Monarquía

Una monarquía ye una forma de gubierno d'un estato en que o cargo supremo d'ixe estato ye vitalicio, y por un regular desinato seguntes un orden hereditario. Iste cargo se clama "monarca" (d'o griego "un" y "gubernant"), encara que o termin puet variar seguntes a rechión, como rei u reina, emperador u emperadriz, voivoda, khan, zar u kaiser.

O títol de monarca se transmite por herencio como qualsiquier bellatro títol nobiliario; asinas, en a nuestra cultura dica hue se transmite por vía hereditaria por primochenitura (ye decir, o fillo de mas edat ocupa un lugar anterior en a linia succesoria) y con preferencia d'o masclo sobre a fembra. Amás, en bells sistemas churidicos (como en o sistema francés) existe a dita lei salica, seguntes a que a fembra no tien dreito a la succesión). Mudernament, iste sistema que excluye a las mullers ye custionato, y en bellas monarquías d'os países nordicos se parla de modificar as leis ta fer que una muller tienga a preferencia en a linia succesoria si tien mas edat que o suyo chirmán.

Actualment, a mayor parte d'as monarquías son amás monarquías constitucionals y no pas absolutas; en as primeras bi ha una constitución que reculle os dreitos d'os ciudadans y bi ha un sistema de división de poders con un Parlamento esleito por os ciudadans, encara que en as monarquías absolutas o poder politico ye en mans d'o rei u monarca.

Monarchies of the world
En color azul os estatos actuals con monarquía.
Chinese Empress Crown
Corona d'a dinastía Ming (China).

Se veiga tamién

Vinclos externos

Antiga Roma

L'antiga Roma estió un estato y civilización que surchió de l'antiga ciudat-estato de Roma a partir d'o sieglo IX aC. A lo principio yera una monarquía, esdevinió una republica, y a la fin un imperio que controló a mayor part d'a cuenca mediterrania y d'Europa Occidental. O Imperio Román cayó, y la part occidental s'esminglanó en o sieglo V en una serie de reinos controlatos por una clase dirichent chermanica. A part oriental esdevinió o que os historiadors denominan Imperio Bizantín que sobrevivió dica desapareixer de pa cutio en l'anyo 1453 con a conquiesta otomana.

A civilización romana asimiló a civilización helenistica y chuntas forman l'Antiguedat clasica europea, modelo base d'a civilización occidental en dreito, arte, literatura y terminolochía lingüistica (cultismos). As luengas d'Europa suroccidental derivan d'a luenga orichinaria de Roma u latín y son conoixitas por ixo neolatinas u romances.

Cadiera reyal

Una cadiera reyal ye una cadiera on s'asienta oficialment un monarca bells intes como en cerimonias. Ye una cadiera gran y decorata con luxo, sobre unas gradas. Quan ye baixo dosel se'n diz solio, por eixemplo o solio pontificio.

En sentito abstracto "cadiera reyal" puet referir-se a la monarquía u a la corona, ye un caso de metonimia.

Chusticia d'Aragón

O Chusticia d'Aragón ye una d'as institucions de gubierno d'Aragón dende a Edat Meya dica os Decretos de Nueva Planta. En o Estatuto d'Autonomía de 1982 se recuperó ista figura emblematica de l'autogubierno aragonés, con funcions propias d'o defensor d'o pueblo.

Dinamarca

O Reino de Dinamarca, u Dinamarca ye un país que se troba situato en a peninsula de Chutlandia a lo norte d'Europa, que fa parte d'a Unión Europea (UE), d'a OTAN, d'a Organización d'as Nacions Unitas, d'a OCDE y d'a OSCE. Encara que o país ye miembro d'a UE, no en fa parte d'a Eurozona, en mantener como moneda a corona danesa en cuentas d'o euro.

O territorio d'o país ye rodiato por a Mar Baltica y a Mar d'o Norte, en una peninsula (Chutlandia) y quantas islas a lo norte d'Alemanya y a lo sudeste de Suecia. O suyo territorio continental muga a o sud con Alemanya, a l'este con a mar Baltica y a l'ueste con a mar d'o Norte. A o norte, o Skagerrak separa Dinamarca de Noruega, y a l'este o Kattegat, l'Øresund y l'estreito de Bornholm la separan de Suecia. Antiparte, tamién fan parte d'o país dos territorios autonomos: as Islas Feroe y Gronlandia (ista zaguera esleyó no fer parte d'a Unión Europea).

A suya población ye de 5.397.640 habitants (2004) en una superficie de 43.094 km², con una densidat de población de 125 hab/km².

Politicament, Dinamarca ye una Monarquía constitucional, estando l'actual reina d'o país Margalida II, y l'actual Primer menistro o politico Helle Thorning-Schmidt. A capital de Dinamarca ye a ciudat de Copenaguen.

Encara que Dinamarca ye un país chicot, ye un pais con muita importancia en a Historia d'Europa, y no només por estar o puesto d'orichen de quantos pueblos chermanicos como os chutos u os vikingos daneses, sino que tamién por o suyo papel en Europa dende a consolidación d'o estato danés mientres a Edat Meya. En ixas envueltas, Dinamarca controlaba os territorios d'os actuals Reino Unito, Suecia, Noruega y Islandia, amás d'as costas d'a mar Baltica y bellos territorios en o norte d'Alemanya.

Francia

Francia u Franza (en francés France u /fɹɑns/, fʁɑ̃s), oficialment a Republica Francesa (en francés République française, ʁepyblik fʁɑ̃sɛz) ye un estato constituito por una metropoli y por territorios d'Ultramar. Francia ye o estato más gran d'a Unión Europea; ye situato en a Europa occidental y muga a l'ueste con l'Ocián Atlantico; a lo norte con a canal d'a Manga, o paso de Calais –que a desepara d'o Reino Unito– y a mar d'o Norte; a l'este con Belchica, Luxemburgo, Alemanya, Suiza y Italia; y a lo sud con Andorra, Espanya, Mónegue y a mar Mediterrania. A Francia metropolitana ye formata, amás, por a isla de Corcega, en a Mediterrania, situata a lo norte d'a isla italiana de Cerdenya. Tamién encluye islas y territorios d'ultramar, repartitos arredol d'o mundo.

A suya población ye de 62.350.500 d'habitants, en una superficie de 674.843 km² y una densidat de población de 110 hab/km². Politicament, o país ye una republica presidencialista con capital en a ciudat de París. L'actual president ye François Hollande y o primer ministro ye Jean-Marc Ayrault. O país celebra a suya Fiesta nacional o día 14 de chulio, aniversario d'a presa d'a Bastilla en 1789, mientres a Revolución francesa.

Francia, entre totz os Estatos europeus, ye o más antigo en a suya constitución como tal, orichinalment un dominio reyal centrato en a Isla de Francia, y París en yera a capital. Actualment, Francia ye miembro d'o Consello d'Europa; ye un d'os países fundadors d'a Unión Europea, d'a eurozona y d'o espacio Schengen. Ye un d'os cinco miembros permanents d'o Consello de Seguridat d'as Nacions Unitas. Fa parti tamién d'a Unión latina, d'a Organización ta la Cooperación y o Desembolique Economico (OCDE), d'a Francofonía y d'o Grupo d'os ueito (G8). Melitarment, Francia ye miembro d'a Organización d'o Tractato de l'Atlantico Norte (OTAN) -se'n heba retirato en 1966 y tornó parcialment en 2002. A suya moneda ye o euro, que sustituyó a l'antigo franco francés.

O idioma francés ye o solo idioma oficial d'o país, encara que se i charran luengas propias en muitas rechions. Asinas, en l'antiga Occitania, que hue fa parte en a suya mayor parte de Francia, se i charra l'idioma occitán, y tamién se i charran o vasco (en Iparralde, o País Vasco francés), o bretón (en Bretanya), l'alemán (en Alsacia), l'idioma francoprovenzal (en Arpitania), o catalán (Pireneus Orientals) y l'idioma corso (en Corcega), amás d'una minoría de luenga italiana en Niza.

Imperio austro-hongaro

O Imperio Austro-hongaro estió un estato federal d'Europa Centro-Oriental formato por Cisleitania y Transleitania, en a subchección d'a monarquía d'os Habsburgo. Manimenos por a suya curta duración no tenió que dos emperadors: Francisco Chusé I y Carlos I.

O 18 de febrero de 1867 se plegó a lo compromís austro-hongaro. Como respuesta a lo problema d'as reivindicacions nacionals d'os hongaros. O territorio baixo sobiranía d'os Habsburgo quedaba dividito en dos estatos: Cisleitania, con clase dirichent alemana y Transleitania, con clase dirichent hongara. Os dos estatos comparten sobirán, con o títol d'Emperador d'Austria y Rei d'Hongría, y tamién comparten tres menisterios: economía, afers exteriors y defensa. Os territorios alemans, polacos, checos, eslovens y italians yeran en Cisleitania y os territorios hongaros, eslovacos, crovates y vlacos yeran en Transleitania.

Imperio ruso

Se conoix en a Historia con o nombre d' Imperio ruso (en ruso Россійская имперія) a la forma politica que adoptó Rusia dende o 22 d'octubre de 1721, quan o zar Pero I de Rusia se proclamó emperador de todas as Rusias (u zar de todas as Rusias dica o 15 de marzo de 1917, quan con a Revolución de febrero se proclamó un Gubierno provisional ruso como paso previo a la proclamación d'a Republica en un rechimen efimero porque en noviembre de 1917, con a Revolución d'Octubre, se proclamó a Unión Sovietica. Mientres l'Imperio ruso, o rechimen politico estió a Monarquía autocratica (absolutismo) con timidas uberturas politicas sin de continidad. A suya capital se trobaba en a ciudat de Sant Petersburgo (anque mientres un breu periodo a capital s'establió en l'antiga capital de Moscú); a suya luenga oficial yera o ruso, con o francés como segunda luenga y reconoiximiento de bellas luengas d'as nacion que en feban parte, polaco, sueco y finés; a mas de muitas atras luengas charratas sin de reconoiximiento oficial, destacando-ie lituán, letón, estonio, belarruso, ucrainés, alemán, hebreu, cheorchián, y muitas atras luengas. Ixa mesma situación pasaba con a relichión, estando a relichion oficial a Ilesia Ortodoxa Rusa, anque tamién bi heba atras confesions minoritarias d'o Cristianismo (Catolicismo, Protestantismo y atras), Islam, Chudaísmo y Budismo.

Kuwait

O Estato de Kuwait ye una chicot estato controlau por una monarquía en a costa d'o Golfo Persico que tién muita importancia estratechica dende una anvista melitar (amanau enta Iraq) como economica (reserva de petrolio).

Lista de reis d'Aragón

En ista lista apareixen nomás os reis de Aragón, se veiga Lista de monarcas d'Aragón ta veyer a lista de contes y reis d'Aragón.

Reino Unito

O Reino Unito de Gran Bretanya y Irlanda d'o Norte, anglés United Kingdom of Great Britain and Northern Ireland ye un país d'o norte d'Europa miembro d'a Unión Europea (UE) formato por Anglaterra, Escocia y Galas (en a isla de Gran Bretanya) y Irlanda d'o Norte (en a isla d'Irlanda). A unica muga terrestre d'o país ye en a isla d'Irlanda con a Republica d'Irlanda; o resto son mugas maritimas con l'Ocián Atlantico: a Mar d'o Norte, a Mar Celta, a Mar d'Irlanda y o Canal d'a Manga.

A suya población ye de 60.270.708 habitants, en una superficie de 241.590 km² con una densidat de población de 249 hab/km².

A capital d'o Reino Unito ye a ciudat de Londres.

O Reino Unito ye una monarquía constitucional, y l'actual monarca en ye Isabel II; o primer menistro ye David Cameron, d'o Conservative Party, dende l'11 de mayo de 2010. Politicament, ye a unión de quatro clamatos países constituents: Anglaterra, Escocia, Irlanda d'o Norte y Galas. As Islas Anglonormandas y a isla de Man formalment no en fan parte d'o Reino Unito, encara que bi son federatas. Tamién fan parte d'o Reino Unito bellas dependencias foranas, como Chibraltar u as islas Malvinas.

Encara que o país ye miembro d'a Unión Europea, a suya moneda no ye l'euro, sino a libra esterlina. O país ye amás miembro d'a Commonwealth, a Organización d'as Nacions Unitas (con cadiera permanent en o Consello de Seguredat d'a ONU) y a OTAN.

O Reino Unito no en tien, d'idioma oficial, pero l'anglés en ye de facto, encara que o galés ye oficial en Galas y o gaelico escocés ye oficial en parti d'Escocia (islas Hebridas).

Reino d'Italia

Iste articlo ye sobre o reino d'Italia en 1861-1946; ta atros usos, se veiga Reino d'Italia (desambigación).O reino d'Italia ye o nombre d'Italia en o periodo dende 1861 dica 1946, quan iste país heba rematato a suya unificación arredol d'a figura d'a Casa de Savoya, reis de Reino de Cerdenya-Piemont y dica rematar a Segunda Guerra Mundial, quan un referendum aprobó a transformación d'o país en l'actual Republica italiana. En a historiografía, o periodo dende 1922 (dende a dita Marcha sobre Roma) dica 1943, con a cayita d'o faixismo de Benito Mussolini, gosa decir-se Italia faixista, encara que formalment o país continaba tenendo o mesmo rechimen politico monarquico con a mesma dinastía.

Reino d'as Dos Secilias

O Reino d'as Dos Secilias estió un estau con territorio en o sud d'a Peninsula Italica, Secilia y qualques islas d'arredol. O Reino d'as Dos Secilias fue creyau en 1816 (en ixas envueltas d'o Congreso de Viena), con os territorios d'os anteriors Reino de Nápols y Reino de Secilia, y remató anexionau por o Reino d'Italia en 1861 en o proceso d'Unificación d'Italia. A suya forma de gubierno estió a monarquía absoluta, estando baixo control d'a branca espanyola d'os Borbons.

Reino de Bavera

O Reino de Bavera (en alemán Königreich Bayern) ye o nombre de un país que existió en l'actual estato de Bavera (Alemanya) dende 1805 dica 1918, quan s'adhibió a la Republica de Weimar en abolir-se a monarquía en rematar a Primera Guerra Mundial. O reino de Bavera succedió a o Electorato de Bavera, que feba parte d'o Sacro Imperio Román Chermanico, mientres as Guerras napolionicas, y quan se proclamó en os anyos 1870 o Imperio alemán, mientres a unificación d'Alemanya, s'adhibió a ixe Imperio, encara que continó estando formalment una monarquía.

A suya población yera catolica en a suya mayor parte, y parlaba o idioma alemán. A suya capital se trobaba en a ciudat de Múnich, que hue contina estando a capital de Bavera.

Reino de Cerdenya

O Reino de Cerdenya estió un estato situato arredol d'a isla de Cerdenya mientres mas de cinco sieglos. Anque en a suya historia encluyó atros territorios como Corcega u Savoya, o estato siempre se dició reino de Cerdenya. Antis de que s'establise a monarquía en a Cerdenya, a isla yera dividita en chuzgatos u giudicatos que yeran gubernatos por chudeces.

O primer reino fue creyato por Frederico I Barbarroya en 1164. Feba parti por aquellas envueltas d'o Sacro Imperio Román Chermanico, anque a sobiranía imperial sobre Cerdenya yera desputata por o Papato. En 1297, o Papa Bonifacio VIII creyó un nuevo reino ta solucionar os pleitos entre a Corona d'Aragón y la casa d'Anchú dimpues d'as Vespras Secilianas. O nuevo rei n'estió Chaime II d'Aragón.

En 1718 a casa de Savoya adquirió lo reino como premio a la suya partecipación en a Guerra de Succesión Espanyola y dende l'inte a capital de facto estió Turín. Asobén se fa referencia a lo estato d'iste periodo como lo Reino de Piemont-Cerdenya. Aintro d'as suyas mugas encluyiba, amás d'a isla de Cerdenya, Savoya, Piemont y lo condato de Niza. En 1792 y dimpués d'a Revolución Francesa, o ducato de Savoya orichinal fue ocupato y se convirtió en o departamento francés de Mont-Blanc, pero en 1814, con o congreso de Viena, o rei recuperó as suyas posesions y amás obtenió tamién, en 1815, o control d'a Republica de Liguria.

En 1860 Niza y Savoya se cedioron a Francia por l'aduya que iste país heba dato en a campanya d'unificación d'Italia. En 1861, o reino de Cerdenya se convirtió en un d'os fundadors d'o nuevo Reino d'Italia, y dende allora desapareixió como estato independient.

Reino de Portugal

O reino de Portugal ye a forma politica que tenió Portugal dende o suyo establimiento a partir de l'antigo condato de Portugal en 1139 por Alifonso I de Portugal dica la revolución de 5 d'octubre de 1910 que proclamó a Republica (a Primera Republica Portuguesa) rematando-se asinas con a monarquía de Manuel II de Portugal. A suya capital primera estió en Coimbra dica 1255, ta estar dimpués en Lisbona (encara que en 1808-1821, mientres as Guerras napolionicas, a capital se treladó ta Rio de Janeiro, quan Brasil feba parte d'o imperio portugués).

Reino de Prusia

Iste articlo ye sobre o reino de Prusia; t'atros usos, se veiga Prusia (desambigación).Se conoix con o nombre de Reino de Prusia (Königreich Preußen en alemán) a un estato desapareixito que ocupaba partes d'as actuals Alemanya, Polonia, Dinamarca, Lituania y Rusia y que existió dende 1701 dica 1918, estando dende 1870 o prencipal component y o estato dominant d'o Imperio alemán, estando os reis de Prusia os emperadors d'o Imperio alemán. O estato se formó a partir de Brandenburgo-Prusia, una unión presonal entre a marca de Brandenburgo u o ducato de Prusia, adibindo-ie quantos territorios por conquiestas melitars.

Republica

Una Republica (latín, res publica «a cosa publica, lo publico») ye una maniera de organización de l'Estato, de definición ampla, pero todas as definicions son d'alcuerdo en que a soberanía radiga en a nación y no en una potencia externa, y que dentro de l'organización d'o gubierno esiste cierta distribución d'os poders de l'estato, en contraposición a la monarquía en la que o Chefe de l'Estato, tien a mayoría d'os poders (monarquía: gubierno d'un, escontando as formas monarquicas actuals), encluso poder absoluto. Manimenos, a esferencia clara con una monarquía ye l'ausencia d'un rei que succede por herencio a un atro rei, en cuentas d'un president esleito.

Juventini pd di merda dovete morire tutti quanti fate schifo bastardi vi piace insultare la Roma vero Juventus merda fuori dalle palle andate a Torino ai insultare Romani Romanisti Italiani noi gli zingari non li vogliamo sono merde devono morire chi aiuta gli zingari merita la morte

Revolución francesa

A Revolución francesa estió un proceso social y politico que se desarrolló en Francia entre 1789 y 1799, qualas prencipals conseqüencias estioron l'abolición d'a monarquía absoluta y a proclamación d'a Republica, eliminando os alazetz economicos y socials de l'Antigo Rechimen.

Encara que a organización politica de Francia osciló entre republica, imperio y monarquía mientres 75 anyos dimpués que a Primera Republica cayese dimpués d'o golpe d'Estato de Napoleón Bonaparte, a revolución marcó a fin definitiva de l'absolutismo y o prencipio d'un nuevo rechimen a on que a burguesía, y a vegatas as masas populars, se convirtioron en a fuerza politica dominant en o país.

A Revolución francesa ye uno d'os sucesos que marca o prencipio d'a Edat contemporania, posan-do as bases d'a democracia moderna y con os prenicpios d'a soberanía popular enchegó as revolucions de 1830, de 1848 y de 1871

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.