Teolochía

A Teolochía ye o estudeo de Dios y por extensión o estudeo d'a fe, a practica relichiosa y a experiencia relichiosa u d'a espiritualidat.

Faculty of Theology (personification)-1
Alegoría d'a teolochía (detalle d'a cara sud d'o pedestal d'a estatua de Carlos IV de Luxemburgo; Plaza Křižovnické, Praga, Republica Checa).

Etimolochía

O termin amaneix por primera vegata en "A Republica" de Platón y tamién lo fació servir o suyo disciplo Aristótil. Provién d'as parabras griegas theos ("dios") y logos ("sciencia", "tractato", "estudeo"). Chunto con as parabras "astrolochía" y "etimolochía", ye una d'as pocas rematatas en -lochía que podemos trobar en aragonés medieval, ixo sí, escrito con g d'alcuerdo con a ortografía medieval theología. Lo veyemos escrito asinas en as actas d'as Cortz de Teruel de 1427-1428:

Tamién podemos leyer-lo asinas en o "Libro d'as Marabillas d'o Mundo":

Y en o "Libro d'el Trasoro":

Tamién ye posible de trobar una forma sin hiato theulogía, a l'egual que en o caso de geumetría.

As formas con xeada teoloxía son propias de malas adaptacions a l'aragonés dende o castellán cambeando a j por x por sistema.

Alma

L'alma ye en muitas relichions y escuelas filosoficas a parti immaterial u espritual d'un ser vivo, asobén considerata como eterna. Se creye, por un regular, que ye constituyita por a consciencia y a personalidat d'o ser, y puet estar sinonimo d'esprito u mente. En a teolochía, l'alma asobén se creye que vive en a presona dimpués d'a muerte, y bellas relichions postulan que Dios creya almas. En bellas culturas, se dice que encluso os ser vivos no humans u obchectos inanimatos tienen alma, se conoixe ista creyencia como l'animismo.

Ana Tena Puy

Ana Tena Puy ye una escritora aragonesa, naixita en 1966 en un lugar chunto de Graus que se diz Paniello (Ribagorza, Uesca). Ha feito a Diplomatura en Teolochía. Ye miembro d'o Consello d'a Fabla Aragonesa y de l'Academia de l'Aragonés. Escritora en aragonés ribagorzano, en as suyas obras s'ameran introspección personal y intrés social.

En a suya obra de narración o más important ye a suya novela Ta óne im (1997). Tamién ha publicato diferents relatos u narracions curtas como "Tornasols" (1997), "La bollonera d'un alma" (2001), "Más t'allá" (2002), "Boi t'allí" (2006). u o libro Cuentos pa biladas sin suenio (2001). Os zaguers premios estión o Villa de Sietemo en 2005 con L'ombre la santeta, novela curta prenendo como contexto o mundo d'os maquis dimpués d'a Guerra Civil Espanyola u La garnacha Secastilla premio Lo Grau en 2006.

En poesía, con Bardo que alenta (1998), ye important a suya obra Como minglanas (2006), una colección de 246 haikus, versos d'estructura poetica chaponesa.

Aristótil

Aristótil, d'o griego clasico: Ἀριστοτέλης, Aristotélēs (griego moderno: Αριστοτέλης, Aristotélis), (Estachira, Macedonia 384 aC - †Calcis Eubea, Grecia 322 aC) estió un d'os mes grans filosofos de l'antigüidat y talment d'a historia d'a filosofía occidental. Fillo de Nicomaco, medico d'o rei de Macedonia. Fue preceptor d'Aleixandre lo Gran. Funda en Atenas o Liceu, aon se filosofa fendo una gambada arredol d'un patio (peripateticos). Muere n'o 322 a.C. en a isla d'Eubea.

Escribe sobre biolochía, fisica, etica, politica, lochica, metafisica etc... e fue creador d'a taxonomía. Ha una obra enciclopedica. Tarda mes en conoixer-se que Platón, pero quan arriba a estar conoixito en Europa en a Edat Meya Tardana (entre os sieglos XI e XIV), Aristotil sera dito "o Filosofo" per chodigos, arabes e cristians (como, per exemplo, Tomás d'Aquino, en cuya filosofía influyirá a-saber-lo).

Ta Aristotil o que existe realment no son as Ideas (como ta Platón), sino a substancia individual, ye dicir, a cosa concreta e material que percibimos con os nuestros sentitos, somesa a cambeos e transformacions, a cheneración e corrupción, a movimiento. A filosofía aristotelica preba de dar una explanicación coherent d'a realidat empirica e d'o movimiento constant que bi observamos. A critica d'a Teoría d'as Ideas' d'o suyo mayestro Platón consiste precisament en rebuchar a existencia d'as Ideas perque, estando immutables, no explanican o movimiento d'a realidat sensible).

Aristotil clasifica as sciencias d'a siguient traza:

Sciencia instrumental (que ha de servir d'instrumento u aduya ta totas as atras): Lochica.

Sciencias teoreticas (ordenatas per o grau d'abstracción): Metafisica u Filosofía Primera u Teolochía, que s'ocupa d'o ser en cheneral, id est, d'os aspectos comuns a tot ser, e d'o ser supremo u Dios; Matematicas', que s'ocupa d'a quantidat; Fisica, que s'ocupa d'os sers naturals, que en podemos percibir con os sentitos.

Sciencias practicas (ordenatas seguntes lur importancia, e que s'ocupan d'estudiar a praxi, as accions humanas enfilatas enta conseguir a vitut u excelencia de l'hombre mesmo): Politica, sciencia d'a buena organización e gubierno d'a ciudat; Etica, sciencia d'o comportamiento individual que, a traviés d'a virtut, mena enta la felicidat.

Asumpción de Santa María

L'Asumpción de Santa María u Asumpción d'a Virchen (se prenuncia [asuɳ'θion] (AFI)) ye la creyencia, d'alcuerdo con a tradición y a teolochía d'as ilesias Catolica y Ortodoxa, que o cuerpo y l'alma d'a Virchen María s'elevoron ta o Cielo quan rematoron os suyos días en a Tierra.

O dito treslado recibe o nombre d'«Assumptio Beatæ Mariæ Virginis» (literalment, «Asumpción d'a Bienhabida Virchen María») por partes d'a Ilesia Catolica, y a suya doctrina la definió como dogma (verdat d'a que no se'n puede gosar dudar) o papa Pío XII en 1950.

En o catolicismo romano se celebra l'Asumpción de María lo 15 d'agosto. L'antroponimo (femenín) derivau d'ista figura relichiosa ye María de l'Asumpción.

Bispe

O bispe ye un cargo d'a hierarquía d'as ilesias cristianas. Un sacerdot ye ordenato bispe y li se atorga una diocesi sobre la que tien poder. Depene dreitament de Roma y de lo Papa, encara que ye baixo a influencia d'os cardenals. O Papa ye bispe de Roma.

Requisitos pa estar esleito bispe son:

Firmeza en a fe.

Buenos costumbres.

Tener mes de 35 anyos.

Conoiximiento y aptitutz p'o cargo.

Estar licenziato en Teolochía

Ser sacerdote por lo menos 5 anyatas.Os suyos simbols son:

A mitra

L' aniello pastoral: como simbolo d'a suya unión con a Ilesia. Lis ne colocan en a ceremonia de consagración bispal.

O baculo pastoral: una gayata como simbolo de pastor d'o pueblo cristián.

Calvinismo

O calvinismo (a veces clamau tradición Reformada, a fe Reformada u teolochía reformada) ye un sistema teolochico protestant y un enfoque d'a vida cristiana que mete l'enfasi en l'autoridat de Dios sobre todas as cosas. Ista vertient d'o cristianismo protestant fue desembolicada por o reformador relichioso francés d'o sieglo XVI Chuan Calvino.

A tradición Reformada fue posteriorment desembolicada por teologos como Martin Bucer, Heinrich Bullinger, Pietro Martire Vermigli, Huldrych Zwingli, Théodore de Bèze y Guillaume Farel y influyó a reformadors britanicos como Thomas Cranmer y John Knox. Manimenos, a causa d'a gran influencia y a o papel de Chuan Calvino en os debatz confesionals y eclesiasticos d'o sieglo XVII, a tradición plegó a conoixer-se con o nombre de calvinismo. Hue, o termin designa tamién as doctrinas y practicas d'as ilesias Reformadas.

Cheolochía

A Cheolochía (d'o griego γηο (geo, "tierra"), y λογος (logos, "parabra, razón") ye a Sciencia que estudía a Tierra, a suya historia y os procesos que l'han formada. Tamién se puede considerar cheolochía o estudeo d'atros planetas, anque se gosan emplegar atros terminos más especializaus: selenolochía (d'a Luna), areolochía (de Marte), ecetra.

O termin cheolochía fue emplegau en primeras por Richard de Bury o 1473, que la emplegaba ta destinguir entre a churisprudencia terrenal y a teolochía. Jean-André de Luc estió o primer en emplegar o termino en o sentiu moderno, en l'anyo 1779.

Chil de Roma

Chil de Roma u Echidio Román (Roma, 1243-1316) estió un filosofo, teologo y cardenal medieval italián especializato en lochica. Ligato a la hierarquía eclesiastica y a la cort (car yera tutor de Felipe IV de Francia), a suya reputación estió a-saber-lo de gran encara vivindo él, tanto por os suyos escritos como por o suyo papel debant d'a Orden de Sant Agostín.

Chil de Roma estudeó en París y recibió amostranzas dreitament dende Sant Tomás d'Aquino. Destacó como mayestro de teolochía y como comentarista d'Aristótil. Dentro d'a Orden de Sant Agostín yera en a Orden de Chuan Bon, mendicant dende 1256. As doctrinas de Chil de Roma son d'orichen aristotelico-tomista, pero influitas por Proclo y Sant Agostín d'Hipona, orichinoron a escuela echidiana. Chil de Roma polemizó con Henrique de Gant y a teoría d'a pluralidat d'as formas.

Companyía de Chesús

A Companyía de Chesús (en latín Societatis Jesu S.J.) ye una orden relichiosa catolica establita en 1540 por Inacio de Loyola, qui dimpués fue canonizato como Sant Inacio de Loyola, y reconoixita por o Papa Pavlo III o 27 de setiembre de 1540. Os miembros d'ista orden se conoixen popularment como los chesuitas. Con bells 20.000 miembros, ye a orden más gran d'a Ilesia catolica de l'actualidat. A suya estricta formación de más de 10 anyos (estudian filosofía y teolochía, antimás de realizar "practicas" de diversa naturaleza y estudiar diferents luengas) fació que esdevenisen mientres más de quatro sieglos en os líders intelectuals d'o catolicismo. Os chesuitas realizan os tres votos habituals d'a vida relichiosa (obedencia, pobreza y castidat), pero antimás, adhiben unatro voto d'obedencia a lo Papa de Roma. A Companyía de Chesús ha estato una organización relichiosa que ha vivito entre l'alabanza y a cretica, pero siempre en a polemica.

Dios

Dios tien diferent significato seguntes si ye escrito en minuscla u mayuscla:

En minuscla: Deidat a la que se da u daba culto en una relichión. Qualsiquiera d'os sers superiors a l'hombre con capacidatz sobrenaturals. Se veiga mitolochía.

En mayuscla: En as relichions monoteistas (chudaísmo, cristianismo y islamismo), ser supremo y omnipotent, creyador de l'Universo. A concepción de "Dios" no ye identica en istas tres relichions, encara que todas rancan de l'Antigo Testamento. Asinas, por eixemplo, a mayor parti d'os cristians creyen en a Santisma Trinidat. Antimás d'a suya omnipotencia, tiene conoiximiento de tot o que existe, ha existito u existirá.Bi ha quí define a Teolochía como a sciencia que tracta de Dios, anque no s'alazeta en os metodos scientificos y no puede estar considerada como tal.

As personas que negan a existencia de dioses se claman ateas. A disaparición d'a certitut d'a existencia de Dios ye comentata por autors como Nietzsche. Ta bellunas d'istas presonas, o concepto de Dios ha dixato como racada gran cantidat de tradicions y costumbres mantenitos en "o suyo nombre" que han dixato a l'humán, com ser animal, en segundo plan, cosa que ha feito chirar a historia en contra d'ell mesmo, dixando-lo a la voluntat de Dios.

As presonas que ni afirman ni niegan a existencia de Dios, se claman agnosticos. No creyen ni en a existencia ni en a no existencia de dioses.

Elías Yanes

Elías Yanes Álvarez, naixito de Villa de Mazo (Canarias) o 16 de febrero de 1928, estió un Arcebispe de Zaragoza dende o 3 de chunio de 1977 dica o 12 de marzo de 2005.

Elías Yanes Álvarez for ordenato sacerdot en a ciudat de Barcelona o 31 de mayo de 1952, mientres o Congreso Eucaristico de Barcelona, fendo a suya formación en Teolochía en a Universidat de Salamanca y en a Universidat Gregoriana de Roma. En 1970 esdevenió bispe auxiliar d'a diocesi d'Oviedo, antis d'estar nombrato arcebispe d'a diocesi de Zaragoza. Tamién ocupó cargos destacatos en a Conferencia Episcopal Espanyola, encluyendo-ie a suya presidencia.

Humanidatz

Humanidatz (d'o latín humanitas) son o conchunto de disciplinas relacionatas con o conoiximiento humano y a cultura. Se destinguen d'as sciencias socials en o caracter ideyografico - estudio de particularidatz sin creyar leyes u postulatos chenerals - d'os suyos metodos d'investigación.

As Humanidatz son conformatas por as siguients desciplinas d'estudios:

Arte y Historia de l'arte

Literatura y Literatura comparata

Historia

Teolochía y Relichión

Filosofía

Filolochía

Lingüistica

Semiotica

SemiolochíaYe important tener muito en claro de que a semiotica y a semiolochía fan parte d'a lingüistica, por ende tamién ye necesario decir o por qué a semiolochía s'ubica dintro d'as sciencias humanas quan ista ye dintro d'as sciencias d'as socials?

Estas tres zagueras son a vegatas clasificatas con as sciencias socials.

En bellas currícula universitarias, especialment d'universidatz anglosaxonas, s'incluye en as sciencias d'a información y en a Bibliotecolochía dintro d'as Humanidatz.

En bellas clasificacions, como en o caso de scencias humanas, s'incluye en as Humanidatz y as sciencias Socials en un mesmo grupo.

Inocencio III

Inozenzio III, naixito en Anagni (hue provincia de Frosinone, Lazio, Italia) en 1161 y muerto o 16 de chulio de 1216 en Perugia (hue provincia de Perugia, Umbría, Italia) estió un Papa d'a Ilesia Catolica, entre o 8 de chinero de 1198 y o 16 de chulio de 1216.

Naixito en una familia d'a nobleza italiana, estudeó Teolochía en a Universidat de París y Dreito Canonico en a Universidat de Bolonia. O Papa Celestín III lo nombró cardenal, y dimpués d'a suya muerte fue esleito nuevo Papa, o 8 de chinero de 1198.

Mientres o suyo pontificato, o Papato s'anexionó Ravenna, as Marcas, Ancona y l'antigo ducato de Spoleto. En 1198 reconoixió a la Orden Teutonica.

En 1204 coronó en Roma como rei d'Aragón a Pietro II. Estió promotor d'a Cruzata Albichense contra os dominios aragoneses en Occitania, morindo en 1213 o rei d'Aragón Pietro II en a batalla de Murel contra Simón de Monfort, aliato d'o Papa.

En 1215 convocó o IV Concilio de Letrán.

Ricardo Mur Saura

Ricardo Mur Saura ye un antropologo y escritor, naixito de Zaragoza en 1962, anque criato durante la suya nineza en Pandicosa, estudió Machisterio, Filosofía y Teolochía, y Cheografía y Historia. As suyas especialidatz son a relichiosidat popular, l'arquitectura romanica y a etnolochía. Como mosén, fa de parroco y capellán de muitos lugars y lugarons de la comarca de la Tierra de Biescas. Uei, tamién ye profesor de Relichión en o C.R.A. Alto Gállego, en a sección de l'I.E.S. Biello Aragón, y en a Escuela de Teolochía de l'Obispau de Chaca.

Ye autor, antimás, de muitas publicacions de conchunta con atros autors, asinas como de bells cincientos articlos de temas d'arte, luengua, historia y antropolochía en quantas revistas y publicacions, como: "Artosilla, en el corazón de La Guarguera" (1995), "Ibort, en tierras del Gállego" (1996), "Susín y la ermita de Nuestra Señora de las Eras" (1997), "Medianeta, un despoblado de Soduruel" (1998), "Por la sierra de Estaún" (1999), "Ubicación de los monasterios aragoneses" (2000), "Viaje a la cuna de Santa Orosia" (2002) u "Memoria sobre el camino histórico de Jaca a Yebra de Basa: o camino del pastor" (2008).

Robert Boyle

Robert Boyle, naixito de Lios Mór (Irlanda) o 25 de chinero de 1627 y muerto en Londres (Reino d'Anglaterra) o 31 d'aviento de 1691, estió un filosofo, quimico, fisico y inventor anglo-irlandés, tamién conoixito por os suyos treballos sobre Teolochía. Conoixito en ambitos scientificos por a lei de Boyle y por a suya obra The Sceptical Chymist (O quimico sceptico), que ye considerato como o establidor d'a Quimica moderna encara que o suyo metodo scientifico yera hereu d'a tradición de l'antiga Alquimia, como correspondeba a ixas envueltas.

Sant Agostín d'Hipona

Aurelius Augustinus, más conoixito como Agostín d'Hipona u Sant Agostín d'Hipona (13 de noviembre de 354 - 28 d'agosto de 430), ye una d'as figuras más importants en o desembolique d'o cristianismo, considerato de feito como un d'os pais d'a Ilesia catolica. A suya influencia posterior ye mui gran, y sobrepasa l'ambito d'a teolochía. Lo consideran un d'os pensadors fundamentals d'a historia occidental.

Tomás d'Aquino

Sant Tomás d'Aquino (Rocaseca, Nápols, 1225 - † Fossanova, 7 de marzo de 1274) filosofo y teologo medieval. Maximo representant d'a tradición escolastica, estió tamién o primer propositor clasico d'a teolochía natural y pai d'a Escuela Tomista de filosofía. O suyo treballo más conoixito ye a Summa Theologica, tractato en o qual postula Cinco Vías ta contrimostrar a existencia de Dios. Canonizato en 1323, fue declarato Doctor d'a Ilesia en 1567 y Patrón d'as Universidatz y Centros d'estudio catolicos en 1880. A suya festividat se celebra o 28 de chinero.

Universidat Jaguellonica

A Universidat Jaguellonica (en polaco Uniwersytet Jagielloński, UJ; en latín Universitas Jagellonica Cracoviensis) ye una universidat polaca, situata en Cracovia. Fue fundata en 1364 por Casimiro III o Gran con o nombre d'Academia de Cracovia (Akademia Krakowska), nombre que se fació servir dica 1817, quan li'n cambeyoron por (Uniwersytet Jagielloński) en honor a la dinastía d'os Jogaila, que estió mecenas d'esta universitat y con qui destacó en tiempos de l'Humanismo y Renaiximiento.

Ye a segunda universidat mes antiga d'Europa Central, dezaga d'a Universidat de Praga. As facultatz d'astronomía, dreito y teolochía atrayoron autors eminents como Stanisław de Skarbimierz, Paweł Włodkowic, Jan de Głogów, y Albert Brudzewski, qui dende 1491 dica 1495 estió un d'os mayestros de Nicolau Copernico. A Universidat Jaguellonica estió a primera universidat d'Europa en creyar catedras independients en Matematicas y Astronomía.

Vicente Casanova y Marzol

Vicente Casanova y Marzol, naixito de Borcha (Campo de Borcha, Zaragoza) o 16 d'abril de 1854 y muerto en Zaragoza (Comarca de Zaragoza, Zaragoza) o 23 d'octubre de 1930, estió un bispe, arcebispe y cardenal aragonés.

Fació os suyos estudeyos de Filosofía y Teolochía en os seminarios de Zaragoza y Madrit, estando ordenado sacerdot en 1881, ta estar nombrato en 1882 profesor de Teolochía en a Universidat de Valencia.

Estió sacerdot en Maluenda y en Alfaro, que en ixas embueltas feba parte tamién d'a Diocesi de Tarazona, ta estar dimpués mosén en Madrit.

En 1907, o Papa Pío X li nombró bispe d'Almería, y en 1925 arcebispe de Granada. En iste zaguer anyo fue feito tamién cardenal.

Vicente Casanova y Marzol morió en Zaragoza (Comarca de Zaragoza, Zaragoza) o 23 d'octubre de 1930, y fue apedacato en a Seu d'a Encarnación de Granada.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.