Sciencia

Sciencia (d'o latín scientia, conoiximiento, prenunciato ˈθen.θja u ˈθjen.θja) son as diferents brancas d'o saber humano, y en un sentito cheneral ye o conchunto de conoiximientos. Manimenos, dende o sieglo XIX, o significato semantico d'a parola s'ha reducito a l'actividat destinata a l'adquisición de conoixencias a traviés d'o metodo scientifico, esligando-se asinas a filosofía d'as sciencias exactas y d'as experimentals.

Clasificación d'as prencipals desciplinas scientificas

Sciencias puras, exactas u formals

En contraposición a las sciencias aplicatas, son as que no paran cuenta en a suya aplicación practica. Emplegan a deducción como metodo de rechira d'a verdat.

Lochica - Matematicas.

Sciencias naturals

As que tienen por obchecto lo estudeo d'a naturaleza.

Astronomía - Biolochía - Bioquimica - Biotecnolochía - Sciencias d'a Tierra - Ecolochía - Exoplanetolochía - Fisica - Cheolochía - Quimica.

Sciencias socials u humanas

Son totas as sciencias, en sentito amplo, que s'ocupan d'os aspectos de l'hombre - cultura y sociedat- no estudiatos en as sciencias naturals.

Antropolochía - Arqueolochía - Biblioteconomía - Sciencias d'a información - Sciencias politicas - Dreito - Economía - Cheografía - Historia - Lingüistica - Pedagochía - Psicolochía - Sociolochía - Filosofía - Relichions y creyencias - Urbanismo.

Sciencias aplicatas

Agricultura - Astronautica - Automoción - Sciencias d'a Salut - Comunicacions y transportes - Gastronomía - Informatica - Menería - Pesca - Ganadería - Tecnolochía.

Sciencias ocultas

Son conoiximientos y practicas misteriosas que dende antigo se miran de comprender y dominar os secretos d'a naturaleza. No siguen o metodo scientifico por lo que no son reconoixitas como desciplinas scientificas. En cheneral son consideradas pseudosciencias.

Vinclos externos

Arquitectura

L'arquitectura (pronunciato /arkite'tuɾa/~/arkited'tuɾa/) ye l'arte y a sciencia de disenyar edificios. En os sieglos pasatos, os arquitectos s'ocupaban, antimás de disenyar os edificios, de disenyar as ciudatz, plazas, albareras y parques, y tamién os obchectos d'emplego en as edificacions, como los muebles. Hue, os profesionals que prochectan y planifican l'espacio urbán son os urbanistas, establindo-se en una especialidat distinta a l'arquitectura u a incheniería civil, que se clama urbanismo, en tanto que a os profesionals que creyan muebles y atros obchectos, lis se conoixe como disenyadors industrials.

Seguntes un topico popular, en o tractau más antigo que se conserva sobre a matiera,"De Architectura", de Vitruvio, sieglo I aC, se diz que l'arquitectura discansa en tres principios: a polideza (Venustas), a firmeza (Firmitas) y a utilidat (Utilitas). L'arquitectura se puede definir, allora, como un equilibrio entre istos tres elementos, sin sobrepasar garra a l'atros. No tendría sentiu tratar d'entender un treballo d'arquitectura sin considerar istos tres aspectos.

Sindembargo, ye prou con leyer o tractau ta percaver-se de que Vitruvio desichiba istas caracteristicas ta bells edificios publicos mui particulars. De feito, quan Vitruvio gosa fer una analís de l'arte sobre o que escribe, proposa entender l'arquitectura como composada de quatro principios: orden (relación de cada parti con o suyo emplego), disposición ("As especies de disposición [...] son o trazau en planta, en devantato y en perspectiva."), proporción ("Consonancia uniforme entre a obra entera y os suyos miembros.") y distribución (en griego oikonomía, pende "en o debiu y millor emplego fesable d'os materials y d'os terrens, y en precurar o menor coste d'a obra consiguiu d'un modo racional y aponderau.").

Bi ha que dar-se cuenta de que as suyas embudias a lo respective son pro intensas, pos quatro pachinas más adebant divide l'arquitectura en tres partis: Construcción, Gnomica y Mecanica. Por intresant que siga, no debe olvidar-se que este tractau ye l'unico tractau clasico que nos ha arribato, y a probabilidat de que siga lo millor d'a suya epoca ye chicota.

A historia d'as diversas versions d'o tractau de Vitruvio resume bien o conflicto a l'hora de definir l'arquitectura. En 1674, Claude Perrault, medico fesiologo, especializau en disección de cadávers, buen debuxán, publicó a suya traducción resumida d'o tractau de Vitruvio, que quedó de raso reorganizau. Sindembargo, va a estar gracias a lo «resumen» de Perrault que Vitruvio va a estar bociato y va a influir en os tractaus y teorías d'os sieglos siguients. Y ye en ixe resumen en o que a triada vitruviana va a veyer a luz.

A esferencia substancial entre a versión de Perrault y as anteriors radiga, seguntes José Luis González Moreno-Navarro, en que Perrault terchiversa "o carácter sintentico de l'arquitectura en una visión analitica y esflecada en tres brancas autonomas lo que ye una conseqüencia d'o suyo tarabidau mental [...] formata a lo largo d'una vida adedicada a l'analís d'os organismos vivos, que en dengún inte apanyaba y tornaba a dar vida".

Por o contrario, seguntes Vitruvio "l'arquitectura ye una sciencia que surte de muitas atras sciencias, y emperifolla con mui variato aprendizache; por l'aduya de que un chuicio se forma d'ixos treballos que son o resultau d'atras artes. A practica y a teoría son os suyos pais. A practica ye l'alufradura cutiana y continada d'o modo d'executar bell treballo dau, u d'a operación d'as mans, t'a conversión d'a matiera d'a millor forma y d'a maniera más rematada. A teoría ye o resultau d'ixe razonamiento que contrimuestra y explica que o material forchau ha estau convertiu ta resultar como la fin propuesta. Porque l'arquitecto nomás practico no ye capable d'asignar as ragons pros t'as formas que ell afilla; y l'arquitecto de teoría ralla tamién, agafando a uembra en vegada d'a substancia. O que ye teorico asinas como tamién practico, capable no nomás de prebar a convenencia d' o suyo disenyo, so que tamién de levar-lo en execución."

Como disciplina, a importancia de l'arquitectura en o sieglo XX estió graniza, pos o suyo exercicio estió responsable de no menos d'a tercera parti d'os materials portiaus por a humanidat en ixa epoca.

Mui intresant como replega y reflexión sobre as diversas definicions d'arquitectura a lo largo d'a historia ye a obra d'o cretico italiano Brun Zevi "Architectura in Nuce".

A parabra arquitectura ye emplegata tamién t'o disenyo u l'acto de disenyar atros sistemas complexos, por eixemplo, arquitectura de computadoras y arquitectura de software.

Biolochía

A Biolochía(d'o griego βίος [bíos], «vita», y -λογία [-lochía], «tratau, estudio, sciencia») ye a sciencia que estudia a os sers vivos y a vita. Estudía as caracteristicas fisicas y de comportamiento d'os organismos vivos (actuals u d'o pasau), como han plegau a existir, y qué interaccions tienen entre ellos y con o medio ambient. A Biolochía abraca buena cosa de brancas, que muitas vegadas se consideran mesmo disciplinas independients.

O prencipio de l'emplego d'o termino biolochía ye en o primerias d'o sieglo XVIII y ye atribuito a Karl Friedrich Burdach en 1800, en publicacions o termino ye mencionau en a obra Biologie oder Philosophie der lebenden Natur de Jean-Baptiste Pierre-Antoine de Monet, y en Hydrogéologie de Gottfried Reinhold Treviranusas dos publicatatas en a mesma anyata (1802) independientment un de l'atro.

Botanica

A Botanica (d'o griego βοτάνη, hierba) ye a Sciencia que estudeya os vechetals. Tien dos brancas prencipals: botanica pura y botanica aplicada.

Cheolochía

A Cheolochía (d'o griego γηο (geo, "tierra"), y λογος (logos, "parabra, razón") ye a Sciencia que estudía a Tierra, a suya historia y os procesos que l'han formada. Tamién se puede considerar cheolochía o estudeo d'atros planetas, anque se gosan emplegar atros terminos más especializaus: selenolochía (d'a Luna), areolochía (de Marte), ecetra.

O termin cheolochía fue emplegau en primeras por Richard de Bury o 1473, que la emplegaba ta destinguir entre a churisprudencia terrenal y a teolochía. Jean-André de Luc estió o primer en emplegar o termino en o sentiu moderno, en l'anyo 1779.

Filo (biolochía)

En zoolochía, o filo, tamién dito phylum (en plural «phyla») tipo morfolochico u tipo organizador, ye una categoría taxonomica fincada d'entre lo reino y la clase. S'emplega exclusivament en a división d'os reinos Animalia y Protista. En botanica (reinos Plantae y Fungi) s'emplega lo termin división per cuentas de filo. Os dos termins son equivalents, anque l'uso de lo un y l'altro se ye fixato per tradición en cada sciencia.

O filo ye la subdivisión prencipal d'o reino animal y gosa referir-se a un grupo d'animals que tienen alazetalment un mesmo plan cheneral d'organización corporal. Asinas, os caragols, limacos u calamars pueden ser quaternaus a dintro d'o mesmo filo (Mollusca) perque totz ellos tienen o mesmo plan basico d'organización.

Anque existen quasi 40 filos, a més gran d'as mayorías d'entre os animals no s'escayen si que en un d'os 9 prencipals: Arthropoda, Mollusca, Porifera, Cnidaria, Plathelmyntes, Nematoda, Annelida, Echinoderma y Chordata. De feito, més d'o 80% d'as especies animals son inclusas só que en o filo Arthropoda. Diversos filos continen de raso d'entre una y bells (poquetz) centenars d'especies, y son practicament esconeixitos ta lo gran publico.

Filosofía

A Filosofía ye, etimolochicament, l'aimor por o conoiximiento y por a sciencia. A Filosofía ye hue a sciencia que estudea a realidat, as causas y os prencipios que sozchacen a la existencia y o pensamiento. Asobén se diz tamién filosofía a o conchunto de treballos colectivos d'os filosofos más importants; puede significar a exploración academica d'as diferents qüestions rechiradas por os filosofos, y tamién puede usar-se ta referir-se a una traza de pensar, cretica y creyativa.

En cheneral s'ha clasificau a filosofía seguntes o suyo obchecto d'estudeo: asinas parlamos d'a Epistemolochía (filosofía d'a sciencia), d'a Cosmolochía (a filosofía d'a naturaleza), de l'Antropolochía (la Filosofía de l'hombre) u d'a Etica (a filosofía d'o comportamiento humano). Manimenos, o que caracteriza a la filosofía respecto a lo que se clama modernament sciencia ye o feito que a filosofía rechira una explicacion radical y zaguera d'o suyo obchecto d'estudio.

Fisica

A fisica (d'o griego φυσικη) ye a sciencia d'a naturaleza en o sentiu mas amplo. A fisica estudea as propiedatz d'a materia, a enerchía, o espacio y as interaccions entre ellos. As leis d'a fisica s'expresan cheneralment como formulas matematicas que se deducen dende as observacions y midas de fenomenos naturals emplegando o metodo scientifico.

Teorías prencipals:

Mecanica clasica - Termodinamica - Mecanica estatistica - Electromagnetismo - Relatividat especial - Relatividat cheneral - Mecanica quantica - Mecanica quantica relativista - Electrodinamica quantica - Cromodinamica quanticaTeorías propuestas:

Teoría d'o Tot - Teoría de Gran Unificación - Teoría d'as cuerdas - CriocheniaConceptos:

Materia - Antimateria - Particlas - Masa - Enerchía - Momento - Tiempo - Fuerza --Presión - Onda - Electricidat - Magnetismo - Temperatura - Entropía - Sistemas d'unidatz - Constants fisicasFuerzas alazetals:

Interacción gravitatoria - Interacción electromagnetica - Interacción nucleyar feble -Interacción nucleyar fuerteCampos d'a Fisica:

Astronomía y Astrofisica - Dinamica de fluidos - Fisica atomica - Fisica computacional - Fisica Electronica - Fisica de l'estau solido - Fisica molecular - Fisica nucleyar - Fisica de particlas (u Fisica d'Altas Enerchías) - OpticaAtros:

Ainas de midaTamién se parla de Fisica Teorica y Fisica Experimental seguntes si a Fisica ye más orientada a lo desembolique de teorías u a la contrimuestra experimental d'os resultaus preditos por as teorías.

Incheniería

A incheniería se define como a profesión en a quala os conoiximientos d'as matematicas y as sciencias naturals obtenitos a traviés d'o estudio, a experiencia y a practica, son aplicatos con criterio y con consciencia a lo desembolique de medios ta emplegar economicament con responsabilidat social y alazetatos en una etica profesional, os materials y as fuerzas d'a naturaleza ta proveito d'a humanidat. As personas que s'adedican a ella se gosan clamar incheniers.

O incheniero debe identificar y comprender os problemas más importants ta poder realizar un buen disenyo. Beluns d'os problemas ta ixo son a escaseza d'os recursos disponibles, as mugas fisicas u tecnicas, a flexibilidat ta esdevenideras modificacions y adhibicions, y atros factors como lo coste, a posibilidat de levar-lo a cabo, as prestacions y os miramientos esteticos y comercials. Por medio d'a comprensión d'os problemas, os incheniers deducen quálas son as millors solucions ta concarar as mugas trobatas quan s'ha de producir y emplegar un sistema.

Os incheniers emplegan o conoiximiento d'a sciencia y as matematicas y a experiencia apropiata ta trobar as millors solucions ta os problemas concretos. Creyando os modelos matematicos apropiatos d'os problemas que lis premiten d'analizar-los rigurosament y prebar as solucions potencials. Si existen multiples solucions razonables, os incheniers avaluran as diferents opcions de disenyo sobre l'alazet d'as suyas qualidatz y esliyen a solución que millor s'adapta a las necesidatz.

En cheneral, os incheniers miran de prebar si os suyos disenyos logran os suyos obchectivos antis de proceder a la producción en cadena. Ta isto, fan servir entre atras cosas: prototipos, modelos a escala, simulacions y prebatinas de fuerza. As prebatinas refincan que los artefactos funcionan como s'heba previsto.

Ta fer disenyos estándar y fácils, os ordenadors tienen un papel important. Emplegando los programas de disenyo asistito por ordinador (DAO, más conoixito por CAD - Computer Assisted Design-), os incheniers pueden obtener más información sobre os suyos disenyos. L'ordinador puede traducir automaticament bells modelos en instruccions aptas ta fabricar un disenyo. L'ordinador tamién premite un reemplego más gran de disenyos desembolicatos anteriorment amostrando a lo incheniero una biblioteca de partis predefinitas ta estar emplegatas en os suyos propios disenyos.

Os incheniers gosan prener muit en serio a suya responsabilidat profesional ta producir disenyos que se desembolicarán como yera previsto y no causarán un danyo inasperato a la chent en cheneral. D'ordinario, os incheniers incluyen factors de seguranza en os suyos disenyos ta reducir o risque de fallos inasperatos.

A parola dimana d'o latín ingeniosus. Por lo tanto, un incheniero ye una presona intelichent y practica que resuelve problemas. O termin evolucionó más adebant ta incluyir todas as arias en as que se fan servir tecnicas ta aplicar o metodo scientifico. En atras luengas como l'arabe, a parola incheniería tamién significa cheometría.

A sciencia mira d'explicar os fenomenos recients y sin explicación, creyando modelos matematicos que se corresponden con os resultaus experimentals. Tecnolochía y incheniería son l'aplicación d'o conoiximiento obtenito a traviés d'a sciencia y producen resultatos practicos. Os scientificos treballan con a sciencia y os incheniers con a tecnolochía. Sindembargo, puede haber-ie puntos de contacto entre a sciencia y a incheniería. No ye raro que os scientificos se veigan embrecatos en as aplicacions practicas d'os suyos descubrimientos. Por contra, entre que desembolican tecnolochía innovaderas, os incheniers se troban a ormino explorando nuevos fenomenos.

Tamién puede haber-ie connexions entre as trazas de treballar d'os incheniers y d'os artistas, más que más en os campos de l'arquitectura y d'o disenyo industrial.

Insecta

Os insectos (pronunciau /inˈsetos/~/inˈsewtos/; scientificament en latín, Insecta, d'o latín insectum), son una clase d'animals invertebratos, d'o filo d'os artropodos. Son a clase de organismos con mas diversidat de especies con u millón de especies, d'alto u baixo, identificatas y descritas.A sciencia adedicata a lo estudio d'os insectos ye a entomolochía.

O cuerpo d'os insectos presenta tres tagmas: cabeza, tórax y abdomen. O tórax presenta tres pars de patas y en muitos insectos dos pars d'alas.

Latín medieval

O latín medieval ye a forma d'o latín que s'escribe bells sieglos dimpués d'a caita d'o Imperio Román, representando a sola luenga escrita d'os antigos territorios imperials. Yera a luenga liturchica d'a Ilesia Catolica Romana y medio de comunicación en Sciencia, Literatura, Dreito y Administración publica en a Edat Meya.

No bi ha consenso sobre a deseparación exacta entre o Latín vulgar tardano y o latín medieval. O latín medieval no ha de confundir-se con o latín eclesiastico, a penar de l'orichen clerical de beluns d'os suyos autors.

Matematicas

As matematicas (d'o griego μάθημα, máthema: sciencia, conoiximiento, aprendizache, μαθηματικóς, mathematikós: amant d'o conoiximiento) son una sciencia que se definen como l'estudeo d'os patrons de cantidat, estructura, cambeo y espacio. Dende una anvista formalista, ye a investigación d'estructuras abstractas emplegando a lochica formal como ferramienta de treballo. As matematicas pueden considerar-se como una ixampladura d'os luengaches parlaus y escritos, con un vocabulario y una gramatica estremadament precisos, ta describir y estudiar as relacions fisicas y conzeptuals.

Encara que as matematicas no se consideran, por un regular, como una sciencia natural, as estructuras especificas investigadas por os matematicos tienen asobén o suyo orichen en as sciencias naturals, más que más en a fisica. Manimenos, amás gran parti d'as estructuras son purament internas a las matematicas (porque premiten una cheneralización d'atras subarias, u bella ferramienta ta calculos comuns). Finalment, bells atros matematicos estudean as suyas arias por razons esteticas, veyendo-las más como una mena d'arte que no como una sciencia aplicada.

Material

Un material ye en sciencia u incheniería una substancia (un elemento quimico u, más asobén, un compuesto quimico) con bella propiedat útil, ya sía mecanica, electrica, optica, termica u magnetica. Actualment bi ha materials compuestos que unen as propiedatz de dos u más substancias, fendo que un material tienga as propiedatz de dos elementos. Por eixemplo: lo formigón armato. O formigón ye mui resistent a la compresión, mientres que l'acero en ye a la tracción. O formigón armato reune caracteristicas d'os dos elementos.

Pedagochía

A Pedagochía ye l'arte u a sciencia de l'amostranza, u d'a educación.

Quimica

A Quimica ye a Sciencia que estudea a estructura, propiedatz y transformacions d'a materia a partir d'a suya composición. Describe a manera en que os composants d'a materia (moleculas, atomos, etc.) s'achuntan y interaccionan. A quimica estudia as transformacions d'a materia por oposición a la fisica que estudia os estaus d'a materia.

Toponimia

A Toponimia ye una disciplina d'a sciencia d'a Onomastica que estudia l'orichen d'os nombres d'os puestos. Os toponimos, nombres de puestos, a vegatas tienen o suyo orichen en apellitos u nombres propios de presonas, pero más asobén o suyo orichen ye bell aspecto fisico d'o puesto que designan. A parabra toponimia proviene etimolochicament d'o griego τόπος topos, puesto, y oνομα ōnoma, nombre. A Toponimia, antimás d'estudiar l'orichen d'os nombres, analiza os simbolos d'os nombres d'un lugar.

Unesco

A Organización d'as Nacions Unitas ta la Educación, a Sciencia y a Cultura más asobén conoixita por as suyas sieglas en anglés Unesco (United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization), fue establita por as Nacions Unitas en 1946 ta promover a colaboración internacional en educación, sciencia, cultura y comunicación.

Hue en dia 193 estatos perteneixen a la Unesco, que tien a seu en París (Francia), y tien más de 60 oficinas arredol d'o mundo. Os prochectos patrocinatos por a Unesco encluyen prochectos scientificos internacionals, programas d'alfabetización, d'amostranza tecnica u de formación de mayestros, prochectos historicos y culturals rechionals, fomento d'a cooperación internacional t'alzar o patrimonio cultural y natural mundial, y promoción d'os dreitos humans.

A traviés d'a Convención sobre a Protección d'o Patrimonio Mundial Cultural y Natural, a Unesco creyó en l'anyo 1972 un plan de protección d'os biens culturals d'o mundo conoixito como Patrimonio Común d'a Humanidat.

O papel d'a Unesco ha estato controvertito muitas vegatas. Mientres os anyos 70 y 80, diferents países occidentals creticoron que a Unesco s'emplegaba como un foro de países comunistas y d'o Tercer Mundo en contra d'os países occidentals. Especialment, se creticó o plan Nueva Orden Internacional d'a Información, decindo que iba en contra d'a libertat de prensa. Os Estatos Unitos d'America albandonoron a Unesco en 1984, y retornoron-ie en 2003. O Reino Unito se'n retiró en 1984, y torno a dentrar-ie en 1997. Tamién s'ha creticato a la Unesco por suyo exceso de burocracia.

Una d'as misions d'a Unesco ye la de mantener una relación de puestos que son consideratos Patrimonio d'a Humanidat. Istos puestos son historicos, naturals y culturals y a suya preservación y adecuación son consideratas importants ta la comunidat internacional. Manimenos a Unesco, no s'embreca dreitament en o mantenimiento d'istos.

A Unesco atorga una gran diversidat de premios, medallas y reconeiximientos en educación, sciencia, cultura y paz a mas a mas de dotar beluns d'ixos premios con dotacions economicas ta a continación d'o dosembolique d'a actividat premiata.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.