Peninsula Iberica

A Peninsula Iberica ye una peninsula d'o sudueste d'Europa. Ye rodiata por a mar Mediterrania, l'Ocián Atlantico y os Pireneus, que la desalpartan d'a resta d'o continent. Politicament ye dividita en os estatos de Portugal, Espanya y Andorra, istos dos zaguers mugants con Francia. Antimás o territorio britanico de Chibraltar tamién ye situato en ista peninsula, a o sud d'Andalucía.

Rios peninsula Iberica-es
Mapa d'a Peninsula Iberica con os suyos prencipals ríos.

Ciudatz prencipals

Os prencipals centros urbanos son: Madrit, Barcelona, Valencia, Lisbona, Porto, Sevilla, Zaragoza, Malaga, Bilbau, Braga y Coimbra.

Se veiga tamién

Vinclos externos

Al-Andalus

Al-Andalus ye como se diz en arabe a Peninsula Iberica y part d'Occitania. Al Andalus ye tamién a denominación que dan os historiadors a lo territorio d'a Peninsula Iberica sozmeso a los musulmans en a Edat Meya. A Peninsula Iberica, (y efimerament Septimania) encomenzó a estar baixo poder d'una clase dirichent melitar de relichión musulmana dende l'anyo 711, quan vencioron a lo exercito de lo Reino Visigodo de Toledo, prolongando-se o dominio musulmán bells sieglos, sobre tot en as arias centrals, orientals y meridionals. O proceso de reconquiesta cristiana iba fendo menor a extensión d'os estatos musulmans de l'Al Andalus, y se iban restrinchindo cada vegata més a lo sureste. O zaguer estato islamico en desapareixer en a Peninsula Iberica estió o Reino Nazarí de Granada, en 1492.

Andalucía

Andalucía ye una comunidat autonoma que ye localizata en a parti meridional d'Espanya, y que muga, principiando dende l'ueste, en dirección este, con Portugal, con Estremadura, Castiella-La Mancha y, a la fin, con a Rechión de Murcia. Por o sud a muga ye o mar, l'Ocián Atlantico y a Mar Mediterrania, con una costa de bells 910 km.

O suyo nombre provién d'Al-Andalus, nombre que os musulmans daban a la Peninsula Iberica en o sieglo VIII.

Ye a segunda comunidat autonoma espanyola més gran y ocupa o primer puesto en a lista d'as rechions por población.

Bilbau

Bilbau (Bilbo en vasco, Bilbao en castellán) ye a capital d'o territorio historico de Vizcaya, y a ciudat mas important d'Euskadi, en o norte d'a Peninsula Iberica.

Castiella y Leyón

Castiella y Leyón (Castilla y León en castellán; Castiella y Llión en leyonés; Castela e León en gallego) ye una comunidat autonoma espanyola situata en o norte d'a Peninsula Iberica. Ye formata en 1983 por as almenistracions de Leyón y Castiella la Viella.

Catalunya

Catalunya (en catalán Catalunya, en aranés Catalonha) ye un país intregrato como comunidat autonoma en Espanya y situado en o noreste d'a Peninsula Iberica. Muga a lo norte con Francia y Andorra, a l'este con a Mar Mediterrania, a lo sud con a Comunidat Valenciana y a l'ueste con Aragón. Historicament Catalunya tamién ha abracau as comarcas d'o Vallespir, o Conflent, o Capcir, o Rosellón y a parti norte d'a Cerdanya u Alta Cerdanya, territorios ultrapirenencos dependients d'os antigos condaus d'o Rosellón y a Cerdanya y que fan parte de l'actual departamento francés d'os Pireneus Orientals. Istas comarcas s'abracan baixo a denominación de Catalunya Norte. As Islas Medas tamién fan parti de Catalunya.

Catalunya ye a comunidat autonoma con mayor producción industrial d'Espanya y en ella se troba un 25% d'os foranos estachers en tot o país.

Espanya

O Reino d'Espanya ye un estato miembro d'a Unión Europea (UE) situato en o sudueste d'Europa, aon que ocupa 6 setenas partis d'a Peninsula Iberica, que comparte con Portugal. Tamién poseye partis d'o suyo territorio en a mar Mediterrania (as islas Balears), en l'Ocián Atlantico (as islas Canarias), asinas como dos enclaus en o norte d'o continent africán (as ciudatz autonomas de Ceuta y Melilla) y o enclau de Llívia en os Pireneus franceses.

En o suyo territorio peninsular tien mugas terrestres con Francia, a on se troba o enclau de Llívia y o Prencipato d'Andorra en o norte, con Portugal en l'ueste, asinas como con a colonia britanica de Chibraltar en o sud. En os suyos territorios africans, muga por tierra y mar con Marruecos.

Antimás, tien atra serie de distritos y posesions menors no continentals como as islas Chafarinas, o Penyón de Vélez d'a Gomera y as islas d'o Penyón d'Alhucemas, totz debant d'a costa de Marruecos; asinas mesmo, reclama a soberanía d'o isleta Prexil, hue litigato con Marruecos, sin estar posesión oficial de denguno d'os dos. A isla d'Alborán, as islas Columbretz y una serie d'islas y isletas debant d'a as suyas costas completan os suyos territorios.

Se mantién tamién o pleito por a soberanía d'o penyón de Chibraltar con o Reino Unito, de vez que Portugal no reconoixe a soberanía espanyola sobre a comarca pacense d'Olivença.

Ibers

Os ibers estioron as diferents etnias u pueblos que viviban en l'este d'a peninsula Iberica y Lenguadoc dica o Roine dende a colonización griega dica la romanización, quan en a Peninsula Iberica esdevinioron hispanorromans. Os iberos poseyeban en griego u latín un etnonimo derivato d'a ciudat prencipal que habitaban.

Teneban en común una cultura material conoixita como cultura iberica, con una organización en ciudatz-estato y o uso oficial d'a lengua iberica escrita en alfabeto iberico

Islas Balears

As Islas Balears (Illes Balears en catalán, Islas Baleares en castellán) son un archipielago situato en a Mar Mediterrania chunto a la costa oriental d'a Peninsula Iberica. Forman una Comunidat autonoma espanyola

L'archipielago ye formato por as islas:

Chimnesias: Menorca, Mallorca y Cabrera y bells islotz amanatos (como Dragonera u a Isla de l'Aire).

Pitiusas: Eivissa y Formentera y os islotz que las rodian.

Luengas ibero-romances

As luengas ibero-romances son as que derivan d'o latín parlato en Hispania, (latín betico y latín tarraconense) y se parlan en a Peninsula Iberica u en comunidatz dominatas por chent provinient d'esta peninsula. Son luengas ibero-romances o galaico-portugués, l'astur-leyonés, o castellán, l'aragonés y o catalán, manimenos en qualques clasificacions o catalán no faría part d'as luengas ibero-romances y sería galo-romanz.

L'aragonés ye ibero-romanz en a mayor part d'as clasificacions, pero presenta caracters transicionals con as luengas galo-romances.

O sistema vocalico d'as luengas ibero-romances deriva d'o sistema vocalico d'o latín vulgar, que en o caso de l'astur-leyonés, o castellán y l'aragonés se reduce a un sistema de cinco vocals a causa d'a diftongación d'as vocals curtas Ĕ y Ŏ.

O lexico ibero-romanz de l'aragonés ye representato por: fayo, huembro, mosta, bruixa, gayata, clamar, farto, monyaco, nino y taixo.

Mar Cantabrica

A mar Cantabrica ye a mar litoral de l'Ocián Atlantico que banya a costa norte d'a Peninsula Iberica (Galicia, Asturias, Cantabria y País Vasco) y a costa sudueste d'Aquitania, formando a parti sur d'o golfo de Vizcaya (u golfo de Gascunya).

S'extiende dende a estaca de Bares, en a provincia d'a Corunya, dica a desembocadura d'o río Ador, en as costas d'Aquitania (cerca de Bayona).

País Valencián

O País Valencián u Comunidat Valenciana (País Valencià u oficialment Comunitat Valenciana en valencián; País Valenciano u Comunidad Valenciana en castellán) ye una comunidat autonoma d'Espanya situata en l'este d'a Peninsula Iberica. O suyo territorio, d'o que fan parte as provincias de Alicant, Castellón, y Valencia, ye o de l'antigo Reino de Valencia, que fue abolito en 1707 con os Decretos de Nueva Planta.

País Vasco

Iste articlo tracta sobre a Comunidat Autonoma d'o País Vasco. Ta atros emplegos se veiga País Vasco (desambigación).

O País Vasco u Euskadi ye una Comunidat Autonoma d'Espanya situata en o norte d'a Peninsula Iberica, que muga a lo norte con o mar Cantabrico y Francia, a lo sud con A Riocha y Castiella y Leyón, a l'ueste con Cantabria y a l'este con a Comunidat Foral de Navarra; estando una d'as nacionalidatz historicas reconoixitas por a Constitución Espanyola. Se divide en os territorios historicos d'Alava, Guipuzcua y Vizcaya, tien una amplaria total de 7.234 km² y una población de 2.184.606 habitants (datos Eudel, chinero de 2011), con una densidat de población de 300,3 hab/km². A suya capital alministrativa ye Vitoria, en Alava, a on se i troban as seus d'o Parlamento y o Gubierno Vasco.

O nombre de País Vasco u Euskal Herria tamién replega atra acepción, que ye una rechión socio-cultural situada a las dos vesants d'os Pireneus atlanticos ocupando os territorios de Vizcaya, Guipuzcua, Alava y Navarra en Espanya, y de Sola, Ultrapuertos y Labort en Francia, dita Euskal Herria («Pueblo Vasco») en vasco.

A exprisión País Vasco francés s'emplega ta sinyalar a parti vasca d'o departamento francés de Pireneus Atlanticos (Sola, Ultrapuertos y Labort).

Pireneu

O Pireneu, (con denominacions en plural como Pirineus, Perinés u Pirinés) ye una cordelera montanyesa situada a lo norte d'a peninsula Iberica entre Espanya y Francia. S'estendilla a lo largo de 415 km dende o cabo de Creus (mar Mediterrania) a l'este, dica o golfo de Vizcaya (mar Cantabrica) a l'ueste. En a suya parti central tien una amplaria de bells 150 km. En o luengache corrient a parola Pireneu s'aplica a lo conchunto de sarras buegants entre Espanya y Francia.

En a vesant norte, transcorre por as rechions francesas d'Aquitania, Meyodía-Pireneus y Rosellón. En a vesant sud transcorre por o País Vasco, Navarra, Aragón y Catalunya. O chicot estau d'Andorra ye situato en o Pireneu, entre Espanya y Francia.

Rana iberica

A Rana iberica (Rana iberica (Boulenger, 1879)) ye una especie d'anuro con o suyo habitat distribuito por o norte de Portugal, Galicia, a Cordelera Cantabrica y parti d'o Sistema Central Iberico.

Reino de Leyón

O Reino de Leyón estió un d'os reinos medievals d'a Peninsula Iberica, succesor de l'antigo Reino d'Asturias. Os monarcas astur-leyoneses se consideraban sucesors naturals d'os monarcas visigodos d'o Reino de Toledo y n'imitaban bells aspectos organizativos.

Sevilla

Sevilla ye una ciudat espanyola situata a lo sudueste d'a Peninsula Iberica, capital d'Andalucía, d'a provincia de Sevilla y d'a comarca de l'Aria metropolitana de Sevilla.

Sevilla ye a quatrena ciudat d'Espanya y quatrena aria metropolitana por numero d'habitants. Tien 709.975 habitants (2003) y 1.594.081 en l'aria metropolitana.

Sistema Iberico

O Sistema Iberico ye una cordelera d'altaria meya que situada en o cabo noreste d'a Meseta Central d'a Peninsula Iberica. Os suyos picos más importants son Moncayo (2.313 m), o San Lorenzo (2.262 m), o Pico Urbión (2.228 m), o Chabalambre (2.020 m) y o Penya Roya (2.024 m), o Cerro Calderón (1837 m), y o Penyagolosa (1813 m). I naixen ríos como lo Tacho, o Duero, o Guadalaviar, o Xúcar u o Cabriuel. Iste sistema desalparta la meseta central d'a depresión de l'Ebro.

A Cordelera Iberica ye compuesta de feito por tota una serie de sierras o catenas montanyosas que, con dirección cheneral Norueste-Sudeste (NW-SE) (sobretot en o sector norte, cambeando enta l'este dende Teruel), que se troban en a rechión central-oriental d'a Peninsula Iberica dende Burgos (Macizo de la Demanda), dica Castellón-Valencia.

Perteneixe a las Catenas Alpinas, y igual que os Pirineus y as Catalanides se plegó en bellas fases d'a orochenia d'o mesmo nombre, a causa d'a rotación d'a Placa Iberica y converchencia con a Placa Euroasiatica, pero con muita influencia de fallas anteriors que existiban ya en o basamento herzinico.

En o tramo meyo u part central se divide en dos brancas: branca castellana y branca aragonesa, a os dos costatos d'a depresión de Calatayú-Teruel u Depresión Lonchitudinal Iberica (devez formada por la depresión de Calatayú y Mont-albán, a fuesa de Daroca y la fuesa de Xiloca).

En o sector oriental, y dende o Mayestrato, totas as aliniacions estructurals quedan tallatas por un sistema de fallas escalonatas de dirección quasi norte-sur paralelas a la costa que funden a cordelera baixo a mar. Os vulcans d'Els Columbrets y Cofrentes son asociatos a estas fallas.

En o tercio norueste a cordelera s'alza de sopetón con aliniacions cerenyas como a Demanda (2033 m), Urbión (2235 m) y Cebollera (2147 m).

U

A U ye a ventenoprimera letra d'os alfabetos l'aragonés y latín y a cinquena y zaguera vocal.

En os textos medievals en luengas romances d'a Peninsula Iberica no i heba diferenciación grafica entre a v y a u, y se feba servir una mesma grafía tanto si yera consonant como si yera vocal.

Val d'Ebro

La Val d'Ebro son amplos terrenos de lo nordeste de la peninsula Iberica que son situaus en la cuenca hidrografica d'Ebro, sobre tot en lo sector central suyo, más plano y más fondo.

Lo termin ye cerca de lo termin Depresión d'Ebro, pero parando cuenta a criterios cheolochicos y cheomorfolochicos no correspone de tot a ixo, car quan se parla de Val d'Ebro tamién s'incluyen terrenos con montanyas baixas de lo Sistema Iberico y Cordeleras Costeras Catalanas, que forman una unidat natural diferent a la Depresión d'Ebro.

En localidatz chunto a Ebro bi ha habiu historicament formacions de microtoponimos con la mesma denominación pa dicir a partidas de lo suyo termin en las marguins d'este río.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.