Sefardís

Os sefardís son os chodigos orichinarios d'a Peninsula Iberica, ixemenatos dende fins d'o sieglo XV por diferents países d'Europa y d'a resta d'a cuenca mediterrania. En a diaspora desembolicoron una luenga romanz dita chodigo-espanyol, que en o sieglo XX han ito deixando de charrar. Son seguidors d'o chudaísmo ortodoxo.

Sefardís
יהדות ספרד
Sephardic family in Bosnia, 19th century
Familia sefardí
Rechions con comunidatz importants
Flag of Israel.svg Israel 725.000
Flag of France.svg Francia 350.000
Flag of the United States.svg Estatos Unitos 100.000
Idiomas
Chodigoespanyol, hebreu y os oficials d'os países on viven
Relichión
Chudaísmo
Pueblos relacionatos
Axkenazís

Luenga

Os chodigos d'Al-Andalus enantes d'a reconquiesta parlaban arabe, pero en os primers sieglos de dominio musulmán conservaban o romanz autoctono mozarabe. En a Marca Superior tenemos o testimomio d'Ibn Chabirol (1021-1070) que diz que a metat charraba en romanz (bi l-rumiyyal) y l'atra metat en arabe, y retraye a los chodigos de Zaragoza que uns charren idumeu (romanz) y atros kedar (arabe) y no parlen hebreu.[1]

En os reinos cristians y chusto enantes d'a expulsión parlaban os romances d'as rechions d'orichen, y por eixemplo existe a teoría que en Aragón y Ribera Navarra charraban un chodigoaragonés (en realidat os textos medievals d'as comunidatz de Tudela y Tarazona amuestran que yera o mesmo luengache que o d'os cristians pero con lexico asociato a la vida d'os chodigos). En as primeras anyatas dimpués d'a expulsión os chodigos sefardís de diferents zonas se manteneban en vicos u carreras deseparatas con sinogas propias en ciudatz on s'heban establito como Salonica y como deciban os viachers que i pasaban yera posible sentir "totz os accentos d'Espanya".

Con o tiempo os diferents romances d'as zonas d'orichen d'os sefardís converchioron en un luengache de base castellana, o chodigoespanyol. Se sabe que o chodigoespanyol de Salonica teneba aragonesismos y que conserbaban a f- inicial en cuenta d'aspirar-la,[2] y talment d'a parla sefardí d'atras localidatz balcanicas, o mesmo se'n podría decir. Os sefardís que proveniban de Portugal manimenos mantenioron o chodigo-portugués.

Os sefardís que s'establioron en Francia en o sieglo XIX prenioron a luenga francesa, mientres os sefardís d'os países musulmans y costas d'a Mar d'o Norte seguiban mantenendo o chodigoespanyol. En o sieglo XX as mortaleras d'a Segunda Guerra Mundial, a emigración ta Israel y atros factors han feito que o chodigoespanyol siga un luengache en camín de desapareixer.

Historia

Os chodigos d'Hispania ya fuoron perseguitos en o Reino Visigodo de Toledo quan os visigodos se convirtioron a lo catolicismo. Os musulmans lis dioron o estatuto de Dhimmi, protechitos.

Os almuades los persiguen en o S XII y emigran ta o norte, on obtienen estatutos aventallosos y fan un paper important en a economía d'o sieglo XIII como comerciants, financiers, consellers y achents d'os sobirans.

En 1391 bi ha mortaleras en Andalucía, Toledo y a Corona d'Aragón comparables a los pogroms modernos. Quan as mortaleras de 1391 muitos chodigos s'establixen en Tudela, on a situación yera més tranquila. Muitos chodigos se convierten a lo cristianismo pero a población cristiana desconfía d'estas conversions. A diaspora sefardí fuera d'a Peninsula Iberica ya encomenzó en as mortaleras de 1391.[2]

Expulsión de los judíos
Expulsión d'os chodigos, Emilio Sala

En zaguerías d'o sieglo XV Espanya yera o zaguer país cristián d'Europa occidental on persistiba una comunidat chodiga numerosa y con cierto grau de prosperidat, encara que menor que en sieglos anteriors. Se calcula que en yeran uns 200.000 u més, sin contar os conversos. O 30 de marzo de 1492 os reis catolicos decretan a expulsión d'os chodigos d'Espanya. O 30 de marzo de 1492 totz heban acceptato o baptismo u ya se'n heban ito.

Dende a expulsión d'Espanya uns 100.000 sefardís s'establioron en Portugal, (on cinco anyatas més tarde fuoron baptizatos a la fuerza), en o sud d'Italia. Arriboron en Secilia chodigos sefardís que se sumoron a los chodigos que ya i heba, pero Secilia feba part d'Espanya y yera un puesto on se podeba aplicar o decreto d'expulsión. Muitos sefardís rematoron arribando en o Imperio Otomán, en Marruecos y en os Países Baixos. Dende fins d'o sieglo XV a Enquesición espanyola persigue a los conversos.

En bells países d'acollita on i heba comunidatz os sefardís absorbioron a ixas comunidaz, y d'esta traza en o Imperio Otomán os chodigos bizantins que parlaban griego s'asimiloron a los sefardís. En Marruecos i heba distinción entre os chodigos que i yeran dende feba bells sieglos y os chodigos sefardís, que acaboron predominando y asimilando a los anteriors en ciudatz d'o norte como Tetuán. En Siria i heba coexistencia entre comunidatz de chodigos orientals locals arabofonos y chodigos sefardís. O exodo sefardí condució a la formación de comunidatz chodigas en Tierra Santa muito anteriors a lo estato d'Israel.

Estioron os primers chodigos en plegar t'America. O vico d'o Bronx (Nueva York) estió un vico de chodigos sefarditas, en parte provinients d'Esmirna,[2] pero pronto a emigración chodiga axkenazí se fació més important que no pas a sefardí y os sefardís quedoron en minoría u s'asimiloron a los axkenazís.

En a Segunda Guerra Mundial a mas gran part d'os sefardís de Salonica fuoron exterminatos en o Campo de Concentración d'Auschwitz. Os chodigos de Ragusa fuoron exterminatos en o Campo de Concentración de Jasenovac. Bell sefardís d'os Balcans consiguioron refuchiar-sen en Bulgaria u Israel, en bell caso con a colaboración amagata u indirecta d'a Espanya Franquista.

Dimpués d'a independencia de Marruecos y Archelia muitos sefardís emigroron ta Francia (por eixemplo os creyadors d'o FNAC), u ta Israel. O solo país d'o norte d'Africa con una comunidat chodiga encara lumerosa ye Marruecos. En a Guerra de Bosnia os chodigos de Sarajevo fuyoron d'a ciudat.

Referencias

  1. Leopoldo Peñarroja Torrejón Romance nativo del valle del Ebro y de la Frontera Superior de Al-Ándalus. Aragón en la Edad Media XX, 2008
  2. 2,0 2,1 2,2 Rafael Lapesa. "HISTORIA DE LA LENGUA ESPAÑOLA". Editorial Gredos. (1981)

Bibliografía

  • Jean Sellier. "Atlas de los pueblos de Europa Occidental". Editorial Paidós.
  • Juan Ramón Azaola "El pueblo judío. Odisea a través de los siglos". Folio. Ediciones del Prado.
Alcheria

Alcheria (en arabe y alfabeto arabe الجزائر, al-Jazàïr , berber ⴷⵣⴰⵢⴻⵔ) ye un país d'Africa, en o Maghreb, en o norte d'Africa. Muga a o norte con a mar Mediterrania; a l'este con Tunicia y Libia; a o sud con Nícher y Mali; a o sudueste con Mauritania y o Sahara Occidental; y a l'ueste con Marruecos.

A suya población ye de 32.818.500 habitants (2002) en una superficie de 2.381.740 km², con una densidat de población de 13,3 hab/km². Por a suya superficie ye o mas gran estato d'a mar Mediterrania, o segundo estato mas gran d'Africa y l'onceno de tot o mundo.

A capital y ciudat más poblata d'o país ye Alcher. Atras ciudatz importants son Orán, Constantina y Annaba.

Politicament, dende a suya independencia en 1962 de Francia (dende 1830 estió una colonia d'ixe país) Alcheria ye una Republica democratica, estando o suyo actual President Abdelaziz Bouteflika. O país fa parte d'as Nacions Unitas, d'a Unión Africana, d'a OPEP, y d'a Liga d'Estatos Arabes. Ye un país que se define como de doble cultura y luengas, arabe y berber.

L'actual Alcheria recibe l'herencio de quantas civilizacions que se han succedito en o país, y que li han adhibito influencias d'Europa a traviés d'a mar Mediterrania, d'Africa a traviés d'o disierto d'o Sahara, y d'Orient Meyo. Asinas, estió un territorio que fació parte d'o Imperio román y que, dica o sieglo VIII, estió amplament cristianizato, fendo parte dimpués d'o Califato d'os Omeyas y d'o Imperio otomán (encara que mas que mas formalment), ta esdevenir en primerías d'o sieglo XIX una colonia de Francia dica recuperar a suya independencia a prencipios d'os anyos 1960.

Axkenazís

Os axkenazís son os chodigos que plegoron ta Polonia y Lituania dende Alemanya. Con o tiempo yeran presents en muitos países d'Europa Oriental buegants con a Unión Polaco-Lituana u resultato d'anexions territorials de territorios d'esta unión. Siguioron mantenendo un luengache d'orichen chermanico, o yídix. Dende a gran aria que ocupaban en Europa Centro-Oriental, tornoron a emigrar ta Europa Occidental y dimpués America, atros países colonizatos por os europeus y finalment Israel. Huei os axkenazís son os chodigos con mayor poder politico y economico en Israyel y Estatos Unitos.

Bulgaria

A Republica de Bulgaria ye un país europeu situato en os Balcans, muga a lo norte con Rumanía, a lo sud con Grecia y Turquía y a l'ueste con Serbia y Montenegro y con Macedonia d'o Norte. A suya capital ye Sofiya.

Bulgaros

Os bulgaros son os habitants mayoritarios de Bulgaria. Parlan una luenga eslava meridional, o bulgaro y son cristians ortodoxos, con una minoría musulmana, os pomacos.

No censo de 2011 dende 7.364.000 habitants de Bulgaria 6.000.000 yeran bulgaros etnicos. Entre 100.000 y 200.000 son bulgaros musulmans u pomacos. Fuera de Bulgaria en 2011 i heba 204.000 bulgaros en Ucraína, 50.000 en Republica de Moldavia y 18.000 en Serbia en 2011.

Chiniello

Chiniello ye un linache sefardí orichinario d'Íxar, on vivioron en os sieglos XIV y XV y que s'estendilló por atros puestos d'Aragón en a Baixa Edat Meya (Zaragoza, Montalbán, ecetra). Ocuporon altos cargos en l'administración: procuradors, medicina, chusticia, industria, finanzas. En os textos medievals l'apellito se puet trobar escrito como "Guinillos", "Ginidos", "Chinillos" y "Chiniello".

En 1264 Abraym Chiniello arribó en Zaragoza y Chaime I lo posó baixo a suya protección, continando baixo Pero III o Gran y Alifonso III.

O 1 de chunio de 1436 o chodigo ixarán Juce Chiniello obtién a licencia reyal pa exercer como medico y cirurchico dimpués de ser examinato por Juan de Chavaloyas en Alcanyiz:

.En o "libro verde d'Aragón" parlan d'un Luís de Santangel, convertito, fillo d'Azarías Ghinillo.

Bells miembros actuals d'este linache se dicen actualment d'apellito "Ginio".

Chodigo-espanyol

Iste articlo trata sobre o chodigo-espanyol. Se veiga idioma ladino ta a luenga charrata en Italia.O chodigo-espanyol (djudeo-espanyol, גודיאו-איספאנייול) ye una variedat d'espanyol charrato mientres sieglos por sefardís que forachitoron d'Espanya en 1492, que siguioron o camín d'atros que emigroron enantes.

O chodigo-espanyol no participa d'as prencipals trasformacions lingüisticas que se producioron en o norte d'Espanya enta l'anyo 1400, manimenos si que presenta caracters que se iban cocendo en o sud, como o seseyo-ceceyo.

O sistema fonolochico d'o chodigo-espanyol ha eliminato as sibilants apico-alveolars ("s" xorda y "s" sonora) y las ha sustituitas por as dentals procedents de ts, ds y que se representan en castellán medieval como c, ç, z. Sindembargo conserva a distinción entre as formas xordas y sonoras.

Os fonemas /x/ y /ʒ/ que en o luengache medieval se representaban como x y g, j se conservan, y en o serfardí de Bucarest o fonema /ʒ/ se pronuncia africato como en valencián a prencipio de parabra u dezaga n.

O sefardí de Bucarest presenta a ñ descompuesta en ni: aniu, puniu, niudu, pareixendo-se a la pronunciación rumana.

Chodigos

Os chodigos, chudigos u chudeus (en hebreu:יְהוּדִים, Yehudim; yidix: ייִדן, Yiden) son os seguidors d'o chudaísmo u os miembros d'o pueblos chodigo (tamién conoixita como «nación chodiga» o «fillos d'Israel»), un grupo etnico-relichioso descendient d'os antiguos hebreus u israelitas u de presonas convertitas a o chudaísmo en diversos momentos historicos.

A visión d'os israelitas y dimpués d'os chodigos d'a suya propia qualidat de grupo humán ye una visión diferent seguntes epocas. Asinas, a Biblia ya charra d'os chodigos como d'un pueblo, o pueblo d'Israel, que ye unito por a suya fe relichiosa común, encara que os arqueologos u mesmo a Biblia tamién dicen que en os periodos más antigos parte d'os chodigos teneban practicas relichiosas politeistas. Antiparte, ye controvertita a propia noción d'un pueblo chodigo como comunidat luego d'a diaspora chodiga dimpués d'a destrucción d'o Templo de Cherusalem.

Crimchacos

Os Crimchacos son chodigos de Crimea que parlan una luenga turquica. Son o producto d'a fusión de comunidatz chodigas d'orichen mezclato (axkenazís, sefardís, ecetra...) mientres o periodo de dominio tartre (Khanato d'a Horda d'Oro, Khanato de Crimea), en ixa peninsula d'a Mar Negra.

Divisions etnicas chodigas

As divisions etnicas chodigas fan referencia a las diferents comunidatz chodigas d'o mundo que pueden distinguir-sen dentro d'os pueblos de relichión chodiga.

No totas as comunidatz chodigas comparten costumbres culturals, relichiosos, culinarios, lingüisticos, ecetra. Unas y atras amuestran diferencias locals y bellas formas d'interpretar bells preceptos.

Dimpués de tornar d'o exilio en Babilonia en Tierra Santa i heba una diferenciación entre Samaritans y los que se consideroron a ellos mesmos los chodigos de verdat.

En tiempos d'o Imperio Román a diaspora chodiga de partiba en dos ambitos culturals: Diaspora occidental en o Imperio Román y Diaspora oriental en o Imperio Persa Sasanida. En a Edat Meya la división prencipal yera entre chodigos de paises cristians u europeus y chodigos de países musulmans. Los chodigos de países musulmans yeran més lumerosos y i heba comunidatz d'orichen oriental chunto con comunidatz de l'antiga diaspora occidental d'Hispania y Africa. Una clasificación d'as comunidatz historicas de relichión chodiga puet estar:

Chodigos orientals: descendiens d'a Diaspora oriental y d'ixas comunidatz d'a Diaspora occidental en zonas que s'islamizoron.

Comunidatz persianas: en Irán y Afganistán, charran persa.

Bukharans: en Asia Central, charran tachico.

Comunidatz de Cheorchia, charran cheorchián.

Dagh Chufuti: entre Daghestán y Azerbaichán, charran tat.

Mizrajim: chodigos de Siria, Irak y estatos d'arredol. Charran arabe, y os d'o Kurdistán charran tradicionalment neoarameu.

Comunidatz d'o Desierto d'Arabia: desapareixitas

Chodigos yemenís:

Comunidatz d'Echipto.

Tochavim: chodigos norteafricans no sefarditas, charran en berber u arabe.

Chodigos occidentals: descendients d'a Diaspora occidental en zonas europeas y cristianas:

Chodigos bizantins: en Grecia y Anatolia dende antigo, charraban griego.

Chodigos italians: en Italia dende antigo, charraban griego dimpués latín y italián.

Gourmís: chodigos italians establitos en Túniz.

Sefardís: descendients d'as comunidatz d'a peninsula iberica. En 1942 los forachitoron y en os paises on plegoron asimiloron atras comunidatz.

Megorachin u forachitatos: chodigos sefarditas d'o Norte d'Africa.

Domnatz: sefarditas d'o antigo Imperio Otomán convertitos a o islam y probablement criptochodigas.

Axkenazís: comunidatz de chodigos d'Alemanya forachitatas ta Europa centro-oriental en la Edat Meya y que conservoron o yídix.

Crimchacos: mezcla poblacional que se fació entre comunidatz axkenazis y sefarditas en Crimea en tiempos d'o Khanato de Crimea. Charran o Tartre de Crimea.

Comunidatz d'a periferia: comunidatz que s'han desembolicato fuera d'os ambitos cristián-europeu y islamico-afroasiatico, los atros chodigos los consideran heterodoxos u menos chodigos.

Falaixas: chodigos d'Etiopía, no almiten o Talmut.

Caraís de Crimea u caraitas de Crimea: chodigos que charran un idioma pareixito a lo Tartre de Crimea y no admiten o Talmut.

Chodigos d'a India: comunidatz que tamién son dividitas en castas.

Chodigos de Caifeng: antigos chodigos d'ixa ciudat de China, ya no bi n'ha.

Eliachar

Elixar ye un linache sefardí d'orichen aragonés documentato dende 1502, quan un rabí arribó en Safed y prenió un apellito que indicaba o puesto d'orichen, Íxar, esdevenindo Joseph Elixar. D'Elixar cambeó ta Elichar y d'astí ta Eliachar.

Ye posible que Joseph Elixar fuese o zaguer rabí d'Íxar, miembro d'a familia d'Eliezer Ben Alantasi, propietario d'a imprenta chudeua.

Beluns d'os descendients de Joseph Elixar plegoron a cargos importants como por eixemplo:

Menache Eliachar, expresident d'a cambra de comercio de Cherusalem.

Victor Eliachar, exembaixador d'Israel en bells países d'America latina como Venezuela.

Elie Eliachar, exdiputato a la Knesset y exalcalde de Cherusalem.

Haim Eliachar, expresident d'a Comunidat Sefardí de Boston.

Estato Independient de Croacia

O Estato Independient de Croacia (Nezavisna Država Hrvatska en crovate, a sobén abreviau como NDH) estió un estato aligato de l'eixe creyato dimpués que en 1941 Italia, Alemanya y Hongría invadisen Yugoslavia y permitisen que os ustaixas (ultranacionalistas crovates) formasen un gubierno. O gubierno ustaixa tenió o refirme d'a Ilesia Catolica local, y en especial de sectors Franciscans. A presonalidat principal d'o rechimen ustaixa estió o Ante Pavelić (o poglavnik). O gubierno ustaixa excluyó a la minoría serbia y prebó de fer-la desapareixer.

Entre os principals cargos ustaixas bi heba una buena representación de crovates de Bosnia-Herzegovina, encomenzando por o mesmo poglavik, y esto lis permitiba tener buenas relacions con os bosniacos musulmans, beluns d'os quals encara se consideraban crovates y s'unioron a los ustaixas.

O Estau Independient de Croacia desapareixió por a derrota de l'exe en a Segunda Guerra Mundial y por a formación d'un prochecto de Yugoslavia común pa eslavos meridionals de totas as nacionalidatz.

Literatura alchamiada

Literatura alchamiada ye o conchunto d'obras literarias escritas en una luenga neolatina d'a Peninsula Iberica en alfabeto arabico y hebraico. A parabra alchamía provién de l'arabe al‘achamíyya, que yera a denominación arabe p'as luengas foranas.

Luengas romances

As luengas romances u luengas neolatinas son as que derivan d'o latín vulgar

Con a caita d'o Imperio Román, as diferents entidatz territorials, a gran distancia entre as partz, y a influencia d'as luengas locals o latín vulgar facioron que evolucionase t'as luengas romances.

Actualment son 20 luengas charratas por 900 millons de personas.

Pueblos latins

Os pueblos latins u pueblos romances son os diferents pueblos que parlan una luenga romanica u neolatina, luenga denominata asinas por provenir d'o idioma latín que parlaban primero os romans y dimpués os diferents pueblos se s'asimiloron a ellos en o Imperio Román en o proceso de romanización. Os pueblos latins europeus son principalment os espanyols, italians, portugueses, franceses y rumans en sentito amplo, considerando os grans estatos on son presents.

Os espanyols y portugueses s'estendilloron por as colonias europeas de totz os continents, en especial America, y por ixo en ambients anglosaxons se denomina como latin en especial a los hispanoparlants d'America.

Romancero

Replega por escrito de romances. Pueden estar anonimos y de transmisión oral (Romancero viello) u d'autors conoixius y de transmisión escrita (Romancero nuevo).

Safet

Safet (en hebreu צְפַת, Tzfat; en arabe صفد, Ṣafad) ye una ciudat d'o districto norte d'Israel, en Galilea. Ye una ciudat sagrata pa o chudaísmo. A fins de l'anyo 2003 teneba una población de 26,600 habitants en una superficie de 4 km².

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.