Luengache

O luengache ye a capacidat d'o ser human ta comunicar-se per meyo d'un sistema de signos u luenga ta ixo. No debe trafucar-se con luenga, que ye a representación de dita capacidat.

Os luengaches son, esplanicaus d'una traza fázil, encara que reducindo a suya importancia t'a formación d'o nuestro mundo, trazas de representar cosas.

A mayoría d'as vegadas o termino quiere dicir o luengache que os humans fan servir ta comunicar-se, ye dicir, as luengas naturals. Ya siga luengache parlau, luengache de signos u o emplegau en a literatura.

O luengache natural incluye todas as comunicacions animals, mesmo o luengache humán. En as matematicas y en a informatica, per eixemplo, os luengaches artificials son clamaus luengaches formals (incluindo luengaches de programación). Manimenos, o luengache human tien un caracteristica que no puede ser trobada en os luengaches de programación: a diversidat.

D'o estudio d'os luengaches naixe a sciencia clamada lingüistica, asinas como a filolochía.

Atros conceptos importants son:

Lista de familias de luengas

Una útil lista de 4.000 luengas y dialectos (agrupaus seguntes a suya relación) con os numeros de l'un a lo diez en cadaguna, puede ser trobada en Mark Rosenfelder's Metaverse (http://www.zompist.com/) (en anglés).

Se puede trobar una lista quasi completa de todas as luengas, localizacions, población, y afiliación chenetica en Ethnologue (en anglés).

Debra Lloyd- Religiously Diverse (15392171196)
Luengache

Vinclos externos

Amplaria

L'amplaria, ampleza u amplura ye a dimensión menor d'as figuras planas, a dimensión mes gran correspondient ye a largaria. En o espacio, ye una d'as tres dimensions posibles en cheometría euclidiana - d'un volumen: luengo, amplo y alto, estando l'amplo a menor dimensión horizontal, o luengo a mes gran horizontal y alto a vertical. Como ye una referencia relativa no se fa servir que en o luengache coloquial.

En a vida cotidiana, as dimensions de tot o que tien una part de debant (por eixemplo un mueble, un electrodomestico, un equipo informatico, ecetra), se gosan especificar con amplaria, altaria y fondaria (amplo x alto x profundo), que son una definición intrinseca a la posición relativa de l'observador, encara que obviament totas sigan o mesmo: unidatz de largaria.

Por eixemplo, en este contexto, se parla de l'amplaria d'os aparadors y de l'amplaria d'un mueble como una mesura que define a superficie frontal visible d'un espacio-eixe pa la descripción d'as tres dimensions.

En obchectos multidimensionals, a sobén o concepto d'amplaria d'un eixe lonchitudinal se fa servir pa distinguir sin ambiguedat entre estos eixes. En cheneral se prene la lonchitut mes curta, pero si un obchecto (tarcual lo veye l'observador) tien una superficie frontal important (a part frontal d'un mueble, d'un equipo HIFI, ecetra), se prene a mida horizontal d'este frontal encara que siga mes chicota que l'altaria.

Augmentar l'amplaria ye "ixamplar" u "enamplar". O resultau d'esta acción ye o "ixamplamiento".

Antropolochía

L'Antropolochía -d'o griego anthropos (hombre) y logos (conoiximiento)- ye a sciencia que s'adedica a l'estudeo d'a humanidat (Veyer: hombre).

L'antropolochía s'adedica a l'estudeo de totz os humanos, en todas as suyas dimensions. Un concepto alazetal de l'antropolochía ye o concepto de cultura y que a nuestra especie ha desenvolicau una capacidat universal de concebir o mundo simbolicament, d'amostrar y aprender ixos simbolos socialment y de transformar o mundo (y a nusatros mesmos) con l'aduya d'ixos simbolos.

L'antropolochía se trestalla tradicionalment en quatre brancas:

Antropolochía fisica, que estudea o comportamiento d'os primates (primatolochía), a evolución humana y a chenetica; ista branca ye tamién conoixita como antropolochía biolochica.

Antropolochía cultural, (tamién dita antropolochía social u antropolochía socio-cultural). As brancas estudiadas por os antropologos culturals encluyen os retes socials, o comportamiento social, o dreito, a politica, a ideyolochía, a relichión, as creyencias, os patrons de producción y consumo, os intercambeos, a socialización, o chenero y atras expresions d'a cultura.

Antropolochía lingüistica, que estudea as variacions d'o luengache a traviés d'o tiempo y o espacio, os emplegos socials d'o luengache, y a relación entre a luenga y a cultura.

Arqueolochía, que estudea os materials remanents d'as sociedatz humanas. A sobén se considera como una branca scientifica diferent de l'antropolochía.

Arpitanismos en francés

Los arpitanismos en francés son palabras provinients de l'arpitán u franco-provenzal, luengache intermedio entre l'occitán y lo francés que se charra en la zona alpina nordoccidental y la cuenca alta de Roine. Las descripcions cheograficas y cheolochicas d'esta zona montanyosa han aportau a lo rechistro culto francés palabras franco-provenzals que han esdeveniu tecnicismos y han estau exportadas a las atras luengas romances occidentals y a las luengas europeas en cheneral.

Azul

L'azul ye una color.

O termin "azul" (u "azur" en luengache medieval) ye un persismo arribato en aragonés a traviés de l'arabe vulgar.

A luz azul ye a que más fondo plega en l'augua marina, y os zaguers organismos fotosinteticos que se troban a fonduras de l'orden de 100-200 metros han de tener pigmentos royos complementarios a la clorofila pa captar a luz azul d'o sol, ye o caso d'as algas royas.

C

Iste articlo tracta sobre a letra C. Se veiga Luengache de programación C ta o luengache de programación.A C (ce) ye a tercera letra de l'alfabeto aragonés provenient d'o latín.

O suyo orichen grafico se troba en os simbolos fenicios ta representar un arma que se chitaba. En o latin se fació más redonda y s'esferenció d'a G.

Dialecto

Un dialecto ye una variant d'o luengache. Gosa emplegar-se o termin "dialecto" ta sinyalar bella variant esferent charrata en bellas comarcas (cheolecto). En lingüistica antropolochica se diz que un dialecto ye a traza especifica d'a luenga feita servir per una comunidat. Dende ista perspectiva, dengún no parla d'una luenga, parlan d'un dialecto d'a mesma.

Antiparti, os emplegos d'o termin dialecto han tenito muita polemica. Per eixemplo, s'ha reservato o termin "dialecto" ta luengas de poco prestichio con finalidatz politicas u culturals. Sin dembargo, suposa una incorrección dicir dialecto quan se fa referencia a verdaderas luengas que per razons socials u historicas se recullen como "inferiors" a la propia, como en o emplego latinoamericán respecto a las luengas indichenas.

Os conceptos luenga y dialecto no aprestan en l'ambito scientifico-teorico d'a lingüistica d'una distinción obchectiva, estando que la diferenciación entre los conceptos dependerá d'una alufrada politica feita per os parlants d'os esferents dialectos en bells contextos historicos.

Dramaturgo

Un dramaturgo (d'o griego drama, "obra teatral") ye un escritor autor d'obras teatrals, ya siga en verso u en prosa.

En luengache corrient, s'emplega dramaturgo nomás ta fer referencia a l'autor de dramas, por contraposición a o comediografo, que ye l'autor de comedias u de farsass. Sindembargo, cal parar cuenta que en a luenga griega un drama ye qualsiquier obra teatral, y no pas solament o que hue se considera como o chenero dramatico.

As obras más antigas conservatas de dramaturgos son d'o sieglo V aC, estando obras d'autors como Esquilo, Sofocles, Euripides u Aristofanes.

Johan Ferrández d'Heredia

Johan Ferrández d'Heredia (Munebrega, Zaragoza, 1310 - † Avinyón, 1396) estió un relichioso aragonés d'o sieglo XIV, miembro d'a Orden Melitar d'o Hespital de Sant Chuan de Cherusalem, y dentro d'ella estió Castellán d'Amposta dende 1346, y Gran Mayestre u Mayestre de Rodas -cargo mas gran- dende 1377. Estió o promotor de numerosas traduccions y complilacions d'obras historicas en aragonés, y consellero d'os reis d'Aragón.

No se sabe guaire d'a nineza, pero en 1328 ya yera caballero d'a orden d'o Hespital. A escape puyó en a Orden, como comandador de Villel, Aliaga y Alfambra. En 1348 refirmó a politica de Pero o Cerimonioso d'oposición a la Unión Aragonesa, que remató en a batalla d'Epila.

Dimpués colaboró con o rei d'Aragón en afers diplomaticos plegando a mediar entre os reis d'Anglaterra y Francia quan o prencipio d'a Guerra d'as cien anyatas. Dimpués d'a muerte d'o zaguer capeto, en 1328 puya a la cadiera reyal Felipe VI en aplicación d'a lei salica vichent en o reino de Francia. O rei Eduardo III tamién reclamaba a corona y s'enfrentan tamién por a quistión succesoria d'o ducato de Bretanya. O papa Climent IV ninvió como meyador a man d'a cort anglesa a Johan Ferrández de Heredia, pero fracasó. Johan Ferrández d'Heredia luitaba a favor de Felipe VI en a batalla de Crécy y fue feito presionero. Dimpués fue liberau por Eduardo III. En Avinyón Inocencio VI lo nombró gobernador d'a ciudat, que yera seu papal, y tamién d'o condato d'Avinyón.

En 1377 fue esleito Mayestre Mayor d'a Orden d'o Hespital de Sant Chuan de Cherusalem y se'n fue ta Rodas. Como mayestre mayor d'a orden establida en Rodas prebó d'establir a orden en o prencipato de Morea, que yera amenazada por os turcos y os albaneses. Encara que en Morea lo recibioron como un salvador, cayó presionero d'os albaneses y lo vendioron a os turcos, qui lo liberoron a cambeyo d'un rescate costoso. En 1382 tornó t'Avinyón, on residirá dica a suya muerte y se posó de parte de Climent VII. En 1389 organizó atra expedición ta Morea que no se fará por razons desconoixidas. En Avinyón residió tamién o papa aragonés Pedro Martínez de Luna, Benedet XIII.

Allá por 1350 encomenzoron as inquietutz literarias de Johan Ferrández d'Heredia. Estió un intelectual reconoixiu dentro y fuera d'a Corona d'Aragón, y a suya biblioteca yera deseyada por humanistas como Salutati; beluns lo consideran uno d'os primers humanistas, pero a suya mentalidat encara yera de tot medieval, encara que a faina de recuperación d'obras clasicas fuese pionera en toda Europa.

Libro de Marco Polo

O Libro de Marco Polo narra os viaches de Marco Polo por Asia. Fue escrito en 1298 y tradueito a los principals idiomas escritos d'ixos tiempos en Europa Occidental, entre ellos l'aragonés.

Lingüistica

A lingüistica ye a sciencia d'o luengache.

O suyo obchectivo (seguntes Saussure u Chomsky) ye a descripción / esplanicación d'o tarabidau d'o luengache. Aspectos como a variación lingüistica, a pragmatica u a lexicografía son difuera d'o estudio lingüistico.

Chomsky fa una nueva teoría d'o luengache an que situga a lingüistica dentro d'o estudio més amplo d'a mente humana, concretament dentro d'o mentalismo u innatismo, rama d'a psicolochía que esfiende que a luenga ye una facultat autonoma, innata.

Ista postura mentalista de Chomsky no fa pacha con posturas empiristas u materialistas como a que fa servir Labov, que creyen que o luengache no puede ser estudiau sin entender a suya prencipal función: a comunicación humana. Ista posición funcionalista metería a la lingüistica en o puesto d'o social. Asinas, fan més important a pragmatica, o cambio y a variación lingüistica.

D'istas dos grans creyencias filosoficas y d'as suyas mezclas, naixerán quasi todas as escuelas d'a lingüistica moderna. Tanto o mentalismo como o empirismo quieren esplanicar a naturaleza d'o luengache, miran a esplanicación, no sólo a descripción d'os tarabidaus lingüisticos. Ista ye a fin d'a lingüistica.

Longaria

A longaria ye a dimensión que corresponde a la largaria d'un obchecto u cosa. A longaria d'un obchecto ye a distancia entre os suyos estremos, a suya extensión linial mesurata de prencipio a fin. En o luengache común gosa esferenciar-se entre altaria quan nos referimos a una longaria vertical y amplaria quan se parla d'una longaria horizontal; en iste sentito tamién s'emplega o termin largaria. En fisica y en incheniería, a parola longaria ye sinonimo de "distancia", y gosa emplegar-se o simbolo u ta representar-la.

A longaria ye considerata asobén como una d'as magnitutz fisicas fundamentals, encara que no puet ser definida en termins d'atras magnitutz mesurables. Manimenos a longaria no ye una propiedat intrinseca de dengún obchecto ya que, seguntes a teoría especial d'a relatividat (Albert Einstein, 1905) dos observadors poderban mesurar o mesmo obchecto y obtener resultatos diferents.

A longaria ye una mesura d'una dimensión, mientres l'aria ye una mesura de dos dimensions (longaria quadrata) y o volumen ye una mesura de tres dimensions (longaria cubica). En muitos sistemas de mesura la longaria ye una unidat fundamental, d'a que en derivan atras.

Luengache de programación

Un luengache de programación ye una tecnica de comunicación estandar que premite exprisar as instruccions que han d'estar executadas en un ordenador. Pende en un conchunto de reglas sintacticas y semanticas que definen un programa informatico.

Un luengache de programación premite a un programador d'especificar de traza precisa: sobre qué datos una computadora ha d'operar, como han d'estar istos almadazenaus y transmititos y, que accions ha d'executar baixo una variada gama de circumstancias. Tot isto, a traviés d'un luengache que mira d'estar relativament proximo a lo luengache humán u natural.

Un programa escrito en un luengache de programación aprecisa de pasar por un proceso de compilación, ye dicir, estar traducito a lo luengache maquina, u estar entrepitato ta que pueda estar executado por l'ordenador.

Luengache de programación Ada

Ada ye un luengache de programación disenyato por Jean Ichbiah entre as anyadas 1977 y 1983 para o exercito d'os Estatos Unitos. Ye un luengache multiproposito, enfilato a obchectos y concorrent.

O suyo nombre se debe a Ada Byron a primera programadora d'a historia y filla d'o poeta anglés Lord Byron.

Luengache de programación C

C ye un luengache de programazión creyato en 1969 por Ken Thompson y Dennis M. Ritchie en os Laboratorios Bell. Ye un luengache enfilato a la programación de Sistemas Operativos, pero s'ha convertito en un luengache de proposito cheneral de los más emplegatos.

Luengache de programación Pascal

Pascal ye un luengache de programación creyato por Niklaus Wirth, profesor d'o Instituto Tecnolochico de Zurich, Suiza.

Lo creyó pensando en un luengache didactico ta l'aprendizache de tecnicas de programación. Con o tiempo ha esdevenito antimás en un estandard d'os luengaches de programación más emplegatos.

Li se clamó asinas por o matematico Blaise Pascal.

Musica

A musica (u localment mosica) ye a la vegada :

A disciplina que estudia os comencipios de l'harmonía y as relacions d'os sonius entre ellos.

L'arte de combinar os sonius, os silencios y o tiempo d'una maniera goyosa a l'oyiu.

Un luengache universal con o que un emisor transmite determinatos feitos y sentimientos a traviés d'una seqüencia de sonius.

Un modo d'expresión socio-cultural que s'alazeta en a combinación de ritmo y melodía ta obtener qualcosa agradable a l'oyiu.

Combinación voluntaria y intencional de sonius y silencios feita por un ser humán que enanta exprisar una verdat.

Palabra

Una palabra u parola ye, en a gramatica tradicional, cadagún d'os segmentos que se troban entre dos pausas u espacios en a cadena fablata u escrita d'o luengache, que puet apareixer en atras posicions, y que tien una función.

Manimenos, determinar qué constituye foneticament u morfosintacticament una palabra ye un problema más gran, asinas por eixemplo chunto a los morfemas ligatos y as palabras lexicas existen os cliticos, d'os que se discute o suyo estatus de palabra. A rama d'a Lingüistica que estudia la composición y estructura interna d'as palabras ye a Morfolochía.

Pireneu

O Pireneu, (con denominacions en plural como Pirineus, Perinés u Pirinés) ye una cordelera montanyesa situada a lo norte d'a peninsula Iberica entre Espanya y Francia. S'estendilla a lo largo de 415 km dende o cabo de Creus (mar Mediterrania) a l'este, dica o golfo de Vizcaya (mar Cantabrica) a l'ueste. En a suya parti central tien una amplaria de bells 150 km. En o luengache corrient a parola Pireneu s'aplica a lo conchunto de sarras buegants entre Espanya y Francia.

En a vesant norte, transcorre por as rechions francesas d'Aquitania, Meyodía-Pireneus y Rosellón. En a vesant sud transcorre por o País Vasco, Navarra, Aragón y Catalunya. O chicot estau d'Andorra ye situato en o Pireneu, entre Espanya y Francia.

Semicultismos en aragonés

Los semicultismos en l'aragonés son unas palabras que por condicionants culturals no han seguiu todas las leis foneticas propias de lo lexico patrimonial, aturando-sen u esbarrando-sen.

Frent a lo cultismo, lo semicultismo ye la palabra en la que principió la evolución fonetica, pero no ha rematau. Por eixemplo, miraglo ye un semicultismo, que d'acuerdo con la fonetica aragonesa habría dato mirallo, palabra que de feito existe.

En atras luengas

This page is based on a Wikipedia article written by authors (here).
Text is available under the CC BY-SA 3.0 license; additional terms may apply.
Images, videos and audio are available under their respective licenses.