantidá del mesmu. Pa entendela meyor, l'actividá estremar en gran, mediana y pequeña minería, sicasí, en dellos países esiste una cuarta categoría, l'artesanal.

Pa regular la industria minero los gobiernos nacionales y les instituciones financieres internacionales crearon una serie de reformes llexislatives, que busquen l'harmonía y l'estabilidá del sector granible. Estes na so gran mayoría tán enfocaes nel cuidu del mediu ambiente y na seguridá de los mineros, sicasí, les violaciones a estes normes nel últimu tiempu provocaron diversos desastres en delles naciones del mundu. A lo último, distintes organizaciones, como'l Bancu Mundial, consideren a la minería como unu de los indicadores básicos de les posibilidaes de desenvolvimientu económicu d'una llocalidá, rexón o país.

Molibdenu

El molibdenu ye un elementu químicu de númberu atómicu 42 que s'atopa nel grupu 6 de la tabla periódica de los elementos y simbolízase como Mo.El molibdenu ye un metal esencial dende'l puntu de vista biolóxicu y utilízase sobremanera n'aceros aleados.

Ye un metal plateado, tien el sestu puntu de fusión más altu de cualquier elementu. El molibdenu nun se produz como'l metal llibre na naturaleza, sinón en dellos estaos d'oxidación nos minerales. Industrialmente, los compuestos de molibdenu emplegar n'aplicaciones d'alta presión y alta temperatura, como pigmentos y catalizadores.

La mayoría de los compuestos de molibdenu tienen baxa solubilidá n'agua, pero l'ión de molibdato MoO4-2 ye soluble y fórmase cuando los minerales que contienen molibdenu tán en contautu col osíxenu y l'agua. Delles teoríes recién suxuren que la lliberación d'osíxenu yera importante na eliminación de molibdenu d'un mineral nuna forma soluble nos océanos primitivos, onde s'utiliza como catalizador de los organismos unicelulares. Esta secuencia puede ser importante na hestoria de la vida, porque les enzimes que contienen molibdenu convertir nos catalizadores más importantes utilizaos por delles bacteries pa descomponelos n'átomos les molécules de nitróxenu. Esto, de la mesma dexó al nitróxenu impulsar biológicamente la fertilización de los océanos, y polo tanto'l desenvolvimientu d'organismos más complexos.

Siquier 50 enzimes que contienen molibdenu son conocíes en bacteries y animales, anque namái les enzimes de bacteries y cyanobacteries tán arreyaes na fixación de nitróxenu. Por cuenta de les diverses funciones del restu de les enzimes, el molibdenu ye un elementu necesariu pa la vida n'organismos cimeros, anque non en toles bacteries.

Moneda

La moneda ye una pieza d'un material resistente, de pesu y composición uniforme, de normal de metal acuñáu en forma de discu y colos distintivos escoyíos pola autoridá emisora, que s'emplega como midida de cambéu (dineru) pol so valor llegal o intrínsecu y como unidá de cuenta. Tamién se llama moneda a la divisa de cursu llegal d'un Estáu. El so nome en llingües romances provien del llatín “moneta”, por cuenta de que la casa onde s'acuñaben en Roma taba amiesta al templu de Juno Moneta diosa de la Memoria, atopándose esta actividá so la so proteición. La ciencia qu'estudia les monedes físiques, metáliques, denominar numismática.

El llugar onde se realiza l'acuñamientu de monedes conózse-y col nome de "ceca" o "Casa de Moneda". El nome provien d'una voz del árabe clásicu (sikkah), que significa troquel.Por estensión, tamién se denomina moneda al billete o papel de cursu llegal.

Perú

La República del Perú ye un país allugáu na parte occidental d'América del Sur. Llenda'l norte con Ecuador y Colombia, al este con Brasil y Bolivia, al sur con Bolivia y Chile y al oeste col Océanu Pacíficu.

Ye un país de gran riqueza cultural y antropolóxica, conocíu sobremanera por ser el berciu del imperiu inca.

Platín

El platín ye un elementu químicu de númberu atómicu 78, asitiáu nel grupu 10 de la tabla periódica de los elementos. El so símbolu ye Pt. Trátase d'un metal de transición blancu buxu, preciosu, pesáu, maleable y dúctil. Ye resistente al escomiu y alcuéntrase en distintos minerales, frecuentemente xuntu con níquel y cobre; tamién puede atopase como metal. Emplegar en xoyería, equipamientu de llaboratoriu, contactos llétricos, empasties y catalizadores d'automóviles.

África subsaḥariana

Los términos África negra y África subsahariana faen referencia a aquellos países del continente africanu que nun partir# con el mar Mediterraneu. Tamién se conoz como determinada zona xeográfica allugada al sur del Desiertu del Sáḥara. Sicasí, nun se fai referencia a les divisiones polítiques; el términu refier a aquelles partes del continente africanu habitaes mayoritariamente por persones de piel escuro, qu'entienden aprosimao'l 85 per cientu de la so superficie total. Otra clasificación señala'l trópicu de Cáncer como llende norte averáu d'África negra. Dende'l puntu de vista biogeográfico, denominar rexón Afrotropical.

África negra ye, principalmente la zona oriental, el trubiecu de la especie humana, dende onde s'empecipió'l poblamientu de la Tierra (probablemente n'Etiopía o Tanzania). Coles mesmes, ye fonte de grandes riqueces mineres como'l petroleu, cobre, oru, estañu, cobaltu, cromu, uraniu, coltán y diamantes. Coles mesmes tien un enorme potencial enerxéticu, cortil, eólicu, fluvial y de biocombustibles. Sicasí na actualidá África negra ye considerada xeneralmente como la rexón más emprobecida artificialmente del planeta, sufriendo los graves legaos del colonialismu, el neocolonialismu, los conflictos étnicos ya inestabilidá política. Nesta rexón allúguense los países del planeta con menor índiz de desenvolvimientu humanu, anque pa 2007 llogró avanzar y asitiase como una rexón con desenvolvimientu humanu mediu (0,514), pero sigue cuntando con grandes debilidaes estructurales, salvo delles esceiciones.

N'otres llingües

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.